साहित्यदर्पण (आचार्य विश्वनाथ - वाक्यं रसात्मकं काव्यम् सटीक)

तृतीयः परिच्छेदः । १५३ अथ मरणम्— शराद्यैर्मरणं जीवत्यागोऽङ्गपतनादिकृत् । यथा— 'राममन्मथशरेण ताडिता दुःसहेन हृदये निशाचरी । गन्धवद्रुधिरचन्दनोक्षिता जीवितेशवसतिं जगाम सा ॥' अधालस्यम्— आलस्यं श्रमगर्भाद्यैर्जाड्यं जृम्भासितादिकृत् ॥ १५५ ॥ वर्गसपत्तिः । अवज्ञा परासिन् ॥ अन्यैर्मद्गतायुधभिन्ने ॥ रामेति । सा निशा- चरी ताडका राक्षसी, सैव निशाचरी अभिसारिका नायिका । राम एव मन्मथ तस्य शरेण हृदये वक्षसि मनसि च ताडिता सती जीवितेशो यम एव जीवितेश- प्रिय तस्य वसतिं जगाम । कीदृशी । गन्धवद्रुधिरमेव चन्दनं तेनोक्षिता लिप्ता ॥ 'जाड्यम्' इत्यत्र क्वापि 'जैट्यम्' इति पाठः । स न सम्यक् असंगतार्थापत्ते । मुक्तास्थूला अतुलेशा नयनोदबिन्दवः तरुकिसलयेषु बहुशः न खलु न पतन्ति । अपि तु पतन्त्येव । एवंविध मामवलोक्य वनदेवता अपि रुदन्तीति भावः ॥

1. शरेति । अत्र विशेषमाह रसगङ्गाधरकारः 'रोगादिजन्या मूर्च्छारूपा मरणप्रा- गवस्था मरणम् । न चात्र प्राणवियोगात्मकं मुख्यं मरणमुचितं ग्रहीतुम् । चित्तवृत्त्या- त्मकेषु भावेषु तस्याप्रसक्तेः । भावेषु च सर्वेषु कार्यमहर्वाततया शरीरप्राणयोगस्य हेतु- त्वात् । उदाहरणम्—'दयितस्य गुणाननुस्मरन्ती शयने संप्रति या विलोकितासीत् । अधुना खलु हन्त सा कृशाङ्गी गिरमङ्गीकुरुते न भाषितापि ॥' प्रियविरहोऽत्र विभावः । वचनविरामोऽनुभावः । हन्तपद्यावाप्तसमुपकारगन्धाद्वासवञ्च्छोऽप्यथ भावः पदव्यङ्ग्यतामावहति । दयितस्य गुणाननुस्मरन्तीत्यनेन वक्ष्यमान चरमावस्थायामपि तस्या दयितगुणविस्मरणं नाभूदिति विप्रलम्भस्य शोकस्य वा चरममन्विदस्तस्य पोषकम् । अत्र च भावः स्वव्यञ्जकपादोत्तरवर्तिना दाण्डान्तेन सदर्मपदत्वेन नापिपादेः प्रत्युतार्तचन्ददर्शने विप्रलम्भस्य, अन्यथा तु करुणस्य पोषक इति दिङ्गेदः । उदयः पुनर्ननु प्रपञ्चेन न वर्णयन्ति । अमङ्गलप्रायत्वात् ।' इति । प्रदीपेषूक्तम्—'जीवत्योझननाम्भो मरणं परिकीर्तितम् । समोहेन्द्रियसम्गतान्तिकाङ्गेक्षणवारिदृत् ॥' इति ॥
2. आलस्यमिति । अतिसूतिर्भ्रष्ट्यादिप्रभृतिजन्या चेतसः क्रियत्नुद्वन्धतालस्यम् । अत्र च नामाभ्यर्दम् । नापि गर्वगण्डेष्टुतत्त्वम् । येन कार्याकरणरूपस्यानुभवस्य तद्बल्लेवेदि ग्लानैर्जातापाद्यास्य भेदः ॥ 1 'अथ मरणम्' इति नास्ति ग पुस्तके 2. 'अथ' इत्यधिकस्तत्रैव तथा नास्ति घ पुस्तके
3. यथा—'राम-' इत्याद्यग्रिमं नास्ति ग पुस्तके 4 'चैट्यं' इत्यत्र. 5. इतश्चोर्ध्वे 'अनन्तरं च कैश्चर्यं मङ्गलवैधेयेण, तदनुपदम् । दृश्यार्हत्यप्यनादरणीयः ' इत्यधिकं ग पुस्तके