साहित्यदर्पण (आचार्य विश्वनाथ - वाक्यं रसात्मकं काव्यम् सटीक)

१४० साहित्यदर्पणे आलेख्खओपिअं विअ खणमेत्तं तत्थ संट्ठिअं मुअस्सण्णं ॥' अथोग्रता— शौर्यापराधादिभवं भवेच्चण्डत्वमुग्रता । तत्र खेदशिरःकम्पतर्जनाताडनादयः ॥ १४९ ॥ यथा-- 'प्रणयिसखीसलीलपरिहासरसाधिगतै- र्ललितशिरीषपुष्पहननैरपि ताम्यति यत् । वपुषि वधाय तत्र तव शस्त्रमुपक्षिपतः पततु शिरस्यकाण्डयमदण्ड इवैष भुजः ॥' अथ मोहः— मोहो विचित्तताभीतिदुःखावेगानुचिन्तनैः । मूर्च्छानाज्ञानपतनभ्रमणादर्शनादिकृत् ॥ १५० ॥ यथा— 'तीव्राभिषङ्गप्रभवेण वृत्तिं मोहेन संस्तम्भयतेन्द्रियाणाम् । इति । 'केवलं तद्युवयुगलमन्योन्य निहितसजलमन्थरदृष्टि । आलेख्यर्पितमि क्षणमात्रं तत्र संस्थितं मुक्तसङ्गम् ॥' इति संस्कृतम् । णवरिअशब्द केवल देशी ॥ चण्डत्वमत्यन्तासहिष्णुत्वम् । प्रणयिनी या सखी तस्या परिहासरसेना गतैः प्राप्तै । अकाण्डयमदण्ड इति । अकालयमदण्ड इत्यर्थ । अत्र मालत शरीरे शस्त्रप्रहार कुर्वतोऽघोरघण्टस्यापराधेन माधवस्य चण्डत्वमेतादृशोत्क व्यज्यते ॥ चित्तस्य निमीलनत्व विचित्तता । सुषुप्तिवारणायाह—भीतीति आवेग श्भ्रम । अनुचिन्तनमत्यन्तचिन्ता । अदर्शनमज्ञानम् ॥ अभिषङ्ग ल्गानाटकेनार्थ स्यात् । तत्तुन्त्यमप्रिमदल भवति चतुःषष्टिमात्रकभीरिनिदम् ॥' इ दामोदरमिश्राः ॥

1. उग्रतेति। अविशेषापमानादिप्रभवा किमस्य करोमीत्याद्याकारा चित्तवृत्तिरुग्रता यदाहु—'नृपापराधोऽसद्क्षेपकीर्त्तन चोरधारणम् । विभावोः स्युरथो बन्धो वधम्ताड भर्त्सने ॥ एते यत्रानुभावास्स्युर्दौस्थ्य निर्दयतामरुन् ॥'
2. मोह इति । भयवियोगादिनयोज्या वस्तुतत्त्वानवधारिणी चित्तवृत्तिर्मोहः 'अज्ञानान्तरमुत्पन्ना चित्तवृत्तिः' इति तु नव्याः ॥ १. 'अथोनना' इति क्वचित् ग पुस्तके २ पुस्तके 'ई यं दिना यच्चण्डामुग्रता । तत्र स्वेदांग स्तम्भानुभावा भवन्ति ।' इत्येवं दृश्यते. ३ 'देह' इत्यधिकम्लल्लपुस्तकपाठस्त्वशुद्धः । ङौ.२

• विचित्तेति शेषे इतिदृष्टान्तचतुष्टयमभूत् ।' इति ग.