रूपमण्डन एवं देवमूर्त्ति-प्रकरणम् (मण्डन सूत्रधार - प्राचीन मूर्तिकला एवं देव-प्रतिमा लक्षण सटीक)

३४ देवतामूर्त्तिप्रकरणम् वत्सेनात्रिमुखे कुर्याद् यात्राद्वारे च वास्तुनः । प्रवेशे प्रतिमादीनां गुर्विणीनां विशेषतः ॥५८॥ सतीत्यर्थः, इति पूर्वोक्तप्रकारेण सप्तरात्रं सप्ताहं शान्तयः, तथा द्विजविबुधगणार्चा द्विजदेवगणपूजा गीतनृत्योत्सवाश्च यैरवनिपालैः विधिवत् प्रयुक्तास्तेषां दुरितपाक उत्पातजनितानिष्टफलं न भवति, दक्षिणाभिः एतत्कार्याङ्गभूतदक्षिणाप्रदानादिभिश्च रुद्धो निवारितो भवतीत्यर्थः । एतदन्त उत्पाताध्यायः सर्वथा बृहत्संहितीयोत्पाताध्यायानुरूपः (बृहत्संहिता अ० ४५) । केवलं पञ्चचत्वारिंशश्लोकादूनपञ्चाशश्लोकान्तोऽंशस्तत्र न दृश्यते । ५८। वत्से इत्यादि । तथा विकृतपाठः श्लोकोऽयं यथास्य प्रकरणमपि न सुविज्ञानम् । एवमपि द्वारादिपददर्शनात् सन्निवेशविशेषाच्च द्वारसम्बन्ध्येवायं श्लोक इत्यस्माकं प्रतिभा । दृश्यते हि प्रधानद्वारस्य तैस्तैर्वेधे कर्त्तुरशुभादिवर्णनम् । तथा च बृहत्संहितायाम्- मार्गतरुकोणकूपस्तम्भभ्रमविद्धमशुभदं द्वारम् । उच्छ्रायाद् द्विगुणमितां त्यक्त्वा भूमिं न दोषाय ॥ इति । (अ० ५२, ७४ श्लो०) अस्यार्थः-मार्गः पन्थाः, तरुर्वृक्षः, कोणोऽस्रिः, कूपस्तम्भौ प्रसिद्धौ, भ्रमो जलनिर्गमन- प्रदेशः । एतैः सम्मुखैर्द्वारं विद्धमशुभदम् । कियति दूरे स्थितो वेधने न दुष्टफलदो भवतीत्याह- उच्छ्रायादिति । यावान् द्वारस्य उच्छ्राय उच्चत्वं तद्विगुणप्रमाणां भूमिं त्यक्त्वा बहिः स्थिता दोषायैव एते दोषा न भवन्ति इत्युत्पलभट्टः । मयमते- वृक्षकर्णावधःस्थूणकूपविद्धं तथैव च ॥ देवायतनविद्धञ्च विधिविद्धं तथैव च । वल्मीकभस्मविद्धञ्च शिरामर्मादिविद्धकम् ॥ इति । (अ० ३०, ३८-३९ श्लो०) विधिविद्धमिति ब्रह्मणा विद्धमित्यर्थः, स च वास्तुमध्यस्थो वा प्रतिमात्मा वा । शिल्परत्ने च- मार्गकूपतरुस्तम्भकोणपीडमशोभनम् । मुख्यद्वारस्य देवानां नराणाञ्च विशेषतः ॥ इति । (पूर्व० अ० २२, २१-२२ श्लो०) एवञ्च- वृक्षे नाभिमुखे कुर्याद् यात्राद्वारञ्च वास्तुनः । इति पूर्वार्द्धं कृतशुद्धिः पाठः । उत्तरार्द्धं समानम् । तथा चायमर्थः-वृक्षे अभिमुखे सम्मुख- वर्त्तिनि सति, प्रतिमादीनां विशेषतो गुर्विणीनां प्रवेशे गृहे च अभिमुखे सति वास्तुनो यात्राद्वारं प्रधानं द्वारं न कुर्यात् । प्रविशन्त्यस्मिन्निति प्रवेशो गृहम् । प्रतिमादीनामित्यादिपदादनुक्तानां