साहित्यदर्पण (आचार्य विश्वनाथ - वाक्यं रसात्मकं काव्यम् सटीक)

३८ साहित्यदर्पणे 'कलिङ्गः साहसिक' इत्यादौ कलिङ्गादिशब्दो देशविशेषादिरूपे नार्थेऽसंभवन्नथा शब्दशक्त्या तत्संयुक्तान्पुरुषादीन्प्रत्याययति, यथा च 'गङ्गायां घोषः' इत्यादौ गङ्गादिशब्दो जलमयादिरूपार्थवाचकत्वाल- ङ्गेऽसंभवन्तम सामीप्यादिसंबन्धसंबन्धिनं तटादिं बोधयति, सा सम्बन्धिनी स्वाभाविकेतरा ईश्वरानुद्भाविता वा शक्तिर्लक्षणा नाम। पूर्वत्र हेतु रूढिः प्रसिद्धिरेव । उत्तरत्र 'गङ्गातटे घोषः' इति प्रतिपाद- नेऽप्यापन्नस्य 'रामोऽस्मि सर्वं सहे' इति वक्ष्यमाणाया स्वार्थस्येव दुर्ग- मत्वेन बोधनाया रामशब्दलक्षणायामव्याप्त्याधायकत्वात् । अत एव 'विपरीतलक्षणे' इत्याद्यगीतकमितराजलक्षणानाम्प्रभेदानाम्पुनरुदाहरणमपि संग- च्छते । अन्यथा द्विरदकलभादिपदानां पौनरुक्त्या कदलीत्यादिना अन्वयासंभ- वज्ञानादीनां तत्पदानां कदल्यादिरूपमुख्यार्थमेव बोधकतवेन लक्षणास्वीकारात। यथा वा 'करणं शरणं गच्छ त्वमेव तव कृत्यम्' अत्र द्वितीयकरणपदे पूर्वोक्तकरणात्मसम्बन्धित्वेन करोपस्थापनेऽपि लक्षणा । एवं च नानार्थेष्वपि नियतार्थेष्वपि लक्षणा सम्भवति। शक्यतावच्छेदकघटितविशि- ष्टशक्यसंबन्धघटितलक्षणास्वीकारात् । यथा 'लावण्यि मयि'- रित्यादौ प्रसिद्धा । सा च भूरिप्रयोगाद्वा, तस्या ज्ञानात् । अथा- च्युतादिप्रयोगेऽपि सम्भवत्येव प्रयोजनाभावात् । प्रयोजनाद् यथा 'गङ्गायां घोष' इत्यादौ गङ्गातटगोचर शैत्यादीति तस्य हेतुत्वमुपगतम् । 'प्रयो- जनाद्वि' इत्यनेन। अत्र प्रागुक्तयोर्द्वयोश्चकारोऽप्यनेन विविक्षयोरा- समुच्चयार्थस्तथा 'तद्योगे' इत्यनेन प्रतिपत्तेरिति विशेषज्ञानाय भिन्न- क्रमेणैव तयो निर्देशः । उत्तरपदार्थं हि लक्षणा। तदाभाण्या तदभिधायक इत्येवं द्वेधा रूढिरूपा ज्ञेयम् । निम्बरूपात्तु यथा 'गङ्गा- यां घोष' इत्यादौ लक्ष्यार्थसंबन्धिनि मुख्यार्थसम्बन्धी प्रतीय- मानः प्रकृत्यादिना वा ज्ञापना तत्सम्बन्धज्ञानापेक्षमवगम्य- ते। 'विपरीतलक्षणा' तु पूर्वोक्तेषु न समाप्यते प्रसिद्ध्यभावात्। तस्मात् 'कर्मणि कुशलः' इत्यादिना रूढिर्लक्षणा ज्ञेया। 'गङ्गायां घोषे' इत्यत्र तु 'पावनत्वादिकम्' इति। द्वितीये रूढिरेवे- त्याह 'अत्र च' इत्यादि। अन्वयबोधकतया सा च द्विविधोच्यते। 'सारोपाऽध्यावसाना' इत्यादि। तत्र प्रथमं लक्षणयारोपमाह--'सा- रोपान्या तु यत्रोक्तौ' इति। उत्तरत्र तु लक्षणया विषयीकरणे स- माहारद्वन्द्वमाश्रित्योभयोरपि ... ... तदुक्तं 'विषय्यान्तः' इत्याद्यध्यावसाने । ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...