साहित्यदर्पण (आचार्य विश्वनाथ - वाक्यं रसात्मकं काव्यम् सटीक)

३४ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... स्यात्। मत्स्यादिशेषेऽपि गोत्वापत्तौ शार्कस्य वा व्याघातः स्यादिति भावः। ‘अगौः’ इत्यत्र ‘गोरनाडेऽण्डज’ इत्याद्युक्तौ न गवां ‘न हि शुक्लाह’ इति विशे- षात्। गोत्वानन्तर्यवाद्ये भक्षना व्यानन्त्योपपत्तेश्चेति चेन्न। न च नित्यमेकमनेकानुगतं सामान्यं जातिरिति तल्लक्षणोऽयम्। गुणं शुक्लादिं शुक्लगतान्वादिना। इन्द्रि- यिणा हि लब्धमसत्त्वाद् गवादिर्क वस्तु व्यावर्तयत इत्यालक्षणम्। अतएव ‘द्रव्य- स्य द्रव्यस्य गुणेन पश्चाद् योग इति। पच चोत्पन्नस्य द्रव्यस्य क्षणेक निर्गुणत्वम्। जातिमुक्तस्यैव द्रव्यस्योत्पत्तिः। ‘जनना दायते जाति’ इत्युक्तेः। एष जातिगुणयोर्विहा- च्छेद इति बहवः। प्रदीपकृतस्तु—‘यद्यपि शुक्लादीनां सत्त्वानुपपन्ने गोत्वादिना समका- लमेव संबन्धित्वम्, तथापि तस्य संबन्धः कदाचिदपैत्यपि, न तु गोत्वादाविति विशेषः’ इत्याहुः। कदाचित्पाकाद्यवस्थायाम्। आदिपदेन रक्तानावस्थायां ग्रहणम्। पाकेन रक्त- नेन च वर्णान्तरसंपादन इति तदर्थः। एव च ‘सत्त्वे निविशतेऽपैति पृथग्जातिषु दृश्यते। आधेयश्चाक्रियाजश्च सोऽसत्त्वप्रकृतौगुणः॥’ इति गुणलक्षणं बोध्यम्। अयमर्थः—द्रव्या- माश्रयते, तत एव च द्रव्यान्निवर्तते, भिन्नजातीयेषु द्रव्येषु दृश्यते यः स गुणः। एतेन जातेर्गुणत्वं वारितम्। सा हि द्रव्ये निविशमाना द्रव्यं न कदाचिज्जहाति। नच भिन्नजा- तीयानि द्रव्याण्यभिनिविशते। यद्यपि गवाश्वादिषु प्राणित्वमस्ति, तथापि प्राणित्वेन तेषा- मेकजातीयत्वमेव। ननु क्रियायाः पूर्वोक्तलक्षणयोगाद्गुणत्वं प्राप्नोति, सापि हि द्रव्ये निवि-

द्वितीयः परिच्छेदः । ३५ वस्तुधर्मः । शुक्लादयो हि गवादिकं सजातीयेभ्यः कृष्णगवादिभ्यो न्मते गुणानामपि नित्यत्वम् । आविर्भावतिरोभावावेव उत्पत्तिविनाशप्रतीतिविषयौ । वस्तुधर्मो द्रव्यमात्रवृत्तिः । विशेषाधानहेतुत्वमुपपादयति—शुक्लादयो हीति । र्थाः कदाचित् द्रव्याश्रित्यनेने, निर्गुणं हि द्रव्यं कदाचिद् भवति कदाचिद्गुणवद्, निष्प- न्नेऽपि पश्चाद् उत्पद्यमाना प्रतीत्या—आधेय इति । दृष्टान्तमाह । यथा दण्डेनेत्यादि रूपदि । विनाप्युत्पत्त्यात् । यथा—श्यामाश्रितैस्तुल्यमिति । विनातुल्योत्पत्ते- र्गोत्वाद्यन्वयाभिधानाद्गुणताभावः । नन्वेवं शब्दादीनामप्युपाधित्वं प्रसज्येत, इत्याशङ्क्य नामाद्यप्रतीतेषु निर्दिशेते, पाञ्चदशाधिकमपरंरोगनिवृत्तौ च निवृत्त्या तयोः प्रतिप- त्तादिषु न सम्पादादिषु दृष्टान्तो, द्विविध इत्यादिविभागेन नित्यद्रव्यद्रव्यत्व-

३८ साहित्यदर्पणे 'कलिङ्गः साहसिक' इत्यादौ कलिङ्गादिशब्दो देशविशेषादिरूपे नार्थेऽसंभवन्नथा शब्दशक्त्या तत्संयुक्तान्पुरुषादीन्प्रत्याययति, यथा च 'गङ्गायां घोषः' इत्यादौ गङ्गादिशब्दो जलमयादिरूपार्थवाचकत्वाल- ङ्गेऽसंभवन्तम सामीप्यादिसंबन्धसंबन्धिनं तटादिं बोधयति, सा सम्बन्धिनी स्वाभाविकेतरा ईश्वरानुद्भाविता वा शक्तिर्लक्षणा नाम। पूर्वत्र हेतु रूढिः प्रसिद्धिरेव । उत्तरत्र 'गङ्गातटे घोषः' इति प्रतिपाद- नेऽप्यापन्नस्य 'रामोऽस्मि सर्वं सहे' इति वक्ष्यमाणाया स्वार्थस्येव दुर्ग- मत्वेन बोधनाया रामशब्दलक्षणायामव्याप्त्याधायकत्वात् । अत एव 'विपरीतलक्षणे' इत्याद्यगीतकमितराजलक्षणानाम्प्रभेदानाम्पुनरुदाहरणमपि संग- च्छते । अन्यथा द्विरदकलभादिपदानां पौनरुक्त्या कदलीत्यादिना अन्वयासंभ- वज्ञानादीनां तत्पदानां कदल्यादिरूपमुख्यार्थमेव बोधकतवेन लक्षणास्वीकारात। यथा वा 'करणं शरणं गच्छ त्वमेव तव कृत्यम्' अत्र द्वितीयकरणपदे पूर्वोक्तकरणात्मसम्बन्धित्वेन करोपस्थापनेऽपि लक्षणा । एवं च नानार्थेष्वपि नियतार्थेष्वपि लक्षणा सम्भवति। शक्यतावच्छेदकघटितविशि- ष्टशक्यसंबन्धघटितलक्षणास्वीकारात् । यथा 'लावण्यि मयि'- रित्यादौ प्रसिद्धा । सा च भूरिप्रयोगाद्वा, तस्या ज्ञानात् । अथा- च्युतादिप्रयोगेऽपि सम्भवत्येव प्रयोजनाभावात् । प्रयोजनाद् यथा 'गङ्गायां घोष' इत्यादौ गङ्गातटगोचर शैत्यादीति तस्य हेतुत्वमुपगतम् । 'प्रयो- जनाद्वि' इत्यनेन। अत्र प्रागुक्तयोर्द्वयोश्चकारोऽप्यनेन विविक्षयोरा- समुच्चयार्थस्तथा 'तद्योगे' इत्यनेन प्रतिपत्तेरिति विशेषज्ञानाय भिन्न- क्रमेणैव तयो निर्देशः । उत्तरपदार्थं हि लक्षणा। तदाभाण्या तदभिधायक इत्येवं द्वेधा रूढिरूपा ज्ञेयम् । निम्बरूपात्तु यथा 'गङ्गा- यां घोष' इत्यादौ लक्ष्यार्थसंबन्धिनि मुख्यार्थसम्बन्धी प्रतीय- मानः प्रकृत्यादिना वा ज्ञापना तत्सम्बन्धज्ञानापेक्षमवगम्य- ते। 'विपरीतलक्षणा' तु पूर्वोक्तेषु न समाप्यते प्रसिद्ध्यभावात्। तस्मात् 'कर्मणि कुशलः' इत्यादिना रूढिर्लक्षणा ज्ञेया। 'गङ्गायां घोषे' इत्यत्र तु 'पावनत्वादिकम्' इति। द्वितीये रूढिरेवे- त्याह 'अत्र च' इत्यादि। अन्वयबोधकतया सा च द्विविधोच्यते। 'सारोपाऽध्यावसाना' इत्यादि। तत्र प्रथमं लक्षणयारोपमाह--'सा- रोपान्या तु यत्रोक्तौ' इति। उत्तरत्र तु लक्षणया विषयीकरणे स- माहारद्वन्द्वमाश्रित्योभयोरपि ... ... तदुक्तं 'विषय्यान्तः' इत्याद्यध्यावसाने । ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

द्वितीयः परिच्छेदः । ३९ नालभ्यस्य शीतत्वपावनत्वातिशयस्य बोधनरूपं प्रयोजनम्। हेतुं विनापि यस्य कस्यचित्संबन्धिनो लक्षणेऽतिप्रसङ्गः स्यात्, इत्युक्तम्—'रूढेः प्रयोजनाद्वापि' इति । केचित्तु 'कर्मणि कुशल.' इति रूढावुदाहरन्ति । तेषामयमभिप्रायः— कुशाँल्लातीति व्युत्पत्तिलभ्यः कुशग्राहिरूपो मुख्योऽर्थः प्रकृतेऽसंभव- न्विवेचकत्वादिसाम्यसंबन्धसंबन्धिनं दक्षरूपमर्थं बोधयति । तदन्ये इति । प्रतिपादयतीति प्रतिपादनं वाक्यम्, तदलभ्यस्य । मुख्यशब्दघटितवा- क्येनाप्रतिपाद्यस्येत्यर्थः । तीरस्य विप्रकृष्टदेशगतशीतत्वापेक्षया संनिकृष्टदेशगतशीत- त्वादेराधिक्यमत्रातिशयः । एवं च 'अतिशीतेऽतिपावने तीरे घोष' इति व्यञ्जना- जन्यबोधो लाक्षणिकशब्दप्रयोगस्य प्रयोजनमिति भावः । 'कथंचिन्न लक्षयितव्यं' इति लक्षणाया निषेध उक्तः । अशक्तितो रूढिप्रयोजनविरहात् । यथा—'समरे चरणाघातं मुखं मुमुखि तेऽकरोत्' । अत्र निर्जितत्वं लक्ष्यते । एषा नेयार्थ- लक्षणा दोषतया वक्ष्यते । सा च कविप्रयोगानर्हत्वात् प्रकृतलक्षणस्य लक्ष्या न भवतीति तन्नातिव्याप्तिवारणाय चरमहेतुद्वयं न्यस्तम् । तदेव दर्शयति—हेतु- मिति । रूढिप्रयोजनयोरन्यतरमित्यर्थः । संबन्धिनो मुख्यार्थसंबन्धिनः । ल- क्षणे लक्षणायाम् । उदाहरन्ति 'काव्यप्रकाशकारादय' इति शेषः । लाति गृह्णाति । व्युत्पत्तिः प्रकृतिप्रत्ययविभागकल्पना, ताभ्यस्तत्प्रतिपाद्यः । प्रकृते लौकिक- कर्मान्वयेऽसंभवन् योग्यतामलभमानः । पदार्थसान्वयानुपपत्तिप्रतिसन्धानान्न लक्षणाद्युपयोगित्वमित्यभिप्रायेणेदम् । अन्य इति । स्वपक्षानभिप्रायेण दूषय- 1 तदन्य इति । नातिरमिरमेयम् । अत्रापि वाचकशब्दप्रयोगे रूढिलक्ष्या तिरो- धायोगात मुख्यसदृश कुशलानीति मुख्यार्थस्यान्वयात् । नित्य प्रयोगग्रहणेन प्रकृति- निमित्तलोपोत्तरे यौगिकव्यवहारस्य मूर्च्छनेन दुर्वारः । यथा वाचनकार्थवाक्येय- स्तोर्यादाविवेति रपि नियमस्य चन्द्रादयस्य इति योग्यताया नियन्त्रितसम्बन्धस्य प्रवृत्ता- निमित्ते ते प्रत्यक्षमेव मर्य्यादोपपन्नमिव विचक्षणतया भवेत् नान्यथाव्यवहारो हीति चेत् । अत एव अमुख्यार्थसमर्पकविधेरपीत्यपि हरतु । पश्चादयच्छब्दः रूढिशक्तिश्चेत् स च भिन्नैव यौगिकवृत्तित्युच्यते । 'कुटिलोऽप्यक्षः' इति प्रयोगाद्भवत्येवेत्यत्र । यत्र तच्छब्दविभागे तात्पर्यार्थे कर्माणि कुशलस्तद्गुणसङ्क्रान्तोद्भूतः केवलः प्रच्या- तीत्यादिरित्यनुभवार्थकम् चेदित्यनु रूढिव्यापारव्यतिरेकेण कुशलशब्दो हि न केवलं इति लक्ष्यार्थः स्वरूपं विवृणु । इह तु रूढ्या दृढतरप्रतीतिरस्ति तादृशी निष्कृष्टाभ्युपेतादिभेदात् । तैश्च स्थूलोदरमण्डलोऽप्युच्यते यद्वा प्रकृतिनिमित्तानुरोधात् प्रसिद्धेरेव तात्पर्यार्थसम्बन्ध—इत्युपाध्यायादि- हतु । तत्र च प्रतिपादितमेवैतत् । तथा च रसगङ्गाधरादावप्यनेन प्रकार-

४६ साहित्यदर्पणे रोपा । इयमेव रूपकालंकारस्य बीजम् । रूढावुपादानलक्षणा सारोपा यथा—‘अश्वः श्वेतो धावति’ । अत्र हि श्वेतगुणवानश्वोऽनिगीर्णस्व- रूपः स्वसमवेतगुणतादात्म्येन प्रतीयते । प्रयोजने यथा—‘एते कु- न्ताः प्रविशन्ति’ । अत्र सर्वनाम्ना कुन्तधारिपुरुषनिर्देशात्सारोपत्वम् । रूढौ लक्षणलक्षणा सारोपा यथा—‘कलिङ्गः पुरुषो युध्यते’ । अत्र पुरुषकलिङ्गशब्दयोराधाराधेयभावः संबन्धः । प्रयोजने यथा—‘आयु- र्घृतम्’ । अत्रायुष्कारणमपि घृतं कार्यकारणभावसंबन्धसंवन्ध्यायुस्तादा- त्म्येन प्रतीयते । अन्यवैलक्षण्येनाव्यभिचारेणायुष्करत्वं प्रयोजनम् । यथा वा—राजकीये पुरुषे गच्छति ‘राजासौ गच्छति’ इति । अत्र स्वस्वामिभावलक्षणः संबन्धः । यथा वा—अग्रमात्रेऽवयवभागे धावति’ इत्यत्रापि ‘धावति’ इत्यत्र ‘शोभते’ इति द्रष्टव्यम् । अन्यथोपादानलक्षणा न स्यादिति प्रागेव दर्शितम् (४३ पृ०) । अत्र निरुक्तारोपमत्त्वमुपपादयति–अत्र हीति । ‘लक्षणाजन्यपदार्थोपस्थितेः प्राक्काले’ इति शेषः । अनिगीर्णस्वरूपः प्रयुक्तशब्देन प्रतिपाद्यः । एते कुन्ता इति । विषयस्य सामान्यवाचिना सर्वनाम्ना निर्देशेऽपि विशेषरूपेणानुपस्थिताँ साध्यवसाना लक्षणैवेति काव्यप्रकाशकारमतम् । तद्भूतल- मिति प्रतीतिसत्त्वे ‘घटाभाववद्भूतलम्’ इति प्रतीत्यनुदयात्सर्वनाम्नोऽपि विशेषरू- पेणोपस्थापकत्वं कल्प्यत इत्यभिप्रायेण पूर्वमतमतीकृत्य तत्रापि सारोपा लक्षणेति दर्शयति—अत्र सर्वनाम्नेति । आयुर्घृतमिति । अत्र शक्यसंबन्धाक्षेपं च दर्शयति—आयुष्कारणमपीति । अन्यवैलक्षण्येनाव्यभिचारेणेत्यत्र वाकारो बोध्यः । लक्षणाबीजं विविधं शक्यसंबन्धं दर्शयन्दृष्टान्तयुदाहरणान्याह–राजकीय इति । अत्र राजकर्मातिशयपरिच्छेदातिशयो राजवदलङ्घनशासनत्वं वा प्रयोजनम् । अवयवभागे इत्यत्र भागशब्दः स्वरूपार्थः । अत्र प्रयोजनाभावाद्रूढिरेव । हस्त- १. एत इति । 'इदमस्तु सन्निकृष्टे समीपतरवर्त्ति चैतदो रूपम् । अदसस्तु विप्रकृष्टं तदिति परोक्षे विजानीयाद् ॥' इति, कवयस्तु भूतभविष्यन्निर्देशनेष्वपि नियममेकान्ततः आददते । अत एव ‘पूर्वं त्वामवत्’ ‘अभूद्भूमिः’ ‘बभूव रक्षः’ इति ‘अमुं पुरः पश्यसि’ 'अमूं द्विजत्वं' इति चैवमादयो रघुवंशशिशुपालवधप्रयोगाः । २ अग्रेति । अग्रशब्द इत्यत्राग्रमात्रेत्यवयवभागे हस्तशब्दो लाक्षणिकः । हस्ताग्रद- १ 'एते कुन्ता इत्यादौ सारोपा इत्युक्तं न युज्यते २ 'उपपादितमुदाहरणान्तरमाह' घ; 'कार्यकारणभावेन तदुन्मतेऽवस्थिम्' ग. ३ 'अव्यभिचारेण' इति ग पुस्तके नास्ति ४ 'अमुं पश्यसि' इत्याद्युदाहरणान्यदर्शयन्विशेषाभावादेव प्रयोज्यम् इत्युक्तं ग पुस्तके ५ 'यथा च कश्च, ख पुस्तके तु 'यथा' इत्येव ६ 'हस्ताग्रे'ति. ग. ७ 'अवयवे' ग 'हस्तशब्देन मते' क पुस्तके तु 'अग्रेणेति' इति दृश्यते

This page contains no readable text (it is a blank page).

४८ साहित्यदर्पणे सादृश्येतरसंबन्धाः शुद्धास्ताः सकला अपि ॥ ९ ॥ सादृश्यात्तु मता गौण्यस्तेन षोडश भेदिताः । ताः पूर्वोक्ता अष्टभेदा लक्षणाः । सादृश्येतरसंबन्धाः कार्यकारण- भावादयः । अत्र शुद्धानां पूर्वोदाहरणान्येव । रूढावुपादानलक्षणा सा- रोपा गौणी यथा—'एतानि तैलानि हेमन्ते सुखानि' । अत्र तैल- शब्दस्तिलभवस्नेहरूपं मुख्यार्थमुपादायैव सार्षपादिषु स्नेहेषु वर्तते³ । दिना प्रतीयमानस्य विषयस्य निरुक्ताध्यवसानविशेष्यस्य । पूर्वोदाहरणान्येवेति । श्वेतो धावति । कुन्ताः प्रविशन्ति । कलिङ्गः साहसिकः । गङ्गायां घोषः प्रतिव- संतीति । एतानीत्यर्थ । एवञ्चादीना विशेष्याणां शब्दं विनैव प्रतीयमानत्वाद 'गङ्गायाम्' इत्यादौ तीरं विशेष्यम् । तच्च शब्दं विनैव प्रतीयते । पुनरपि लक्ष- णाया द्वैविध्यमाह—सादृश्येतरेति । सादृश्यादितरे संबन्धा हेतवो यस्या इति समासः । 'सादृश्यात्संबन्धात्' इति शेषः । सादृश्यसंबन्धहेतुका लक्षणा गौण्य इत्यर्थः । तेन निरुक्तद्वैविध्येन पूर्वोदाहरणान्येवेति । 'अश्वः श्वेतो धावति' इत्यादी- न्येवेत्यर्थः । एतानीति । हेमन्ते हि तैलाद्यभावादत्यन्तं दुःखमुत्पद्यते । तन्नि- राकरणेन तैलानामुपकारित्वमिति सूचनाय 'हेमन्ते' इत्युक्तम् । उपादानैव अपरित्यज्यैव । सार्षपादि स्नेहेषु वर्तत इति घृतादिविलक्षणद्रवत्वरूपकधर्मसंब- न्धेन सार्षपादिस्नेहान्प्रतिपादयतीत्यर्थ । 'छत्रिणो यान्ति' इतिवत्तिलस्नेहस्यापि

1. गौण्य इति । गुणेभ्य आगता गौण्य इति विग्रहः । 'तत आगतः' इत्यत्र 'द्विगो-' इति ङीप् ॥ १ 'तत्र' ग. २ ग पुस्तके तु 'एव' इत्यस्याग्रे 'सादृश्येतर-' इत्यादि पङ्क्तिका दृश्यते, त दग्ने "आदित्यादिरादित्यो भृगा इन्द्र सादृश्यं' क्षणात् । क्वचिन्स्वामिभावात् 'राजकीय पुरुषो राजा' इति । क्वचित्तादर्थ्यात् 'अनक्षा नजा' इति । क्वचिदवयवावयविभावात् 'सप्तम्येकवचने हल्लोप्यम्' इति । क्वचित्साहचर्यात् 'छत्रिणो यान्ति' इति । एवमन्यान्युदाहरणान्यूह्यानि । पञ्चा- षदष्टाशौ इति वचनात् । सादृश्यसंबन्धात्तु ना एवाष्टधा लक्षणा गौण्यो भवन्ति ।" इति पाठान्तरं वर्तते ३ 'नेयं प्रयोजनवती । नाप्येकदेशिकव्यवहृत्तया सर्षपस्नेहादिनातीय एव प्रसिद्धा निर्दामितत्वात् इति ग-पुस्तकेऽधिकः पाठ ४ 'इति' पुस्तकान्तरे नास्ति ५ क्वचित् 'एषु दध्याद्यभेनेन्दा दिपदनध्याहार्यम् । एनेन लक्षणातावच्छेदकेन सारोपान्यसाध्यवसानानान्तर्गतधर्मयोश्चित्थं न गृह्यं गंमनन् । वस्तुतस्तु त्वामस्मि वन्मि विदुषा समवायोऽत्र तिष्ठति' इत्यादौ 'उपविशन्ति कनिनीना' इत्यादौ चाध्याहारेणापि समानविभक्तिपदामभवाद् 'बटटी वटी करम फज' इत्यादौ 'रागोऽग्नि सर्वञ्चहे' इत्यादौ च मुख्यसंबन्धोभेदाभावादितिसारोपाध्यवसानासंभवात्तादृश नियमस्य व्यभिचार । इ- यञ्च काव्यप्रकाशनरोण 'सारोपाद्या तु यत्रोक्तौ विषयो विषयस्तथा । विषयस्य तुनेव्यन्नित्यन्तव्याख्या

• निता ॥' इति ज्ञातव्यम् । अन्योपादानत्वनिमित्तप्रकृष्टदर्शनान्निमित्तप्रयोगाद्योऽष्टा लक्षणात्व- ... विज्ञातेऽध्यारोपविशिष्टेयम् । एतेन उपपादितैरेव सारोपाध्यवसानसम्बन्ध ... प्रतीयते । न तु यावनीना लक्षणान् । एव च 'गङ्गाया घोष' इत्यादीविदमादिपदाना- ... दृष्टान्ता संगच्छन्ते ।" इत्यादिक दृश्यते,

प्रयोजने यथा—राजकुमारेषु तत्सदृशेषु च गच्छत्सु 'एते राजकुमारा गच्छन्ति' । रूढावुपादानलक्षणा साध्यवसाना गौणी यथा—'तैलानि हेमन्ते सुखानि' । प्रयोजने यथा—'राजकुमारा गच्छन्ति' । रूढौ लक्षणलक्षणा सारोपा गौणी यथा—'राजा गौडेन्द्रं कण्टकं शोधयति'। प्रयोजने यथा—'गौर्वाहीकः' रूढौ लक्षणलक्षणा साध्यवसाना गौणी यथा—'राजा कण्टकं शोधयति' । प्रयोजने यथा—'गौर्जल्पति' । अत्र केचिदाहुः—गोसहचारिणो गुणा जाड्यमान्द्यादयो लक्ष्यन्ते । ते च गोशब्दस्य वाहीकार्थाभिधाने निमित्तीभवन्ति । तदयुक्तम् ।

ऽप्यननेनेन्वयोऽनीति भाव्यम् । नन्वेव त्रयमत्र सुखार्थबोध इति चेत्, सर्व- परिहताना स्निग्धत्वाभावात् । नाम नाधिकरऐनान्वयाद्यपमेशैतान गुणार्थ- पात्तापीत्याह । न केवलदोषवेदेनस्य विशेषेण नित्यवतगन्धान सम्ब- न्धानुपपत्तिरिति वाच्य। तादृशान्तर्गतान्यत्वेनेनाधिकारात्। नहि विसङ्कट- परिग्रन्तुरोगा शब्दानां वेगात्प्रसन्नैन पतिते । एवं च 'हंस ते तुल्येन' इत्यत्र प्रतीमदर्शनसम्बन्धेन तैलगणमित्यस्यापत्तिरेव सुरूपमित्यर्थः । न चैवं 'गङ्गायां घोष' इत्यादौ सर्वौऽय तत्सम्बन्धोपलम्भने निमित्तीप्रयत्कर्म- ईशून्यादित्यापादकमिति वाच्यम् । निमित्तस्य सुखार्थतायाः प्रसिद्धयेनैव बोध्यम् । चित्तस्य तत्र प्रतिसन्धानाभावाच्चेत्याह । एते राजकुमारा इति । तन्निश्चयत्वविशिष्टेष्वप्यनेकविधेष्वप्युपमानान्तरसम्भावना- यामथ प्रयोजनम् । राजसमूहराजकुमारत्वारोपरूपं प्रयोजनम् । राजा गौडेन्द्रमिति । गौडेन्द्रो कण्टकेनेव दोषप्रदानेनात्मानमुपकृत- वान्तरान्न दूषयन् । तस्य कण्टकसाम्यमन्तरेणाशक्यत्वात् तेन कण्टका- भिधाने कण्टक इत्येतदर्थं लक्षणारूपता सारोपा गौणीति । रूढावित्यादि । गौर्वाहीक इति । गोसदृशगुणाश्रयो वाहीक इति । लक्षणलक्षणासारोपगौणी । गोशब्देन लक्ष्यमाणस्य जाड्यमान्द्या- देरभेदप्रतीतौ सत्यां सामानाधिकरण्येन वाहीकसादृश्यप्रतीतिः । गौर्जल्प- तीति । गोसदृशो जल्पतीत्यर्थः । साध्यवसाना गौणी । अत्र वाहीकशब्द- स्याप्रयोगादन्तर्भूत एव वाहीकः साध्यवसानतया प्रतिपाद्यते । निमित्तीभवन्तीति । गोपदार्थस्य वाहीकस्य च साक्षात्सम्बन्धाभा- वात् तदुभयसम्बन्धी गुणो मध्ये द्वारतां प्रतिपद्यते ।

५० साहित्यदर्पणे गोशब्दात्स्यागृहीतसंकेतं वाहीकार्थमभिधातुमशक्यत्वाद् गोशब्दार्थमात्र- बोधनाच्च । अभिधाया विरतत्वाद् विरतायाश्च पुनरुत्थानाभावात् । अन्ये च पुनर्गोशब्देन वाहीकार्थो नाभिधीयते । किंतु स्वार्थ- सहचारिगुणसाजात्येन वाहीकार्थगता गुणा एव लक्ष्यन्ते । तदप्यन्ये न मन्यन्ते । तथाहि—अत्र गोशब्दाद्वाहीकार्थः प्रतीयते, न वा । आद्ये गोशब्दादेव वा । लक्षिताद्वा गुणाद् । अविनाभावाद्वा¹। तत्र, न दृष्टान्तेनाभिप्रायं स्पष्टयन्नपि बोधयन्निवाहन आह—गोशब्दार्थमात्रबोधना- द्येति । विरतत्वात् प्रतीति योग्यताविरहेण नष्टप्रायत्वात् । सहदुद्गतित्वेनानुकम्पा- नियमः शब्दार्थयोरन्योन्यनियमार्थमित्यभिप्रायः । नन्वस्य नियमस्य श्लेषादौ व्यभि- चारदर्शनाच्छब्देन पुनरपि प्रतीतियोग्यता कल्पनीयेत्यत आह—विरताया इति । उत्थानाभावान्न प्रतीतिजननोन्मुखीभावविरहात् । श्लेषादौ धर्मान्तरे गृहीत शक्त्यन्तरमर्थान्तरं बोधयतु । प्रकृते तु गोत्वे गृहीता शक्तिर्गोव्याधर्यं बोधयति यदि गवादिकमपि बोधयेत्तदानिर्वच्य लक्ष्यार्थबोधसम्भवेन लक्षणा नानुष्ठेयेति भावः । स्वार्थेति । स्वार्थो गोत्वम् । तत्समानाधिकरणेऽर्थे । गुणसाजा- त्येनेति । तद्गतगुणानां शश्यार्थगतगुणैर्वाप्त्यसंभव इति भावः । आद्ये प्रती- तिशब्दे । न प्रथमः, न गोशब्दजन्यप्रत्यक्षत । असंकेतितत्वाद् गोशब्दस्ये- न्द्रियसन्निधिवत् । न तृतीयः, अविनाभावजन्यप्रत्यक्षतः । शाब्देऽन्वयेऽ- संभवस्य शाब्दबोधविषयत्वासम्भवात् । अत्र हेतुमाह—शाब्दीति । एव मिष्टसाधनत्वादिना मन्वधियोक्तम् । अर्थापत्त्यादिना मीमांसकानां मते नाभिधेयसम्बन्धजन्यस्य शाब्दी प्रसिद्धिरर्थापत्तिविज्ञानाम् । अन्यथाऽभि- धितदिशा मतेऽप्यस्य शाब्दबोधविषयत्वं न स्यात् । न च लक्षार्थेन तत्र संबन्- धसिद्ध्यिति वाच्यम् । तद्विषयोजनाभावस्य लक्षणाया असंभवत् । न च प्रयोजनाभावाद् वक्ष्यत इति वाच्यम् । लक्ष्यार्थव्यंग्गिनिश्चयस्य, विशेषणत- याऽव्यङ्ग्यस्य फलप्रयोजनस्य चोद्देश्यहेतुत्वाङ्गीकारात् । गवादिपदस्य तु वाहीकादिपदार्थे लक्षणाद् भवेत् । लक्ष्यार्थे प्रयोजनमर्थेव व्याप्तिरङ्गीकृता- स्मिन्तो मुख्यार्थलक्षकत्वे गोत्वे वाच्या साध्योपपादकत्वात् । निक्षेप्यत्वाद्गु- णान् वाच्याधिकृत्य तथार्थं द्वितीयप्रत्यक्षतया मुख्यार्थविशेषणतामङ्गीकृत्यापर- स्वाश्यापह्वणमुपपाद्य व्यभिचारशङ्कानिरासार्थमाह, सजात्येत्याद्यन्ते गोत्वे वैपरीत्य- १. तद्नैति । २. अविनाभावाद्वा । २. 'त' इति । ३. प्रत्यक्षकल्पना...

प्रथमः । वाहीकार्थस्यासंकेतितत्वात् । न द्वितीयः । गोगवयचन्द्रमु- खादिशब्दद्वन्द्वानांमवयवप्रसादादिसाम्येऽप्यन्योन्यस्यान्यतमगद्गदार्थानभि- धायकत्वात् । न तृतीयः । अविनाभावलभ्यस्यार्थस्य शाब्देऽन्वये प्रवेशासंभवात् । शाब्दी ह्याकाङ्क्षा शब्देनैव पूर्यते । न द्वितीयः । यदि हि गोशब्दाद्वाहीकार्थो न प्रतीयेत, तदास्य वाहीक- शब्दस्य च सामानाधिकरण्यमसङ्गतं स्यात् । तस्मादत्र गोशब्दो मुख्यया वृत्त्या वाहीकशब्देन सहान्वयमभ- जमानोऽज्ञत्वादिसाधर्म्यसम्बन्धाद्वाहीकार्थं लक्षयति । वाहीकस्याज्ञत्वा- यतिशयबोधनं प्रयोजनम् । इयं चै गुणयोगाद्गौणीत्युच्यते । पूर्वा तूपचारामिश्रणाच्छुद्धा । उपचारो हि नामात्यन्तं विशकलितयोः शब्दयोः सादृश्यातिशयमहिम्ना भेदप्रतीतिस्थगनमात्रम् । यथा—

संदिग्वर्णाम्' इति जैमिनिसूत्रोक्तं न स्यात् । आक्षेपापेक्षया लक्षणाया मुख्यार्थना- धारिप्रतिसन्धानापेक्षत्वेन विलम्ब्यार्थोपस्थापकत्वात् समवाये विरोधेऽविप्रक- र्षाद्विलम्ब्यार्थोपस्थापकत्वात् । 'श्रुतिर्द्वितीया क्षमता च नित्यं वाक्यं पदान्येव तु संहतानि । सा प्रक्रियार्था कथमित्यपेक्षाभ्यां तयो र्योगदलं समाख्या ॥' इति कारिका सूत्रार्थव्याख्या । न द्वितीयः, न प्रतीतिरित्युभयपक्ष । अत्र गोश- ब्दस्य, वाहीकशब्दस्येत्यनन्तरं चकारो बोध्य । सामानाधिकरण्यमेकस्यार्थप्रति- पादकत्वम् । सन्तमसाह—तस्मादिति । तस्मादुभयरीतितश्च्युतो दोषान्तरम् । अन्वयमिति । अभेदसंसर्गेणान्वयेनापि । अगत्वाद्दीति । व्यक्तिभेदेऽपि गुणादि- गयोरैकमित्यभिप्रेत्येदं निर्वचनम् । अन्यथा शब्दलक्षणापक्षेऽप्यभेदान्वयसम्बन्धो न संभवति । प्रयोजनमिति । अज्ञत्वातिशयेदप्रतीति प्रयोजनमिति काव्यप्रकाश- कारः । इयं चेति । गुणस्य साधारणधर्मस्य योगात् सन्निधानादन्वयसम्बन्धा- द्वात् । तदुक्तम्—'एकस्माद्गुणवै धयेरियाद् दृ ... इति । ... पूर्वं साधारणधर्माभावादविनाभावसम्बन्धादेवेलक्षणा । पूर्वा ... व्यतिदिशन् । सादृश्यसम्बन्धेनाभेदं दर्शयितुमुपचारमाह । ... घटः' इत्याद्यपि प्रयोगस्य उपचारमूलकत्वापत्तेर्न सादृश्य ... पदावली निर्दिशि—अत्यन्तमिति । ... पमेयेऽप्युल्लेख्यमिति । विशकलितयोर्नानाभूतयोः सादृश्यातिश ... स्यस्वाभिधेयप्रतिपादकेन भेदप्रतीत्यसंसर्गेन ... हेतैरस्तीत्याह च ...

1. जैमि० सू० ...

५४ साहित्यदर्पणे 'स्निग्धश्यामलकन्तिलिप्तवियतो वेल्लद्वलाका घना वाताः शीकरिणः पयोदसुहृदामानन्दकेकाः कलाः । कामं सन्तु दृढं कठोरहृदयो रामोऽस्मि सर्वं सहे वैदेही तु कथं भविष्यति हहा हा देवि धीरा भव ॥' द्वेति समाह—धर्मीति । धर्मी लक्ष्यः । तद्वृत्तिपदार्थो धर्मः । स्निग्धश्याम- लेति । विरहिण श्रीरामस्योक्तिरियम् । लिप्तेति । व्याप्तेत्यर्थः । वेल्लद्वलाका सच- ञ्चलवलाकापेता । पयोदसुहृदा मयूराणामाऽऽनन्दजनिका आनन्दजनिता वा केका ध्वनयः ।

1. स्निग्धश्यामलेति । व्याख्यातोऽयम् श्लोकः चमत्कारतिशयलाभाय पुनर्व्या- ख्यायते—अत्र रामशब्दाद्विविक्ता । तथाहि—स्निग्धया सहिष्णुसन्नवनरम्यया श्यामलया उद्दीपकविभावत्वेऽपि मनोऽभिरामया कान्त्या कान्तगुणान् विश्रान्त्वङ्कुरित नियन्त्रमो ये । वेल्लन्त्यो वायुसञ्चारवशाच्चलाश्चलन्त्यः परभागप्रसाधनार्थंवेलायाम वलाकाः सितपक्षिविशेषा येषु तथाभूता घनाः । एष नभन्ताददूरागेव वर्तन्ते । द्विष्टोऽपि तु महाः । यत सूक्ष्मजल- कणशालिनो वाता इति मन्दमन्दत्वमेषामनियतदिग्भागगमनं च बहुवचनेन सूचितम् । नहि केवलं दृष्टिरूपविषयव्यञ्जनिया आह—पयोदो मेघः सुहृत् केकाजनकत्वादुप- कारकः येषां तेषां केकारूपमपि पान्थपुंखानामानन्देन हर्षेण केका शब्दविशेषाः रता मयूराः स्युः । नाह्य ह्येतद् पयोदसुहृन् न मयूरस्येति । मयि च दुःखदा इति भावः । सम्प्रत्युद्दीपनाधिक्यं निरूप्यम् । वक्ष्यमाणविधानचाटुत्वे । विभावानां साधारण्य- निर्देशमुक्त्वा सम्प्रत्युद्दिष्टमना मध्ये विधाय महनमाह—काममिति । हठेऽपि कामं कामम् । कठोरहृदय इति । रामशब्दात्प्रसिताशेषावकाशादानाय कठोरहृदयपदम् । ततः विदेहराजदुहित्री इत्यभिप्रायः इति । अन्यथा गात्रस्य दशमदशोपपत्तप्रसङ्गाद्वाच्या- भ्युपगतः कठोरहृदयताभ्युपगतो दशामवस्थाविशेषगमनेन सा न जानन्तीति । गण्याहं सर्वं सहिष्ये सह्यामि प्रसिद्धोऽस्मि । अत एव संभूतसंभोगविलासजनितं यत् सर्वम् । एतादृशं दुःखमनुसृत्य । जीविष्यति ? प्रियासामान्यम् । तेन किं भविष्यतीति । रामः स्वस्वभावतः सुव्यक्ताशक्यसाधनतायाः दृष्टदृष्टिर्वा प्रिया सामान्यस्त्रीस्वभाव- सुलभतया प्राणत्यागशीला तद्विरहदुःखसहेति सम्भ्रमादाह—अयेति । भिन्नं तदुत्तरं भिन्नमेव वा । अत्र सङ्घटनया विरहोत्कण्ठायमानतयाऽमृतं दिशन् अन्तः प्रसह्य, सोऽहं चेतः किमुद्गीर्णमिव क्षणं नोपहसति मलिम्लुचानां सहकारम् । धैर्य्यं त्यक्त्वा प्राहहाहाः इति कातराद्विगुणपदद्वयेन हा देवि! धैर्ये समालम्ब्य । यदिहाधिकतरमाह तद् धिग् धिग् । यद्यस्याः सम्प्रतिकालावस्थाऽज्ञानेऽपि कथं भविष्यतीति संशयवर्णनम् तद्वियोगदुःखात् तादृशावस्थायाश्च सम्भावनातो वा । वस्तुतस्तु पूर्वार्द्धे समुदितैस्तद्भावभावितैरेव विरहिणो दुःसहमहो यत्किञ्चिद्रूपं व्यञ्जयत् सुतरामेव परिपोषाय सम्भवति । अत्र च रामशब्देन राज्यभ्रंशादिनाऽत्यन्तविविधदुःखसहिष्णुत्वं व्यज्यते । सीताशब्देन चातिसुकुमार- तरत्वेन तादृशदुःखासहिष्णुत्वम् । अतो न पुनरुक्तम् । अत एवोक्तम् 'रामोऽस्मि' इति ॥

इस पृष्ठ/चित्र में कोई पठनीय या मुद्रित पाठ (Text) उपलब्ध नहीं है (पृष्ठ रिक्त है)।

६८ साहित्यदर्पणे विजनत्वम्, अतः संकेतस्थानमेतदिति कयापि संनिहितं प्रच्छन्नका- मुकं प्रत्युच्यते । अत्रैव स्थाननिर्जनत्वरूपं व्यङ्ग्यार्थवैशिष्ट्यं प्रयोजनम् । 'भिन्नकण्ठध्वनिर्धीरैः काकुरित्यभिधीयते' इत्युक्तप्रकारायाः काको- र्भेदा आकारेभ्यो ज्ञातव्याः । एतद्वैशिष्ट्ये यथा— गुरुपरतन्त्रतया बत दूरतरं देशमुद्यतो गन्तुम् । अलिकुलकोकिलललिते नैष्यति सखि सुरभिसमयेऽसौ ॥' अत्र नैष्यति, अपि तर्हि एष्यत्येवेति काका व्यज्यते । चेष्टावैशिष्ट्ये यथा— ³'संकेतकालमनसं विटं ज्ञात्वा विदग्धया । हसन्नेत्रार्पिताकूतं लीलापद्मं निमीलितम् ॥' अत्र संध्या संकेतकाल इति पद्मनिमीलनादिचेष्टया कयाचिद्द्यो- त्यते । संनिधिः सामानाधिकरण्यम्, तस्य प्रच्छन्नकामुकनिरूपितत्वं वैशिष्ट्यम्, उच्यते व्यज्यते । अत्रैव अस्मिन्नुदाहरण एव निर्जनत्वातिशयो वैशिष्ट्यं प्रयोजनं तृतीयव्य- ज्ञनायाः कारणम् ॥ भिन्नेति । शोकहर्षभयादिकृतेत्यर्थः । आकारेभ्य उपजीव्यभर- तादिग्रन्थेभ्य ॥ सुरभिसमये वसन्तकाले । अपि तर्हीति । अपि त्वित्यर्थः ॥ संकेतेति । विटमुपपतिम् । हसत्प्रफुल्लम् । नेत्राभ्यामर्पितमाकृतमात्माभिप्रायो यत्र तथ्या स्यात्तया निमीलितमित्यर्थ । यद्वा, हसदिति नेत्रविशेषणम् । एतदेव पद्म- निमीलनस्य नेत्रार्पिताकूतत्वं वैशिष्ट्यम् । चेष्टादिकस्येत्यादिपदाच्चेष्टाविरहादिग्रह ।

1. उच्यत इति । व्यञ्जनया प्रतिपाद्यते इत्यर्थः ॥
2. काकुरिति । कायलर्योन्तरमिति काकु. । यद्वा काकुर्जिह्वेति पस्पशायां भाष्य- कारः । तद्व्यापारनिक्षेपसवाद्यत्वाच्छोकहर्षभयादिभिर्ध्वनेर्विकारः काकु । तथा चोक्तम्- 'वाकयामभिधेयमानेऽर्थे येनान्य प्रतिपद्यते । भिन्नकण्ठध्वनिर्धीरैः स काकुरिति कध्यते ।।' इति ॥
3. संकेतेति । संकेतकाले मनो यस्य । तं जिज्ञासुमियर्थः । अत एव हसद्भ्या नेत्राभ्यामर्पितं सूचितमाकूत रहस्यं येन । हसदिति मित्र प्रफुल्लमित्यर्थक पद्मविशेषणं वा । शेषं व्यक्तम् । इह नेत्रेङ्गित्रेन लक्षितो गूढाभिप्राय. कामिन्या निशासूचकेन पद्मनि- मीलनेन प्रकाशित. ॥ १. '-व्यङ्ग्यार्थ-' ग-घ २ 'प्रयोजकम्' ग-घ; ग पुस्तके तु 'अत्रैव-' इति पङ्क्तिः

द्वितीयः परिच्छेदः । ६९ एवं वक्त्रादीनां व्यस्तसमस्तानां वैशिष्ट्ये बोद्धव्यम् । त्रैविध्यादियमर्थानां प्रत्येकं त्रिविधा मता ॥ १७ ॥ अर्थानां वाच्यलक्ष्यव्यङ्ग्यत्वेन त्रिरूपतया सर्वा अप्यनन्तरोक्ता व्यञ्जनास्त्रिविधाः । तत्र वाच्यार्थस्य व्यञ्जना यथा—'कालो मधु-’ इत्यादि । लक्ष्यार्थस्य यथा—'निःशेषच्युतचन्दनं-' इत्यादि । व्य- ङ्ग्यार्थस्य यथा—'उअ णिच्चल-’ इत्यादि । प्रकृतिप्रत्ययादिव्यञ्ज- कत्वं तु प्रपञ्चयिष्यते । शब्दबोध्यो व्यनक्त्यर्थः शब्दोऽप्यर्थान्तराश्रयः । एकस्य व्यञ्जकत्वे तदन्यस्य सहकारिता ॥ १८ ॥ यतः शब्दो व्यञ्जकत्वेऽप्यर्थान्तरमपेक्षते, अर्थोऽपि शब्दम्, तदे- कस्य व्यञ्जकत्वेऽन्यस्य सहकारितावश्यमङ्गीकर्तव्या । अभिधादित्रयोपाधिवैशिष्ट्यात्त्रिविधो मतः । शब्दोऽपि वाचकस्तद्वल्लक्षको व्यञ्जकस्तथा ॥ १९ ॥ तद्वैशिष्ट्ये यथा—'नादत्ते भूषणं दत्तं नाहूता चिरमृच्छति । मृगाक्षी न क्षिपत्यक्षि सादरं मयि पश्यति ॥' अत्र चेष्टाविरहेण कोपो व्यज्यते । तस्य च कान्तापराधरा- तीनत्वं वैशिष्ट्यम् । व्यस्तानां प्रत्येकं समस्तानां द्वित्वादिरूपाणाम् ॥ त्रैविध्या- दिति । इयं व्यञ्जना ॥ प्रपञ्चयिष्यते । 'असंलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यध्वन्युदाहरणे' इति शेषः ॥ ननु शाब्द्या व्यञ्जनायामर्थस्यार्थीमपि शब्दस्योपयोगिसत्त्वान्नैव तन्मोदृश- मन्योर्भेदकारणमत आह—शब्दबोध्य इति । अर्थान्तराश्रयः अर्थान्तरेणान्व्य- यकः । 'व्यनक्ति' इत्यनुषज्यते । इत्यनुपपत्तिदर्शनानन्तरमुपपत्तिमाह—एकस्येति । सहकारिता अप्रधानकारणत्वम् । अप्रधानत्वं च व्यवहितोपपादित्वेन । एवं च यत्र यस्याव्यवहितोपपादकत्वेन प्रधानत्वं तत्र तत्सम्बन्धित्वेनैव तस्या व्यवहार इति भावः । ननु नाटकादौ चेष्टाभिनयादेरपि व्यङ्ग्यव्यञ्जकत्वेन व्यञ्जकत्रैविध्यमयुक्तमिति चेत् । न । तत्रापि दृष्टोपस्थितायैव व्यङ्ग्यावबोधकत्वात् । चेष्टादिनाप्यभिप्राय विशेषादिरूपप्रहणादिबोधनानन्तरं दृष्टाच्छब्देऽपि चेष्टाभिनयाद्यपेक्ष्य प्राधान्येन तज्ज्ञव्यवहारः । अत एव वक्ष्यति—'शब्दार्थ चेष्टाभिर्भयान् ईदृश्या बोधकैर्वि- बुद्धिः । शब्दार्थमिव निबद्धं नाटयं चेष्टाभिरुच्यते' । इति । अभिधा- दिविषयविभागं विधाय तद्वृत्तौ शब्दस्यापि त्रैविध्यमाह—अभिधेति । एत- १. 'अपराधरा- २. 'व्यङ्ग्यध्वनौ' ३. 'व्यनक्ति' इत्यस्य स्थाने 'व्यज्यते' दृश्यते'

७० साहित्यदर्पणे अभिधोपाधिको वाचकः । लक्षणोपाधिको लक्षकः । व्यञ्जनोपा- धिको व्यञ्जकः । किं च— तात्पर्याख्यां वृत्तिमाहुः पदार्थान्वयबोधने । तात्पर्यार्थं तदर्थं च वाक्यं तद्बोधकं परे ॥ २० ॥ अभिधाया एकैकपदार्थबोधनविरमाद्वाक्यार्थरूपस्य पदार्थान्वयस्य धिर्व्यापार । अभिधया लक्षणया वा शब्दैः प्रत्येकमुपस्थापिताना पदार्थानां संसर्गो- वाक्याङ्गादसमानस्तात्पर्याख्या वृत्तिमपेक्षत इति प्राचीननैयायिकमतमाह—किं चेति । मतान्तरसूचनाय 'आहुः' इति । 'परे' इति परेणान्वय । इयमेवाधुनिकै- संसर्गमर्यादोच्यते । अभिधाया इति लक्षणाया उपलक्षणम् । अभिहितानामभि- धया लक्षणया वा पदोपस्थापितानामन्वयबोधवादिना प्राचीननैयायिकानामित्यर्थ ।

1. तात्पर्येति । एतदुक्त भवति—लाघवात्पदाना पदार्थमात्रे शक्तिः, नत्वन्वयांशे- ऽपि । गौरवादनन्यलभ्यत्वाच्च । तादृशो हि तात्पर्यार्थो वाच्यार्थवैलक्षणशरीर आकाङ्क्षा- योग्यतासत्तिवशादपदार्थोऽपि प्रतीयते । न चापदार्थविषयस्यापि शाब्दबोधविषयत्वे कथं- चिदुपस्थितस्य गगनादेरपि तद्विषयत्वापत्तिरिति वाच्यम् । अपदार्थविषयस्य शाब्दबोध- विषयतायामप्रयोजकत्वात् । इत्यभिहितान्वयवादिनो नैयायिक-भाट्ट-मीमांसकाः । तेषा- मयमभिप्रायः—'घटं करोति' इत्यादौ घटवृत्तिकर्मत्वानुकूला कृतिरित्थों बोध्यते । तत्र घटपदस्य घटोऽर्थः, अम्रप्रत्ययस्य च कर्मता, वृत्तिता तु न कस्यापि, इत्यपदार्थोऽपि वृत्तिता तात्पर्यवशादनयोः ससर्गविधया भासते । अन्विताभिधानवादिनः प्राभाक- रास्तु—'अन्वयरूपे वाक्यार्थेऽपि पदाना शक्तिः । व्यवहारेणान्वितसंवोपस्थापनात्तत्रैव शक्तिग्रहात् । तथाहि—'देवदत्त, गामानय' इत्युत्तमवृद्धप्रयोगात्सास्नादिमतीं व्यक्तिं मध्यमवृद्धे सचारयति, तच्चेष्टया तस्य वाक्यस्य तदर्थबोधकतामनुमाय पश्चात् 'गा नय, अश्वमानय' इति प्रयोगे गवापसरणमश्वाहरण च दृष्ट्वान्न्वयव्यतिरेकाभ्यां क्रिया- पदार्थांन्विते कारके कारकपदस्य, कारकपदार्थान्विताया क्रियाया च क्रियापदस्य शक्ति बालोऽवधारयति । ततः प्रयोगकाले तस्य प्रथमत एवान्वितबुद्धिर्जायते । न च गौरवेणान्वयांशपरिहारः । प्रथमगृहीतान्वयशक्तेरुपजीव्यत्वेन तदपरित्यागात् । शाब्द- बोधे तु आकाङ्क्षादिवशाद्वृत्तितादिविशेषरूपमेव भासत इति नापदार्थो वाक्यार्थः' इति वदन्ति । अत्रारुचिबीज तु—'अन्वितत्वेन शक्तावपि अन्वयविशेषावगमाय आकाङ्क्षादिकं कारणमवश्यमङ्गीकार्यम् । एव च विशेषाकारेण अशक्यस्यैव भानमिति तैरप्यवश्यमभ्यु- पेयंम्' इति ॥ १. 'पदार्थमात्रबोधविरमात्पदार्थानामन्वयप्रतिपादिका तात्पर्याख्या वृत्ति' ग. २ 'पदाना क', ' ' ख.

द्वितीयः परिच्छेदः । ७१ बोधिका तात्पर्यं नाम वृत्तिः । १_ तदर्थश्च तात्पर्यार्थः । तद्बोधकं च वाक्यमित्यभिहितान्वयवादिनां मतम् ॥ इति साहित्यदर्पणे वाक्यस्वरूपनिरूपणो नाम द्वितीयः परिच्छेदः । अत्र मूलकारिका = २० । पूर्व्वानि सह २३ । उदाहरणश्लोका = ९ । पूर्व्वैः सह १५ । अन्विताभिधानवादिनो मीमांसकगुरुवस्तु—'क्रियाकारक्यः प्रथमत एवान्व- यबोधो जायते, ततः शक्तिग्रहः, पदविशेषसन्निहारात्तु विशेषस्मृतिरिति । किं तात्पय्र्यवृत्तिकारेण' इत्याहुः ॥ इति श्रीरामचरणतर्कवागीशभट्टाचार्य्यविरचितायां साहित्यदर्पणविवृतौ द्वितीय प्रकाश । १. अभिहितेति । अभिहितानां स्वस्ववृत्त्या पदैरुपस्थितानामर्थानामन्वय इति ये वदन्ति तेऽभिहितान्वयवादिन इत्यन्वर्थमभिधानम् ॥ २ अन्वितेति । पदान्यन्दितानि भूत्वानन्तरं निर्दिष्टमर्थं बोधयन्तीति ये वदन्ति तेऽन्विताभिधानवादिन इत्यन्वर्थं नाम ॥ १. 'तदर्थं च तात्पर्यार्थ' ग

७८ साहित्यदर्पणे . ‘रजस्तमोभ्यामस्पृष्टं मनः सत्त्वमिहोच्यते’ । इत्युक्तप्रकारो बाह्य- मेयविमुखतापादकः कश्चनान्तरो धर्मः सत्त्वम् । तस्योद्रेको रजस्तमसी अभिभूय आविर्भावः । तत्र हेतुस्तथाविधालौकिककाव्यार्थपरिशीलनम् । अखण्ड इत्येक एवायं विभावादिरेत्यादिप्रकाशसुखचमत्कारात्मकः । अत्र हेतुं वक्ष्यामः स्वप्रकाशत्वाद्यैरपि वक्ष्यमाणरीत्या । चिन्मय इति स्वरूपार्थे मयट् । चमत्कारश्चित्तविस्ताररूपो विस्मयापरपर्यायः । तत्प्राणत्वं चास्मद्वृद्धप्रपितामहसहृदयगोष्ठीगरिष्ठकविपण्डितमुख्यश्रीम- न्नारायणपादैरुक्तम् । तदाह धर्मदत्तः स्वग्रन्थे— ‘रसे सारश्चमत्कारः सर्वत्राप्यनुभूयते । तच्चमत्कारसारत्वे सर्वत्राप्यद्भुतो रसः । तस्मादद्भुतमेवाह कृती नारायणो रसम् ॥’ इति । चमत्कारप्राणः । स्वाकारवदिति । यथा स्वात्माद्भिन्नोऽपि देहोऽहं स्थूल इत्यादि- भेदोल्लेखाभावेन प्रतीयते, तथा रसोऽपि ज्ञातृज्ञानभेदोल्लेखाभावेनास्वाद्यत इत्यर्थः । घटादिज्ञाने जाते वेद्मीति यथा ज्ञातृज्ञानभेदः प्रतीयते तथात्र नेति भावः । यद्वा स्वाकारवत्सविषयवत् । परिणामवादिभिर्ज्ञानविषयोर्भेदानङ्गीकारादिति भावः । कामलोभादिबीजभूतौ मनोवर्मा रजस्तमसी, ताभ्यामस्पृष्टं स्वकार्यजननेऽसंस्पृष्टं मनो मनोधर्मः । विवृणोति—इत्युक्त इति । उक्तस्वरूप इत्यर्थः । बाह्यं बहि- र्भवम् । लौकिकमिति यावत् । मेयं वस्तु । विमुखता ज्ञानानुकूलव्यापाराभावः । तस्यापादकः प्रयोजकः । ज्ञानानुकूलव्यापाराभावश्च दृढमनोयोगः । अभिभूय स्वका- र्याक्षमे कृत्वा । आविर्भावः प्रतिबन्धकाभावेन स्वकार्यक्षमत्वेनावस्थानम् । तत्र सत्त्वोद्रेके । अलौकिको यः काव्यार्थो विभावादिस्तस्य परिशीलनमतन्ताभि- निवेशः । प्रकाशः संवित् । ननु मिलिता विभावादयो रसस्तत्कथमस्याखण्डत्वमत आह—अत्रेति । अखण्डतायामित्यर्थः । हेतुमिति । समुदायालम्बनज्ञानादात्म्यमेव हेतुर्वक्ष्यते । स्वप्रकाशत्वाद्यैरपीत्यादिना सुखतादात्म्यपरिग्रहः । स्वरूपार्थे इति । न त्वन्नमयो यज्ञ इतिवत्प्राचुर्यार्थः । लोकातीताश्चर्यदर्शनेन विस्फारिते नेत्रविकासने चिन्मय दीप्ताप्राचुर्य्यं चित्तविस्तारः । दृष्टहेतुभ्योऽसमन्वितज्ञानेन दिष्टसंज्ञाने मनोव्यापाराभाव एव चित्तविस्तार इत्यपरे । विस्मयो विस्मयशब्दोऽय ----------------- । यद्वा अपरपर्यायोऽस्य । तत्प्राणत्वं ----------------- । सर्वत्र शृङ्गारादौ । चमत्कारप्राण्ये १ 'अयं प्रकाशानन्द...' ग. २ 'दर्शयत्याह-सुख...' ३ 'अस्य' ग. ४ 'मयट्' इति ५ 'रतिरस...' क-ख-ग-पुस्तके ६ 'अस्य' इति नास्ति पुस्तकान्तरे ७ 'प्राणता'

७९ तृतीयः परिच्छेदः । कैश्चिदिति प्राक्तनपुण्यशालिभिः । यदुक्तम्— 'पुण्यवन्तः प्रमिण्वन्ति योगिवद्रमसन्ततिम् ।' इति । यद्यपि 'स्वादः काव्यार्थसंभेदाद्भात्मानन्दसमुद्भवः ।' इत्युक्तदिशा रसास्वादानतिरिक्तत्वम्, तथापि 'रसः स्वाद्यते' इति काल्पनिक- भेदमङ्गीकृत्य कर्मकर्तरि वा प्रयोगः । तदुक्तम्— 'रस्यमानतामात्रा- त्स्वात्मनावशरीरादनन्य एव हि रस' इति । एवमन्यत्राप्येवंविध- शैलेषूत्पत्तारेण प्रयोगो ज्ञेय । नन्वेतादृता रसस्याहेयत्वमुक्तं भवति । व्यञ्जनावश्च इत्यभि- धानाद् द्वयोरैक्यमापतितम् । तत्तश्च— घनत्त्वात्पविभाव्यते । रसास्वादान्तरान्नव ... गृह्यतेने दपदस्य पाठान्तराननस्य च यह ... । प्राक्तनेति । ऐहिकपुण्यगोचरतरे दुद्धर्षतरपुण्यवद्भिः । इति नर्वाि यदा रसति । यद्यपीति । काव्यार्थस्यात्माविभूतत्त्वे । रस टति, रसान्द इत्यत्र न गृह्यतेने यच्चातिरिक्तत्वेने ... । एव म्यते इति । प्रयोग इति कर्मकर्तृप्रयोगः । काल्पनिकभेदेनेत्यत्र एवं रसः । रसास्वादानतिरिक्तत्वे कर्मकर्तरि वेति । ... ननू । तस्यैव कर्मत्वात्कर्तृत्वं च ... गतेरिति । रस्यमानतामात्रे ... रस्यमानेतीति । रसनात्मकात्प्रकाराद् नतिरिक्तस्य हेतोरात्, प्रकाशाशरीराद् ... एव रसइति नन्वतिप्रसङ्गादत्रान्य द्वित्वमिति रसास्वाद ... हेतुर्व्यञ्जन न तथा रसास्तेन ... रतः, तैश्च व्य ... यद्व्यञ्जकत्वोक्तौ ... ... रस ... व्यञ्जनावशत्वेनेति स्वैश्वर्यत्वाचेति । ...

अथ धीरोद्धतः— मायापरः प्रचण्डश्चपलोऽहंकारदर्पभूयिष्ठः । आत्मश्लाघानिरतो धीरैर्धीरोद्धतः कथितः ॥ ३३ ॥ यथा—भीमसेनादिः । अथ धीरललितः— निश्चिन्तो मृदुरनिशं कलापरो धीरललितः स्यात् । कला नृत्यादिका । यथा—रत्नावल्यादौ वत्सराजादिः । अथ धीरप्रशान्तः— सामान्यगुणैर्भूयान्द्विजादिको धीरशान्तः स्यात् ॥ ३४ ॥ यथा—मालतीमाधवादौ माधवादिः । एषां च शृङ्गारादिरूपत्वे भेदानाह— एभिर्दक्षिणधृष्टानुकूलशठरूपिभिस्तु षोडशधा । तत्र तेषां धीरोदात्तादीनां प्रत्येकं दक्षिणधृष्टानुकूलशठत्वेन षोड- शप्रकारो नायकः । एषु त्वनेकमहिलाससरागो दक्षिणः कथितः ॥ ३५ ॥ द्वयोस्त्रिचतुःप्रभृतिषु नायिकासु तुल्यानुरागो दक्षिणनायकः । यथा— स्नाता तिष्ठति कुन्तलेश्वरसुता, वारोऽङ्गराजस्वसु- द्यूते रात्रिरियं जिता कमलया, देवी प्रसाद्याद्य च । अहंकारः अहं महानिति ज्ञानविशेष । दर्प शौर्यवीर्याद्यतिशय । मृदुः अप्र- चण्डचरितः ॥ सामान्यगुणैर्नायकसामान्यगुणैः । धीरोदात्तादित्रितयभिन्नो नायको धीरप्रशान्त इत्यभिप्राय ॥ एषां धीरोदात्तादीनाम् । षोडशधेति । शृङ्गारे षोडशप्रकारो नायको भवति रसान्तरे तु चतुष्प्रकार इत्यवधेयम् ॥ स्नाता ऋतुस्नाता । वार सुरतार्थं नियमितदिवम । जिता जयेनात्मसुरतार्थं प्राप्ता । देवी कृताभिषेका राजपत्नी । देवेन राज्ञा । अप्रतिपत्त्या कर्तव्यानिश्चयेन मूढं व्याकुलम्

1. एभिरिति । दक्षिणधीरोदात्त , दक्षिणधीरोद्धतः, दक्षिणधीरललितः, दक्षिणधीर- प्रशान्तः, एवं धृष्टादिपदयोजनेन षोडशप्रकारका नायका इत्यवधेयम् ॥ १ ग पुस्तके रत्नावल्याद्या नास्ति, घ पुस्तके तु 'यथा रत्यादिका' इति पाठः, २ 'धीरप्रशान्त' ३ 'नायकासु' घ, ४ 'नायिकस्य' इति घ पुस्तके नास्ति ५ 'नायकः' इति नास्ति ग पुस्तके

तृतीयः परिच्छेदः । ९९ १इत्यन्तःपुरसुन्दरीः प्रति मया विज्ञाय विज्ञापिते देवेनाप्रतिपत्तिमूढमनसा द्वित्राः स्थितं नाडिकाः^२ ॥ कृतागा अपि निःशङ्कस्तर्जितोऽपि न लज्जितः । दृष्टदोषोऽपि मिथ्यावाक्कथितो धृष्टनायकः ॥ ३६ ॥ यथा मम— शोणं^३ वीक्ष्य मुखं विचुम्बितुमहं यातः समीपं, ततः पादेन प्रहृतं तया, सपदि तं धृत्वा सहासे मयि । किंचित्तत्र विधातुमक्षमतया बाष्पं सृजन्त्याः सखे ध्यातश्चेतसि कौतुकं वितनुते कोपोऽपि वामभ्रुवः ॥ अनुकूल एकनिरतः— १एकस्यामेव नायिकायामासक्तोऽनुकूलनायकः । यथा— अस्माकं सखि वाससी न रुचिरे, ग्रैवेयकं नोज्ज्वलं, नो वक्रा गति, रुद्धतं न हसितं, नैवास्ति कश्चिन्मदः । किंत्वन्येऽपि जना वदन्ति सुभगोऽप्यस्याः प्रियो नान्यतो दृष्टिं निक्षिपतीति विश्वमियता मन्यामहे दुःस्थितम्^२ ॥ अप्राप्तिनिश्चयशून्यं वा मनो यस्य तेन ॥ कृतागाः कृतापराध । मिथ्यावाक् मयै- तन्न कृतमित्ययथार्थवचन ॥ तं पादम् । अत्र प्रथमपादेन कारिकाया प्रथमपा- दोक्तं द्वितीयपादेन द्वितीयपादोक्तं लक्षणं वेदितव्यम् ॥ अस्माकमिति । कस्या- श्चिन्नायिकाया उक्तिरियम् । ग्रैवेयक कण्ठभूषणम् । वक्रा चित्रा । उद्धतमुत्कटम् ।

1. इतीति । इति अन्तःपुरसुन्दरीः प्रति विज्ञाय यन्मया यद् वक्तव्यं तदवगम्य मया विज्ञापिते विनिश्चय निवेदिते सति । एतदुक्तं भवति—ऋतुत्सवं तावदनुपक्षणीया किमुत कुन्तलमहाराजतनया, साधारणोऽपि समयो दुर्लङ्घ्यः किमुतापनायस्तत्सन्मोहिन्या- यागतसमागमसमय., सामान्योऽपि जने परतन्त्रता किमुत कमलाललामकमलाप्रयुक्ते । एवमुत्तरोत्तराधिककार्यसंपादनेऽपि महाराज्ञाः प्रसादनं तावत्सर्वोपरीति रहस्यम् ॥
2. नाडिका इति । अत्यन्तसंयोगे द्वितीया ॥
3. 'वरुणवेक्ष्य चुम्बितुमर्' इति प्राचीयान् पाठ. ॥ १. ग-पुस्तके तु 'सा... सान्द्रस्विद्यत्तनूत्तुङ्गतनूत्तुङ्गकुचेन किं वक्षक्षर... प्रतिनिश्चयनिश्चयात्मने नोदाह्यते । रक्ते प्र... सहसा तन्मुन्तनष्टै तया स्रष्टा रभसेन तन्मुखावलोक्या च तदित्युक्तम्' इति परणीतमुदाहरणं दृश्यते २. 'रख्या-' इति पाठिका ग-पुस्तके । ३. ... 'इत्यदि' इत्यादिर्गं ग-पुस्तके.