साहित्यदर्पण (आचार्य विश्वनाथ - वाक्यं रसात्मकं काव्यम् सटीक)

द्वितीयः परिच्छेदः । ३९ नालभ्यस्य शीतत्वपावनत्वातिशयस्य बोधनरूपं प्रयोजनम्। हेतुं विनापि यस्य कस्यचित्संबन्धिनो लक्षणेऽतिप्रसङ्गः स्यात्, इत्युक्तम्—'रूढेः प्रयोजनाद्वापि' इति । केचित्तु 'कर्मणि कुशल.' इति रूढावुदाहरन्ति । तेषामयमभिप्रायः— कुशाँल्लातीति व्युत्पत्तिलभ्यः कुशग्राहिरूपो मुख्योऽर्थः प्रकृतेऽसंभव- न्विवेचकत्वादिसाम्यसंबन्धसंबन्धिनं दक्षरूपमर्थं बोधयति । तदन्ये इति । प्रतिपादयतीति प्रतिपादनं वाक्यम्, तदलभ्यस्य । मुख्यशब्दघटितवा- क्येनाप्रतिपाद्यस्येत्यर्थः । तीरस्य विप्रकृष्टदेशगतशीतत्वापेक्षया संनिकृष्टदेशगतशीत- त्वादेराधिक्यमत्रातिशयः । एवं च 'अतिशीतेऽतिपावने तीरे घोष' इति व्यञ्जना- जन्यबोधो लाक्षणिकशब्दप्रयोगस्य प्रयोजनमिति भावः । 'कथंचिन्न लक्षयितव्यं' इति लक्षणाया निषेध उक्तः । अशक्तितो रूढिप्रयोजनविरहात् । यथा—'समरे चरणाघातं मुखं मुमुखि तेऽकरोत्' । अत्र निर्जितत्वं लक्ष्यते । एषा नेयार्थ- लक्षणा दोषतया वक्ष्यते । सा च कविप्रयोगानर्हत्वात् प्रकृतलक्षणस्य लक्ष्या न भवतीति तन्नातिव्याप्तिवारणाय चरमहेतुद्वयं न्यस्तम् । तदेव दर्शयति—हेतु- मिति । रूढिप्रयोजनयोरन्यतरमित्यर्थः । संबन्धिनो मुख्यार्थसंबन्धिनः । ल- क्षणे लक्षणायाम् । उदाहरन्ति 'काव्यप्रकाशकारादय' इति शेषः । लाति गृह्णाति । व्युत्पत्तिः प्रकृतिप्रत्ययविभागकल्पना, ताभ्यस्तत्प्रतिपाद्यः । प्रकृते लौकिक- कर्मान्वयेऽसंभवन् योग्यतामलभमानः । पदार्थसान्वयानुपपत्तिप्रतिसन्धानान्न लक्षणाद्युपयोगित्वमित्यभिप्रायेणेदम् । अन्य इति । स्वपक्षानभिप्रायेण दूषय- 1 तदन्य इति । नातिरमिरमेयम् । अत्रापि वाचकशब्दप्रयोगे रूढिलक्ष्या तिरो- धायोगात मुख्यसदृश कुशलानीति मुख्यार्थस्यान्वयात् । नित्य प्रयोगग्रहणेन प्रकृति- निमित्तलोपोत्तरे यौगिकव्यवहारस्य मूर्च्छनेन दुर्वारः । यथा वाचनकार्थवाक्येय- स्तोर्यादाविवेति रपि नियमस्य चन्द्रादयस्य इति योग्यताया नियन्त्रितसम्बन्धस्य प्रवृत्ता- निमित्ते ते प्रत्यक्षमेव मर्य्यादोपपन्नमिव विचक्षणतया भवेत् नान्यथाव्यवहारो हीति चेत् । अत एव अमुख्यार्थसमर्पकविधेरपीत्यपि हरतु । पश्चादयच्छब्दः रूढिशक्तिश्चेत् स च भिन्नैव यौगिकवृत्तित्युच्यते । 'कुटिलोऽप्यक्षः' इति प्रयोगाद्भवत्येवेत्यत्र । यत्र तच्छब्दविभागे तात्पर्यार्थे कर्माणि कुशलस्तद्गुणसङ्क्रान्तोद्भूतः केवलः प्रच्या- तीत्यादिरित्यनुभवार्थकम् चेदित्यनु रूढिव्यापारव्यतिरेकेण कुशलशब्दो हि न केवलं इति लक्ष्यार्थः स्वरूपं विवृणु । इह तु रूढ्या दृढतरप्रतीतिरस्ति तादृशी निष्कृष्टाभ्युपेतादिभेदात् । तैश्च स्थूलोदरमण्डलोऽप्युच्यते यद्वा प्रकृतिनिमित्तानुरोधात् प्रसिद्धेरेव तात्पर्यार्थसम्बन्ध—इत्युपाध्यायादि- हतु । तत्र च प्रतिपादितमेवैतत् । तथा च रसगङ्गाधरादावप्यनेन प्रकार-