रूपमण्डन एवं देवमूर्त्ति-प्रकरणम् (मण्डन सूत्रधार - प्राचीन मूर्तिकला एवं देव-प्रतिमा लक्षण सटीक)

षष्ठोऽध्यायः १०६ हस्तादिपादवृद्ध्या च (भयलिं ? त्रयस्त्रिं)शत् क्रमेण वै । लिङ्गानि (न च ? नव) हस्तान्तं— ७०। पूर्वोक्तानां नवानां लिङ्गानां निर्माणक्रमेण त्रयस्त्रिंशत्त्वमाह—हस्तादीति । ‘हस्तहीनं न कारयेदि’त्युक्तत्वादेकहस्तमारभ्य एकहस्तं सपादहस्तं सार्द्धहस्तं पादोनद्विहस्त- मित्यादिक्रमेण पादशो वर्द्धितानि लिङ्गानि नवहस्तं यावत् त्रयस्त्रिंशत्संख्याकानि भवन्तीत्यर्थः । रूपमण्डने— हस्तादि नवहस्तान्तं शैलं लिङ्गं विधीयते । हस्तवृद्ध्या नवैव स्युर्मध्ये वृद्धिर्यदृच्छया ॥ (अ० ४, श्लो० ५३) इति हस्तादिनवहस्तान्तं लिङ्गमानं नियम्य या चेह पादवृद्धिरुक्ता तत्रौदासीन्येन यादृच्छिकवृद्धि- स्तत्र प्रतिपादितेति ज्ञेयम् । शिल्परत्ने पुनः— (सप्त ? एक)हस्तोच्छ्रमारभ्य पादवृद्ध्या तु पूर्ववत् । श्रेष्ठानि नवलिङ्गानां त्रयस्त्रिंशदुदाहृतम् ॥ (उ० अ० २, श्लो० २४-२५) इत्यनेन प्रकृता पादवृद्धिः समर्थिता दृश्यते । लिङ्गमानं तावत् नवधा भवेत् । तथाच— लिङ्गं गर्भगृह(१)द्वार(२) स्तम्भा(३)धिष्ठान(४)किष्कुभिः (५) । ताल(६)मानाङ्गुलै(७)श्चापि तथा मात्राङ्गुलै(८)रपि ॥ यजमानोच्छ्रमानेन (९) चैवं नवविधं स्मृतम् ॥ इति । (शिल्प० उ० अ० २, श्लो० १३) । क्वचित् सप्तधेत्यपि । तथाच— गर्भगृहप्रमाणञ्च द्वारमानं तथैव च । स्तम्भञ्च कालमानञ्च हस्ततालाङ्गुलं तथा ॥ लिङ्गमानं ध्रुवं सप्त......... । (काश्यप० अ० ४९, श्लो० ६९-७०) इति । इह तु त्रिधा लिङ्गमानमुक्तम् । तत्र मानाङ्गुलेन पूर्वमुक्तं प्रासादगर्भमानाभ्यामिदानी- मुच्यते । प्रासादमानेन लिङ्गमानकथनस्यायमभिप्रायः—एवं हि तन्त्रयुक्त्या लिङ्गमानं लिङ्गोचितप्रासादमानञ्चोक्तं भवतीति । तदुक्तं मात्स्ये— प्रासादस्य प्रमाणेन लिङ्गमानं विधीयते । लिङ्गमानेन वा विद्यात् प्रासादं शुभलक्षणम् ॥ इति । (मत्स्य० अ० २६३, श्लो० २) ।