साहित्यदर्पण (आचार्य विश्वनाथ - वाक्यं रसात्मकं काव्यम् सटीक)

तृतीयः परिच्छेदः । १०३ अथान्तःपुरसहायाः— तद्वदवरोधे । वामनषण्ढकिरातम्लेच्छाभीराः शकारकुब्जाद्याः ॥ ४३ ॥ मदमूर्खताभिमानी दुष्कुलतैश्वर्यसंयुक्तः । सोऽयमनूढाभ्राता राज्ञः श्यालः शकार इत्युक्तः ॥ ४४ ॥ आद्यशब्दान्मूकादयः । तत्र षण्ढवामनकिरातकुब्जादयो यथा रत्नावल्याम्— नष्टं वर्षवरैर्मनुष्यगणनाभावादपास्य त्रपा- मन्तःकञ्चुकिकञ्चुकस्य विशति त्रासादयं वामनः । पर्यन्ताश्रयिभिर्निजस्य सदृशं नाम्नः किरातैः कृतं कुब्जा नीचतयैव यान्ति शनकैरात्मेक्षणाशङ्किनः ॥ शकारो मृच्छकटिकादिषु प्रसिद्धः । अन्येऽपि यथादर्शनं ज्ञातव्याः । अथ दण्डसहायाः— दण्डे सुहृत्कुमाराटविकाः सामन्तसैनिकाद्याश्च । दुष्टनिग्रहो दण्डः । स्पष्टम् । ऋत्विक्पुरोधसः स्युर्ब्रह्मविदस्तपसस्तथा धर्मे ॥ ४५ ॥ ल्ल । सयमेव सहदेव निष्पादकः प्रधानकारणम् ॥ तद्वदिति । अवरोधेऽन्तः- पुरे । वामनादयो नायकस्य सहाया इत्यर्थः । शष्टारिष्टनोपस्य क्लीबो वा । शरा- र्त्थाह—मदेति । मदमूर्खताभ्यामभिमानी अहं महानिति ज्ञानवान् । मदा- दित्यर्थवान् वा ॥ नष्टमिति । वानरवेषेणान्तःपुरप्रविष्टं विदूषकमवलोक्य भये- नान्तःपुरस्थानां पलायनवर्णनमिदम् । नष्टमदर्शनतां प्राप्तम् । वर्षवरैः षण्ढैः । 'सौविदल्लाः कञ्चुकिन' इत्यमरः । किर पर्यन्तदेशमटतीति किरात इति नाम्नोऽन्वया- च्चस्थानस्य सदृशं योग्यं पर्यन्तदेशं प्राप्त इत्यर्थः ॥ मृच्छकटिका नाटिकाविशेषः । अन्ये म्लेच्छाभीरादयः । आटविका दण्डायिनः ॥ ऋत्विगिति । धर्मे धर्मसंबन्धि- १. दण्डेति । राज्ञो दण्डसंसाधको दण्डः । 'दण्डः समासे' । इति । मूर्- र्खविद् राजसंबन्धिः । तत्र राज्ञोऽनुचरस्य बहुत्वात्कृतं यतोऽपत्यं नाशं गच्छेत् । सार्थे संचरं स्थानान्तेऽस्तु । 'ये सामन्ताः, कुमाराः, सैनिकाः कौटिकादितः । स वा न दृष्टा कार्येषु ते हि संविदः स्मृताः ।' इति शास्त्रान्तरे दर्शितोऽप्यनादृतो २. मृच्छेति । शूद्रकविरचितं नाटकविशेष इत्युचितम् ॥