साहित्यदर्पण (आचार्य विश्वनाथ - वाक्यं रसात्मकं काव्यम् सटीक)

१५८ साहित्यदर्पणे अथ मतिः— नीतिमार्गानुसृत्यादेरर्थनिर्धारणं मतिः । स्मेरता धृतिसंतोषौ बहुमानश्च तद्भवः ॥ १६३ ॥ यथा— 'असंशयं क्षत्रपरिग्रहक्षमा यदार्यमस्यामभिलाषि मे मनः । सतां हि संदेहपदेषु वस्तुषु प्रमाणमन्तःकरणप्रवृत्तयः ॥' अथ व्याधिः— व्याधिर्ज्वरादिर्वाताद्यैर्भूमीच्छोत्कम्पनादिकृत् । तत्र दाहमयत्वे भूमीच्छादयः । शैत्यमयत्वे उत्कम्पनादयः । सै- षमुदाहरणम् । अथ त्रासः— निर्घातविद्युदुल्काद्यैस्त्रासः कम्पादिकारकः ॥ १६४ ॥ मुख स्मितयुक्त वदनं स्मरामीत्यर्थः ॥ नीतिमार्गो नीतिशास्त्रं तस्यानुसृति रवगम । आदिना अनुमानादिपरिग्रहणं । निर्धारण निश्चयः ॥ असंशय- मिति । शकुन्तलामालोक्य दुष्यन्तस्यानुमानमिदम् । क्षत्रपरिग्रहक्षमा क्षत्रियवि वाह्योचिता । 'इयम्' इति शेषः । अस्या शकुन्तलायाम् । समर्थयति—सता मिति । प्रमाणं निश्चयबीजम् । अन्त करणस्य मनस प्रवृत्तय शुभापादय ॥ वा ताद्यैरिति । आद्यपदेन पित्तश्लेष्मणोर्ग्रहणं । भूमीच्छा भूमिपतनेच्छा । तत्र दाहोदाहरणं यथा मम—'प्रियजनपरिरम्भाद्वेषमाना कृशाङ्गी त्रिहुत- दहनवर्णं स्वेदगर्भङ्गगात्रीम् । विपुलपुलकलेगामाकलय्य ज्वरार्तां द्रुतमिति- तदिनन्तर्मन्दरे निर्ममज्ज ॥' निर्घात इति । 'यदान्तरिक्षे बलवान्मारुतो गगना-

1. मतिरिनि । शास्त्रार्थविचारणजन्यदर्शनविशेष मतिरिति परमार्थः । तत्र निमित्त- मदाह—नीतिमार्गेत्यादि हेतुगर्भतः ॥
2. व्याधिरिति । रोगः शारीरप्रभवो मनस्तापो व्याधिः । शारीरोऽपि दाहशीता- नुवृत्त्या द्विधा । तत्राद्ये—भूमीच्छेति इच्छेतो वा तृषाणां वा प्रलोभनम् । द्वितीये—कम्पना- दीति । आदिशब्देन जडतादिपरिग्रहः । अत्र ज्वरशब्दः शारीरमानसरोगयोः सर्व- साधारणः । त्रास इति । ... भयहेतुदर्शनात् त्रस्तो ... चित्तचमत्कारो भ्रंशकरो वा त्रासः । कम्पादीत्यादिशब्देन स्तम्भकम्परोमाञ्चगद्गदवचन ... गद्गदादीनां ... ... ...