साहित्यदर्पण (आचार्य विश्वनाथ - वाक्यं रसात्मकं काव्यम् सटीक)

३४ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... स्यात्। मत्स्यादिशेषेऽपि गोत्वापत्तौ शार्कस्य वा व्याघातः स्यादिति भावः। ‘अगौः’ इत्यत्र ‘गोरनाडेऽण्डज’ इत्याद्युक्तौ न गवां ‘न हि शुक्लाह’ इति विशे- षात्। गोत्वानन्तर्यवाद्ये भक्षना व्यानन्त्योपपत्तेश्चेति चेन्न। न च नित्यमेकमनेकानुगतं सामान्यं जातिरिति तल्लक्षणोऽयम्। गुणं शुक्लादिं शुक्लगतान्वादिना। इन्द्रि- यिणा हि लब्धमसत्त्वाद् गवादिर्क वस्तु व्यावर्तयत इत्यालक्षणम्। अतएव ‘द्रव्य- स्य द्रव्यस्य गुणेन पश्चाद् योग इति। पच चोत्पन्नस्य द्रव्यस्य क्षणेक निर्गुणत्वम्। जातिमुक्तस्यैव द्रव्यस्योत्पत्तिः। ‘जनना दायते जाति’ इत्युक्तेः। एष जातिगुणयोर्विहा- च्छेद इति बहवः। प्रदीपकृतस्तु—‘यद्यपि शुक्लादीनां सत्त्वानुपपन्ने गोत्वादिना समका- लमेव संबन्धित्वम्, तथापि तस्य संबन्धः कदाचिदपैत्यपि, न तु गोत्वादाविति विशेषः’ इत्याहुः। कदाचित्पाकाद्यवस्थायाम्। आदिपदेन रक्तानावस्थायां ग्रहणम्। पाकेन रक्त- नेन च वर्णान्तरसंपादन इति तदर्थः। एव च ‘सत्त्वे निविशतेऽपैति पृथग्जातिषु दृश्यते। आधेयश्चाक्रियाजश्च सोऽसत्त्वप्रकृतौगुणः॥’ इति गुणलक्षणं बोध्यम्। अयमर्थः—द्रव्या- माश्रयते, तत एव च द्रव्यान्निवर्तते, भिन्नजातीयेषु द्रव्येषु दृश्यते यः स गुणः। एतेन जातेर्गुणत्वं वारितम्। सा हि द्रव्ये निविशमाना द्रव्यं न कदाचिज्जहाति। नच भिन्नजा- तीयानि द्रव्याण्यभिनिविशते। यद्यपि गवाश्वादिषु प्राणित्वमस्ति, तथापि प्राणित्वेन तेषा- मेकजातीयत्वमेव। ननु क्रियायाः पूर्वोक्तलक्षणयोगाद्गुणत्वं प्राप्नोति, सापि हि द्रव्ये निवि-