साहित्यदर्पण (आचार्य विश्वनाथ - वाक्यं रसात्मकं काव्यम् सटीक)

तृतीयः परिच्छेदः । १५९ यथा- 'परिस्फुरन्मीनविघट्टितोरवः सुराङ्गनास्त्रासविलोलदृष्टयः । उपाययुः कम्पितपाणिपल्लवाः सखीजनस्यापि विलोकनीयताम् ॥' अथ व्रीडा- धार्ष्ट्याभावो व्रीडा वदनानमनादिकृद्दुराचारात् । यथा- 'मयि सकपटं-' इत्यादि ( १५७ पृ. ) । अथ हर्षः- हर्षस्त्विष्टावाप्तेर्मनःप्रसादोऽश्रुगद्गदादिकरः ॥ १६५ ॥ हतः । पतत्यधः स निर्घातो जायते वायुसम्भवः ॥' इत्युक्तलक्षणो निर्घातः । 'बृह- च्छिखा च सूक्ष्माग्रा रक्तनीलशिखोज्ज्वला । पौरुषी च प्रमाणेन उल्का नानाविधा स्मृता ॥' इत्युक्तलक्षणा चोल्का । आयपदेन भूकम्पादेर्ग्रहणम् । अत्र 'मन धेभ' इति पूरणीयम् ॥ परिस्फुरदिति । जलविहारवर्णनमिदम् । अपिना नायस्य

1. परीति । परितः स्फुरद्भिर्विवर्तमानैर्मनैर्विघट्टिता ऊरवो यासां ताः अत एव त्रासाद्विलोला दृष्टयः कम्पितपाणिपल्लवाश्च सुराङ्गना सखीजनस्यापि विलोकनीयतामुपाययुः । किमुत प्रियजनस्येति भावः ॥
2. व्रीडेति । स्त्रीणां पुरुषसद्भावलोकनादेः पुंसां च प्रतिज्ञाभङ्गपराभवादेरुपन्नो वैवर्ण्याधोमुखत्वादिकारीचित्तवृत्तिविशेषो व्रीडा । केचित्- 'नेत्रोन्मीलन-ग्रैवा- व्यङ्गरागच्छदादिनिः।' इत्याहुः । व्यङ् वैकतनम् ॥
3. हर्ष इति । इष्टप्राप्त्यादिजन्मा सुखविशेषो हर्षः । तदुक्तम्- 'दैवभर्तृप्रसादाप्ति- प्रसादः प्रियसंगमः । मनोरथादिप्राप्यमनोरथगणनम् ॥ ज्योतिर्द्दिश इवावेदिग्जनो यत्र जायते । नेत्रवक्त्रप्रसादश्च प्रियोक्तिः पुलोद्गमः ॥ उच्छ्वासोद्वाष्पह्रदाद्या हर्षे तत्रादिशेत् ॥' इति ॥ १ तदुक्तं हि हरौ यत्र वा अधिकीर्ण द्युतिः-इति-गदाधरभट्टस्य तु- 'राद्धान्तरीत्या धाष्टर्यभावस्तद्धेतुकेः । स्रीणां पुरुषावलोकनेत्यादिप्रतीकः । पुंसस्त्वर्पिणी 'इत्यन्योन्या' लक्षणं तं प्रतिपादितं वैधेयस्य हेतुः । इति । २. यथा तु 'सकपटं' 'सविषम' इति स्थितं इत्यादि यन्त्रस्थसुवर्ण-प्रदीप्तं विक्षिप्तम् । 'इत्याहस्तद्' किञ्चित्परिस्फुरता इति लभ्यमानं यथावद्रूपं रूपकम् । 'इत्याहस्तद्' ३. 'स्मरविस्फारितेन' नयने ही जातैः । शीतातपाभ्यां स्तोकावलोकेति ।' इति च.