साहित्यदर्पण (आचार्य विश्वनाथ - वाक्यं रसात्मकं काव्यम् सटीक)

७९ तृतीयः परिच्छेदः । कैश्चिदिति प्राक्तनपुण्यशालिभिः । यदुक्तम्— 'पुण्यवन्तः प्रमिण्वन्ति योगिवद्रमसन्ततिम् ।' इति । यद्यपि 'स्वादः काव्यार्थसंभेदाद्भात्मानन्दसमुद्भवः ।' इत्युक्तदिशा रसास्वादानतिरिक्तत्वम्, तथापि 'रसः स्वाद्यते' इति काल्पनिक- भेदमङ्गीकृत्य कर्मकर्तरि वा प्रयोगः । तदुक्तम्— 'रस्यमानतामात्रा- त्स्वात्मनावशरीरादनन्य एव हि रस' इति । एवमन्यत्राप्येवंविध- शैलेषूत्पत्तारेण प्रयोगो ज्ञेय । नन्वेतादृता रसस्याहेयत्वमुक्तं भवति । व्यञ्जनावश्च इत्यभि- धानाद् द्वयोरैक्यमापतितम् । तत्तश्च— घनत्त्वात्पविभाव्यते । रसास्वादान्तरान्नव ... गृह्यतेने दपदस्य पाठान्तराननस्य च यह ... । प्राक्तनेति । ऐहिकपुण्यगोचरतरे दुद्धर्षतरपुण्यवद्भिः । इति नर्वाि यदा रसति । यद्यपीति । काव्यार्थस्यात्माविभूतत्त्वे । रस टति, रसान्द इत्यत्र न गृह्यतेने यच्चातिरिक्तत्वेने ... । एव म्यते इति । प्रयोग इति कर्मकर्तृप्रयोगः । काल्पनिकभेदेनेत्यत्र एवं रसः । रसास्वादानतिरिक्तत्वे कर्मकर्तरि वेति । ... ननू । तस्यैव कर्मत्वात्कर्तृत्वं च ... गतेरिति । रस्यमानतामात्रे ... रस्यमानेतीति । रसनात्मकात्प्रकाराद् नतिरिक्तस्य हेतोरात्, प्रकाशाशरीराद् ... एव रसइति नन्वतिप्रसङ्गादत्रान्य द्वित्वमिति रसास्वाद ... हेतुर्व्यञ्जन न तथा रसास्तेन ... रतः, तैश्च व्य ... यद्व्यञ्जकत्वोक्तौ ... ... रस ... व्यञ्जनावशत्वेनेति स्वैश्वर्यत्वाचेति । ...