रूपमण्डन एवं देवमूर्त्ति-प्रकरणम् (मण्डन सूत्रधार - प्राचीन मूर्तिकला एवं देव-प्रतिमा लक्षण सटीक)

चतुर्थोऽध्यायः ६३ पद्मं सृ (स्रु ?) चाऽक्षरं दंश (दंशं ?) सप्तनामा तु वामतः । सव्यापसव्ययोगेन कमण्डलुश्च ( अ ? ) धर्मकः ॥ १७ ॥ अक्षपद्मवामदण्डकमलश्च ( अ ? ) महतोद्भवः (मतोद्भवः ?) । दण्डागमस्रवाक्कालं (स्रुचा कालं ?) जयश्च सर्वकामदः ॥१८॥ इत्युक्तलक्षणम् । नायुक्तञ्च वेदमूर्तेर्वैदिकधुरीणस्य द्रुहिणस्य प्रतीहाराणामपि वेदोक्तकर्म- निर्वाहसाहायकार्थं कुशमुष्टिधारणम् । तूलिकेति तृतीयोऽर्थः । सा च वृषश्रवणरोमभिर्वा खरकेशैर्वा तन्तुभिर्वा घटिता उडुम्बराङ्कुराकारा वटाङ्कुराकारा प्लक्षसूचीनिभा वेति शिल्प- शास्त्रादवगम्यते । तथा च समराङ्गणसूत्रधारे—अ० ७३ । १५-१६, १८-१९ श्लो० । ‘कूर्चकं धारयेद्धीमान् वृषश्रवणरोमभिः ॥’ ‘वल्कलैर्वा विधातव्यः खरकेशैस्तथापि वा ॥’ ‘तन्तुतः कूर्चकः श्रेष्ठो विलेखाकर्मणि स्वतः ।’ ‘आद्यो वटाङ्कुराकारस्ततोऽश्वत्थाङ्कुराकृतिः ॥’ ( संशोधितः पाठः ) ‘प्लक्षसूचीनिभश्चान्यः * * * * * ।’ उडुम्बराङ्कुराकारः * * * * * ॥’ इति कूर्चविषयं वर्णनमुपलभ्यते । नानुचितञ्च विश्वसृजः प्रतीहाराणाम् अङ्कनोपयोगिन्या- स्तूलिकाया ग्रहणम्, प्रभोः प्रतीहाराद्यनुजीविनामपि प्रभुसम्मतवेषभूषादीनां लोकतः शास्त्रतश्चानु- शीलयितव्यत्वात् । एतेऽर्था दिग्दर्शनार्थमस्माभिरुपक्षिप्ताः, अन्यतरार्थग्रहणपरिहारयोस्तु सुधियः प्रमाणम् । इदमत्रावधेयम्—यदि नाम कूर्चं धार्यवस्तुविशेषः स्यात्तदा परतः प्रोक्तैः प्रहरणादिभि- र्व्यावृतबाहुभिरेतैः क्व नाम तद् धार्यमिति श्मश्र्वर्थक एव कूर्चशब्दोऽत्र श्लिष्टः स्यात् । १७। एवं तेषां साधारणीमाकृतिमभिधाय इदानीं तेषां प्रातिस्विकं लक्षणमाह— पद्ममित्यादि । त एते सर्व एव चतुर्हस्ता सव्यापसव्ययोरूर्ध्वाधःक्रमेण यथोक्तप्रहरणादिधारिणो ब्रह्मणः सव्येऽपसव्ये च चतुश्चतुःक्रमेणावस्थिताः । तत्र वामे प्रथमतः सप्तनामा वामदक्षिणयो- र्हस्तयोः पद्मम्, स्रुचाम्, अक्षरम्, वेदम्, दंशम् द