साहित्यदर्पण (आचार्य विश्वनाथ - वाक्यं रसात्मकं काव्यम् सटीक)

भूमिका । २९ भारतं द्वापरान्तेऽभूद्वार्तयेति विमोहिताः । केचिदेतां मृषा तेषां कालसंख्यां प्रचक्रिरे ॥’ इत्यन्यथा परिणतां महामात्यचम्पकसूनोः कल्हणस्य कृतिमुपेक्ष्यात्राद्यष्ट- नृपावलौ ६५३ एतावन्ति वर्षाणि संकलप्य ३१७९ एतावदेव सर्वसंख्या कलि- गतं ( कलियुगसंवत् ) शकारम्भसमये मन्तव्यम् । एवमप्यत्र नीलमुनिरात्मनः काश्मीरकपुराणमतं न जहातीति परीक्षणीयम् । इत्थंच पूर्वदत्तसंहितावाक्ये युधिष्ठिर इत्यत्र लक्षणया कस्मिंश्चित्तत्संताने नृपतौ पृथ्वीं शासतीत्युन्नेयम् । किंवा, यथाश्रुतार्थे ‘गोद्विन्द्गाइत्रियुतः’ इति पाठश्च स्यादिति संक्षेपः ॥ अथात्र किंचिदितिहासिकदृष्ट्यापि विविच्यते—राज्ञः शांतनोर्गङ्गातो गाङ्गेयो भीष्मो जज्ञे ( म. भा. आदिप. १०० अ. ) । कृष्णे पराशरात् सत्यवत्यां पारा- शर्यो व्यासः कानीनश्च ( म. भा. आदिप. १०५ अ. ) शांतनुर्विवाहितायां सत्यवत्यां चित्राङ्गदविचित्रवीर्यौ जनयामास । तत्र विचित्रवीर्योऽम्बिकाम्बा- लिके काशिराजसुते उपयेमे । ततश्च— ‘ताभ्यां सह समाः सप्त विहरन्पृथिवीपतिः । विचित्रवीर्यस्तरुणो यक्ष्मणा समगृह्यत ॥ सुहृदां यतमानानामाप्तैः सह चिकित्सकैः । जगामास्तमिवादित्यः’ ( म. भा. आदि प. १०२ अ ) । मातुः सत्यवत्या आज्ञया पाराशरो विचित्रवी- र्यस्य क्षेत्रेऽम्बिकायां धृतराष्ट्रं तथाऽम्बालिकायां पाण्डुमुत्पादयामास ( म. भा. आदिप. १०६ अ. ) । पाण्डोर्युधिष्ठिरादयः ( म. भा. आदिप. १२३ अ ) ततोऽ- र्जुनाद् अभिमन्युः, अभिमन्योः परीक्षित्, परीक्षिता जनमेजयश्च । एवं सत्य- वत्याः प्रपौत्रो जनमेजयः, येन पृष्टः पाराशर्यो महाभारतं (उप) चक्रे ( म. भा. आदि- प. १ अ. ) । यस्मिन्दिने राज्ञो जनमेजयस्य वयः ३६ वर्षाणि बभूवुः, तदा— ‘आकर्णपलितः श्यामो वयसाशीतिपञ्चकः (८५) रणे पर्यचरद् द्रोणो वृद्धः षोडशवर्षवत् ।’ ( म भा. द्रोणप. १२५ अ. ७२ श्लो. ) इत्यनेन, हन्त— ‘वयः प्राप्य परीक्षित्तु दैवेऽस्तंगमनाच्च यत् । ६३ । कृपाच्छस्त्राण्यथास्त्राणि सर्वाण्यापुपुदत्स्वयम् । विदित्वा परमार्थांनि क्षत्रधर्ममते स्थितः । ६४ । षष्टिं ( ६० ) वर्षाणि धर्मात्मा पृथिव्यां पर्यपालयत् ।’ ( म. भा. आदिप. ९५ अ. ) इति वाक्यानुसारेण ८५-३६-१६=३३ संवत्सरान्ते जातो यद्यपि जनमेजयस्तथाप्यस्य महाभारतनिर्माणं न युज्यते । यतः इमं चाध्यायमन्तर्भाव्यैवैतदुत्तरग्रन्थेऽस्ति— ‘उत्तरे चैव संयावे द्रोणिशस्त्राभिपीडितम् । गर्भमण्डपुटे युक्तं हयस्त्वभ्यदहन्विभोः ।’ ( म. भा. आदिप. २ अ. ) इत्यनेनोक्ते यन् परीक्षितः पूर्वोक्ता षष्टि-