रूपमण्डन एवं देवमूर्त्ति-प्रकरणम् (मण्डन सूत्रधार - प्राचीन मूर्तिकला एवं देव-प्रतिमा लक्षण सटीक)

६२ देवतामूर्तिप्रकरणम् देवदेवस्तु कर्त्तव्यस्तत्र सुप्तश्चतुर्भुजः । एकपादोऽस्य कर्त्तव्यः शेषभोगाङ्कसंस्थितः ॥ ८७ ॥ एको भुजस्तु कर्त्तव्य(मति ? स्तस्य) जानुप्रसा(धि?रि)तः । कर्त्तव्यो नाभिदेशस्थस्तथा तस्यापरः करः ॥ ८८ ॥ तथैवान्यकरः कार्यों देवशत्रु(शरा ? शिरो)धरः । सन्तानमञ्जरीधारी तथा चैवापरो भवेत् ॥ ८९ ॥ नाभीसर(स?सि)सम्भूते कमले तस्य याद(वः ? व) । सर्वभूमिमयो देवः प्राक् कार्यस्तु पितामहः । (नील ? नाल )लग्नौ च कर्त्तव्यौ पद्मस्य मधुकैटभौ ॥६०॥ इति जलशायी । वैकुण्ठञ्च प्रवक्ष्यामि (धृष्ट?साष्ट)बाहुं महाबलम् । तार्क्ष्यासनश्चतुर्वक्त्रं कर्त्तव्यं शान्तिमिच्छता ॥ ६१ ॥ गदाखड्गौ बाणच(क्रौ ? क्रे) दक्षिणास्त्रचतुष्टयम् । शङ्खखेटधनुःपद्मं (वामदंष्ट्रा?वामे दद्याच्)चतुष्टयम् ॥ ६२ ॥ अग्रतः पुरुषाकारं नारसिंहञ्च दक्षिणे । अपरं स्त्रीमुखाकारं वाराहास्यं तथोत्तरम् ॥ ६३ ॥ इति वैकुण्ठः । ९० । विष्णुधर्मोत्तरे ( ख० ३, अ० ८१ ) पद्मनाभीयत्वेनेदं लक्षणमुपलभ्यते, 'यादव' इति तत्र बोद्धव्यस्य भगवतः सम्बोधनमिहाविकलमुद्रितमिति ज्ञातव्यम् । ९१ । शान्तिमिच्छता कर्त्तव्यमष्टबाहुं वैकुण्ठं प्रवक्ष्यामीत्यन्वयो व्याकरणसंस्काराद्यातः । 'वैकुण्ठञ्च प्रवक्ष्यामि सोऽष्टबाहुर्महाबलः । तार्क्ष्यासनश्चतुर्वक्त्रः कर्तव्यः शान्तिमिच्छता ॥' इति रूपमण्डने ( ३ अ० ९२ श्लो० ) । ९३ । अग्रत इति । एतच्च वैकुण्ठस्य चतुर्णामानानां विवरणम् । तत्र अग्रत इति अग्रवर्त्ति मुखं पुरुषाकारं पुरुषमुखतुल्यम्, दक्षिणं मुखं नारसिंहं नरसिंहमुखतुल्यं सिंहास्यवदिति यावत, नरसिंहलक्षणे 'रौद्रसिंहमुखेक्षणम्' ( ७७ श्लो० ) इत्युक्तेः । अपरमिति पश्चान्मुख- मित्यर्थः । वाराहास्यमिति शूक राननम् ।