साहित्यदर्पण (आचार्य विश्वनाथ - वाक्यं रसात्मकं काव्यम् सटीक)

तृतीयः परिच्छेदः। १५९ यथा— ‘परिस्फुरन्मीनविघट्टितोरवः सुराङ्गनास्त्रासविलोलदृष्टयः। उपाययुः कम्पितपाणिपल्लवाः सखीजनस्यापि विलोकनीयताम्॥’ अथ व्रीडा— धार्ष्ट्याभावो व्रीडा वदनानमनादिकृद्दुराचारात्। यथा—‘मयि सकपटं—’ इत्यादि (१५७ पृ.)। अथ हर्षः— हर्षस्त्विष्टावाप्तेर्मनःप्रसादोऽश्रुगद्गदादिकरः॥ १६५॥ हतः। पतत्यथ स निर्घातो जायते वायुसंभवः॥’ इत्युक्तलक्षणो निर्घातः। ‘बृह- च्छिखा च सूक्ष्माग्रा रक्तनीलशितोज्ज्वला। पौरुषी च प्रमाणेन उल्का नानाविधा स्मृता॥’ इत्युक्तलक्षणा चोल्का। आद्यपदेन भूकम्पादेर्ग्रहणम्। अत्र ‘मनःक्षोभ’ इति पूरणीयम्॥ परिस्फुरदिति। जलविहारवर्णनमिदम्। अपिना नायकस्य १. परीति। परितः स्फुरद्भिर्विवर्तमानैर्मीनैर्विघट्टिता उरवो यासां ताः अत एव त्रासविलोलदृष्टयः कम्पितपाणिपल्लवाश्च सुराङ्गनाः सखीजनस्यापि विलोकनीयतामुपाययुः। किमुत प्रियजनस्येति भावः॥ २. व्रीडेति। स्त्रीणां पुरुषमुखावलोकनादेः पुंसां च प्रतिज्ञाभङ्गपराभवादेरुपद्रवे वैवर्ण्याद्यौन्मुख्यादिकारणीभूतश्चित्तवृत्तिविशेषो व्रीडा। केचित्—‘चेतोगोपनं व्रीडा व्यवहारापह्लादिनिः।’ इत्याहुः। व्यर् वैक्लव्यम्॥ ३. हर्ष इति। इष्टप्राप्त्यादिजन्या सुखविशेषो हर्षः। तदुक्तं—‘प्रियसंगमादि- प्रसादः प्रियसंगमः। मनोरथादिप्राप्त्यमहोत्सवसमागमः॥ ज्योतिश्च पुत्रादिमज्जनो यत्र जायते। नेत्रवक्त्रप्रसादश्च प्रियोक्तिः पुलकोद्गमः॥ ... तत्रादिशेद्।’ इति॥ १ गङ्गादौ तु दृष्टोऽथ वा पृथिव्यां पतन्-इति वायुनाऽऽहतश्चेत् २ वृहच्छिखाभिः यदूर्ध्वभागस्थशिखैः। दीप्ताग्रभागस्थशिखेत्यर्थः-इत्यधिकः ३ दृष्टस्त्वर्द्धेनोत्पपात चेत्। उल्का वै भूरिभिश्चोत्पातान्विदधुः। इति च. ४ न ह्यत्र तु यस्योक्तं लक्षणं भवेत्। तत्र स्थिरं ह्यधोऽधश्चाधश्चोर्ध्वं गच्छन्ति विद्युतः। ५ इत्येवम्-इत्युक्तलक्षणशिखा इति तत्त्वत उत्पादैर्युक्ता गच्छेत्। इत्युत्तरम् ६ भूकम्पाद्यैर्वा-इति कतौ नास्ति। औन्मुख्यं दर्शेऽनपेक्षितवती। इति क.