साहित्यदर्पण (आचार्य विश्वनाथ - वाक्यं रसात्मकं काव्यम् सटीक)

१६२ साहित्यदर्पणे तत्र भर्त्सनपारुष्यस्वच्छन्दाचरणादयः ॥ १६९ ॥ यथा— 'अन्यास तावदुपमर्दसहासु भृङ्ग लोल विनोदय मनः सुमनोलतासु । मुग्धामजातरजसं कलिकामकाले व्यर्थं कदर्धयसि किं नवमल्लिकायाः ॥' अथ ग्लानिः— रत्यायासमनस्तापक्षुत्पिपासादिंसंभवा । ग्लानिर्निष्प्राणताकम्पकार्श्यानुत्साहतादिकृत् ॥ १७० ॥ यथा— 'किसलयमिव मुग्धं बन्धनाद्विप्रलूनं हृदयकुसुमशोषी दारुणो दीर्घशोकः । ग्लपयति परिपाण्डुक्षाममस्याः शरीरं शरदिज इव घर्मः केतकीगर्भपत्रम् ॥' अथ चिन्ता— ध्यानं चिन्ता हितानाप्तेः शून्यताश्वासतापकत् । मुष्मिकी परलोकभवा । नीवारस्तृणधान्यम्, कृते निमित्तम् । साप्रतं वार्धके । अत्र तत्त्वज्ञानेन नि स्पृहत्वम् ॥ अन्यास्विति । मधुपानकालीनश्चरणप्रहारादिरुपमर्दः । पक्षे सम्भोगकालीनश्चुम्बनालिङ्गनादिः । लोलं सतृष्णम् । मुग्धा कोमला सुरतमूढां च । रज पराग आर्तव च । अकाले मकरन्दाभावदशाया बाल्ये च । अत्रोप- भोक्तरि बालाया अस्थैर्यं पशुपवचनेन प्रतीयते ॥ निष्प्राणता असामर्थ्यम् ॥ बन्धनात् उत्पत्तिस्थानात् । निष्प्राणत्वानौजस्यसत्त्वसक्षयाणा बलहानिरूपत्वेऽपि १. नवेति । सप्तलायाः 'सप्तला नवमालिका' इत्यमरः । 'नवमल्लिकायाः' इति पाठे तु मुग्धेत्यादिनैव नवत्वलाभे पुनर्मल्लिकाया नवत्वविशेषण व्यर्थम् । नवा सुप्ता माला अस्या., कपू । इति भानुजिदीक्षिताः ॥ २. चिन्तेति । इष्टाप्राप्त्यनिष्टप्राप्त्यादिजनिता ध्यानापरपर्याया वैवर्ण्यभूलेखनाधोमुख- -त्त्वादिहेतुश्चित्तवृत्तिविशेषश्चिन्ता । यदाह —'विभावा यत्र दारिद्र्यमैश्वर्यभ्रंशनं तथा । 'उद्वेगास्थितिगैरस्यममुनैववबुध्यते ।' इति ग २ 'नवमल्लिकायाः' इति क. ३ 'रत्याद्यायास- र्निर्निष्प्राणता मता । अनुत्साहाद्गदौर्बल्यस्वेदाद्यैर्व्यक्तिमेति सा ॥' ग. ४ 'कार्यं' घ. 'उत्थितनयनतारा धामवत्रे दुविन्वा रजनय इव निद्रातान्ननीलोत्पलास्य । तिमिरमिव दधाना केशपाशानननिपनिगृहेन्त्यो यान्लमूर्वारवन्ध ॥' इति ग.