रूपमण्डन एवं देवमूर्त्ति-प्रकरणम् (मण्डन सूत्रधार - प्राचीन मूर्तिकला एवं देव-प्रतिमा लक्षण सटीक)

८२ देवतामूर्त्तिप्रकरणम् [ वर्णक्रमेण तेषां नामानि ] पुण्डरीकः प्रलम्बघ्नो रामो वैकुण्ठ एव च । विष्वक्सेन इति ब्रह्मन् फलञ्चास्यार्चने शृणु । [ यथाक्रममेतेषां फलम् ] मोक्षं मृत्युं विवादञ्च दारिद्र्यमटनं तथा ॥ ३८ ॥ [ द्विचक्रे चक्रनिबन्धने विशेषः ] चक्रे तु मध्यदेशे स्यात्(त्वा ? ता)माख्यामि रमे शृणु । परमेष्ठ्यजितक्रोधस्तथा नारायणोऽन्तकः ॥ ३६ ॥ अनन्तश्चे(दिति ? ति वि-)ज्ञेयो नानामूर्त्तिस्तु यो भवेत् । [ यथाक्रममेतेषां फलम् ] राज्यं मृत्युं धनञ्चैव हानिश्च वाञ्छितार्थकम् ॥ ४० ॥ स्युरित्यन्वयः । अत्र 'संज्ञाः स्युरिति' स्यात् । यथाक्रमम् इत्यस्य परत्रान्वयः । द्विवर्ण इति यत्तत्किञ्चिद्वर्णद्वयवानित्यर्थः, बहुवर्णभाग् इत्यत्र च द्वयधिक-यत्तत्किञ्चिद्वर्णवानिति । यथाक्रम- मित्यस्यार्थस्तु-शुक्लः पुण्डरीकः, रक्तः प्रलम्बघ्नः, कृष्णो रामः, द्विवर्णो वैकुण्ठः, बहुवर्णभागो विष्वक्सेन इति । एतेषामर्चनफलमाह-फलञ्चास्येति । यथाक्रममित्येव । तथाच पुण्डरीकाक्षार्चने फलं मोक्षः । एवं प्रलम्बघ्नाद्यर्चने मृत्यादयः । 'अटनमि'त्यत्र 'अर्जनमि'ति पुराणे पाठः । ३९-४० । द्विचक्रे विशेषमाह-चक्रे त्विति । द्विचक्राणां चक्रे यदि मध्यदेशे स्यातां तदा तेषां परमेष्ठ्यादिसंज्ञा भवति, फलञ्च राज्यादिकमिति वर्त्तुलार्थः । नानामूर्त्तिरित्यनन्त इत्यस्य विशेषणम् । राज्यमित्यादिद्वितीयान्तपदानां ददातीत्यध्याहृतक्रियाऽन्वयो द्रष्टव्यः । अत्रेदं विवेक्तव्यम्-प्राणतोषणीधृतपद्मपुराणे 'वर्णचक्रादिभेदेन तानि नामानि मे शृणु' इत्युपक्रम्य, 'शुक्लो रक्तस्तथा पीत' इत्यादिसप्तत्रिंशश्लोकादारभ्य 'राज्यं मृत्युम्' इत्यादिश्चत्वारिंश- श्लोकान्तो भागः क्वचित् किञ्चिदंशस्य योगविप्रयोगाभ्यामविकलो वर्त्तते । परं तत्र वर्णतश्चक्रतश्च भिन्नतया द्विविधानामप्यमूषां शालग्रामशिलानां 'राज्यं मृत्युं विवादञ्चे'त्याद्येकमेव फलं निर्णीत- मुपलभ्यते न तु प्रकृते इव वर्णतो भिन्नानां 'मोक्षं मृत्युं विवादञ्चे'त्यादि विविक्तं फलम् । विशेषतः पुनस्तत्र 'राज्यं मृत्युम्' इत्यादिद्वितीयान्तपदाना मन्वयसमाप्त्यर्थं 'ददाति पूजितो लोके तस्मात् ज्ञात्वाऽर्चयेन्नरः' इत्यर्धमधिकं वर्त्तते । तदनयोर्वर्णभिन्नचक्रभिन्नयोः शालग्रामशिला- वर्गयोर्युतफलताऽयुतफलता वेति स्मार्त्तधुरीणा एव समादधत्विति ।