साहित्यदर्पण (आचार्य विश्वनाथ - वाक्यं रसात्मकं काव्यम् सटीक)

१०२ साहित्यदर्पणे अर्थचिन्तने सहायमाह— मन्त्री स्यादर्थानां चिन्तायां— अर्थास्तन्त्रावापादयः। यत्त्वत्र सहायकथनप्रस्तावे— 'मन्त्री स्वं चोभयं वापि सखा तस्यार्थचिन्तने' इति केनचिल्लक्षणं कृतम्, तदपि राज्ञोऽर्थचिन्तनोपायलक्षणप्रकरणे लक्षयितव्यम्, न तु सहायकथनप्र- करणे । १ नायकस्यार्थचिन्तने मन्त्री सहायः, इत्युक्तेऽपि नायकस्यार्थत एव सिद्धत्वात् । यदप्युक्तम्— 'मन्त्रिणा ललितः शेषा मन्त्रिष्वायत्त- सिद्धयः' इति, तदपि स्वलक्षणकथनेनैव लक्षितस्य धीरललितस्य मन्त्रि- मात्रायत्तार्थचिन्तनॊपपत्तेर्गतार्थम् । न चार्थचिन्तने तस्य मन्त्री सहायः । किं तु स्वयमेव सम्पादकः । तस्यार्थचिन्तनाद्यभावात् । शरीरचेष्टाविशेष इत्यर्थः ॥ मन्त्रीति । अस्य इति सहायः इति चानुपज्यते । चिन्तायामुपायनिरूपणे । स्वमण्डले क्रियमाणं कर्म तन्त्रम् । परमण्डले क्रियमाणं कर्म आवाप । आदिना शत्रुनिग्रहादय । यत्त्विति । स्वं चेति चकारो वार्थ । उभयं मन्त्रिसद्वयम् । तस्य नायकस्य । सहायकथनपरत्वे दोषमाह—नायक- स्येति । एवं च स्वं चेत्यादि निरर्थकम् । तदनुपादानेऽपि तल्लाभात् । स्वयं चिन्तापक्षे स्वस्य सहकारिरूपसहायत्वानुपपत्तेरुभयचिन्ताया कारणान्तरप्रसङ्गा- च्चेति भाव । सरिशब्दस्योपायार्थत्वम्, न तु सहायपरत्वमित्यवगन्तव्यम् । मन्त्रिणेति । आयत्तसिद्धिरित्यन्वय । ललितो धीरललित । शेषा धीरोदात्तादयः । स्वलक्षणेति । चिन्तन इति । धीरललितलक्षणनिविष्टेन तस्यार्थचिन्तनाद्यभाव । तेन च मन्त्रिमात्रायत्तार्थसिद्धिकत्वं प्रतीयत इति भाव । तस्य धीरललि- १. तन्त्रेति । तन्त्रण तन्त्रम् । स्वाधीनत्वात्स्वराष्ट्रे क्रियमाण कर्मापि तन्त्रशब्देनो- च्यते । आ समन्ताद् वपन्ति इतिकर्तव्यताबीजमत्रेत्यावापः । 'डुपव् बीजतन्तुसन्ताने' 'हुलश्च' इति घञ् । 'पर प्रत्यावाप फलति कृतसेकस्तुरुरिव' इति ॥ २. केनचिदिति । दशरूपके धनञ्जयेनेत्यर्थः । तत्राय सुगमः सदंर्भः—अथ नेतुः कार्यान्तरसहायानाह—'मन्त्रौ स्व वोभय वापि सखा तस्यार्थचिन्तने । तस्य नेतुः अर्थचिन्ताया तन्त्रावापादिलक्षणाया मन्त्री वा आत्मा वा उभय वा सहायः। तत्र विभागमाह—'मन्त्रिणा ललित , शेषा मन्त्रिष्वायत्तसिद्धय. ।' उक्तलक्षणो ललितो नेता मन्त्रायत्तसिद्धि. । शेषा धीरोदात्तादय अनियमेन मन्त्रिणा स्वेन वा उभयेन वा अङ्गी- कृतसिद्धय इति ॥ १ क पुस्तके तथा मुद्रितपुस्तकेषु 'मन्त्री स्यादर्थाना चिन्ताया तद्भवदवरोधे ।' इत्यार्धं रथो ने 'मन्त्री स्यादर्थचिन्तायामर्थास्तन्त्रावापादय ।' इत्येवमउष्ट्रपुरूपतत्र प्राप्तितम् 'तथा नि खण्डे गद्ये योजितम् २ 'तस्योभयस्यापि' क.