साहित्यदर्पण (आचार्य विश्वनाथ - वाक्यं रसात्मकं काव्यम् सटीक)

३८२ साहित्यदर्पणे अप्रयुक्तत्वं तथाप्रसिद्धावपि कविभिरनादृतत्वम् । यथा- 'भाति पद्मः सरोवरे ॥' अत्र पद्मशब्दः पुंलिङ्गः । ग्राम्यत्वं यथा- 'कटिम्ने हरते मनः ॥' अत्र कटिशब्दो ग्राम्यः । अप्रतीतत्वमेकदेशमात्रप्रसिद्धत्वम् । यथा- 'योगेन दलिताशयः ॥' अत्र योगशास्त्र एव वासनार्थ आशयशब्दः । तस्य व्यञ्जकत्वात्तच्छ्रुपदस्यानुचितार्थत्वम् । द्वितीयं यथा-'प्रज्वलज्ज्वल... पतन्ति शरानव ।' अत्र प्रज्वलदिति पदमनुचितार्थम् । तृतीयं यथा-'दि... राद्रक्षति यो गुहासु लीनं दिवाभीतमिवान्धकारम् । क्षुद्रेऽपि नूनं शरणं प्र... ममत्वमुच्चैःशिरसामतीव ॥' अत्रामङ्गत्वान्यन्धकारभयस्य समर्थकं द्वितीयं... चितार्थम् । एवमन्यदपि ज्ञेयम् ॥ तथाप्रसिद्धावपि तेन रूपेण प्रसिद्धिशक्त्यौ... पुंलिङ्ग इति । 'अप्रयुक्त' इति शेषः ॥ हालिकसाधारणप्रसिद्धेरिति... ग्राम्यः । कटिरिति । अत्र शृङ्गारस्य गूढवृत्तत्वादलाभवान्प्रकर्षगतेर्दि... रोधः ॥ योगेन प्रकृतिपुरुषयोर्भेदचिन्तनेन दलितः खण्डित आशयो वास... यस्य सः । आशयशब्दोऽप्रतीत इति शेषः । अत्र योगशास्त्राननुशीलिनः... पदार्थानामिज्ञाना योगिपिदम'वबोधविलम्बकरत्वमप्रतीतत्वम् ॥ प्रकारपादने... 1 पद्मेति । 'वा पुंसि पद्मम्' इत्यनेनाज्ञातोऽपि पुंलिङ्गः पद्मशब्दः कविभिर्न ह... प्रयुक्तः । अत्र दूषकताबीजं तु तादृशरुतिममयलङ्घनप्रयोजनानुसन्धानलक्षणोद्वेग... ऽवति । यमकादिप्रयोजनमत्त्वे तु नायं दोषः, अन्यत्राऽप्युच्चनिश्चैति न... भिः प्रयोगस्य दर्शनेन व्यङ्ग्याभावादिति ॥ 2 कटीति । अत्रेदं तत्त्वम्—श्रोणीनितम्बादिनेव विदग्धैः प्रयुज्यते, कटिशब्दस्तु... दग्धमात्रप्रयोज्यमिति ग्राम्यम् । पदं त्रिविधम्—ग्राम्यं नागरमुपनागरं च । विदग्ध... प्रसिद्धं नागरम्, ग्राम्यकक्षातिक्रान्तमप्राप्तनागरभावमुपनागरम्, नागरेणनादरे हि... ग्राम्यशब्दप्रयोगाद्वक्तुर्विदग्धगोपनयेनात्र दौष्ट्यम् । अत एव विदूषकादावधने वक्तृ... दोषत्वम्, तस्य तथैवाचित्येन वैरस्याभावात् ॥ अत्र प्रकाशे संपूर्णश्लोकस्त्वेवम्-... 'राकाविभावरीकान्तसक्रान्तद्युति ते मुखम् । तपनीयशिलाशोभा कटिश्च हरते मनः ॥' 3. योगशास्त्र इति । 'क्लेशकर्मविपाकाशयैरपरामृष्टः पुरुषविशेष ईश्वरः' इ... पातञ्जलसूत्रे (१।२४) वासनार्थक आशयशब्दः प्रयुक्तः । वासना चात्र दृ... निदानं मिथ्याज्ञानजन्यः संस्कारविशेषः । दूषकताबीजं तु तच्छात्रानभिज्ञस्य तदा...