साहित्यदर्पण (आचार्य विश्वनाथ - वाक्यं रसात्मकं काव्यम् सटीक)

१६२ साहित्यदर्पणे तत्र भर्त्सनपारुष्यस्वच्छन्दाचरणादयः ॥ १६९ ॥ यथा— 'अन्यास तावदुपमर्दसहासु भृङ्ग लोल विनोदय मनः सुमनोलतासु । मुग्धामजातरजसं कलिकामकाले व्यर्थं कदर्धयसि किं नवमल्लिकायाः ॥' अथ ग्लानिः— रत्यायासमनस्तापक्षुत्पिपासादिंसंभवा । ग्लानिर्निष्प्राणताकम्पकार्श्यानुत्साहतादिकृत् ॥ १७० ॥ यथा— 'किसलयमिव मुग्धं बन्धनाद्विप्रलूनं हृदयकुसुमशोषी दारुणो दीर्घशोकः । ग्लपयति परिपाण्डुक्षाममस्याः शरीरं शरदिज इव घर्मः केतकीगर्भपत्रम् ॥' अथ चिन्ता— ध्यानं चिन्ता हितानाप्तेः शून्यताश्वासतापकत् । मुष्मिकी परलोकभवा । नीवारस्तृणधान्यम्, कृते निमित्तम् । साप्रतं वार्धके । अत्र तत्त्वज्ञानेन नि स्पृहत्वम् ॥ अन्यास्विति । मधुपानकालीनश्चरणप्रहारादिरुपमर्दः । पक्षे सम्भोगकालीनश्चुम्बनालिङ्गनादिः । लोलं सतृष्णम् । मुग्धा कोमला सुरतमूढां च । रज पराग आर्तव च । अकाले मकरन्दाभावदशाया बाल्ये च । अत्रोप- भोक्तरि बालाया अस्थैर्यं पशुपवचनेन प्रतीयते ॥ निष्प्राणता असामर्थ्यम् ॥ बन्धनात् उत्पत्तिस्थानात् । निष्प्राणत्वानौजस्यसत्त्वसक्षयाणा बलहानिरूपत्वेऽपि १. नवेति । सप्तलायाः 'सप्तला नवमालिका' इत्यमरः । 'नवमल्लिकायाः' इति पाठे तु मुग्धेत्यादिनैव नवत्वलाभे पुनर्मल्लिकाया नवत्वविशेषण व्यर्थम् । नवा सुप्ता माला अस्या., कपू । इति भानुजिदीक्षिताः ॥ २. चिन्तेति । इष्टाप्राप्त्यनिष्टप्राप्त्यादिजनिता ध्यानापरपर्याया वैवर्ण्यभूलेखनाधोमुख- -त्त्वादिहेतुश्चित्तवृत्तिविशेषश्चिन्ता । यदाह —'विभावा यत्र दारिद्र्यमैश्वर्यभ्रंशनं तथा । 'उद्वेगास्थितिगैरस्यममुनैववबुध्यते ।' इति ग २ 'नवमल्लिकायाः' इति क. ३ 'रत्याद्यायास- र्निर्निष्प्राणता मता । अनुत्साहाद्गदौर्बल्यस्वेदाद्यैर्व्यक्तिमेति सा ॥' ग. ४ 'कार्यं' घ. 'उत्थितनयनतारा धामवत्रे दुविन्वा रजनय इव निद्रातान्ननीलोत्पलास्य । तिमिरमिव दधाना केशपाशानननिपनिगृहेन्त्यो यान्लमूर्वारवन्ध ॥' इति ग.

तृतीयः परिच्छेदः । १६५ तद्भेदानाह— रतिर्हासश्च शोकश्च क्रोधोत्साहौ भयं तथा । जुगुप्सा विस्मयश्चेत्यष्टौ प्रोक्ताः शमोऽपि च ॥ १७५ ॥ तत्र रतिर्मनोऽनुकूलेऽर्थे मनसः प्रवणायितम् । वागादिवैकृतैश्चेतोविकासो हास इष्यते ॥ १७६ ॥ इष्टनाशादिभिश्चेतोवैकल्यं शोकशब्दभाक् । प्रतिकूलेषु तैक्ष्ण्यस्यावबोधः क्रोध इष्यते ॥ १७७ ॥ कार्यारम्भेषु संरम्भः स्थेयानुत्साह उच्यते । रौद्रशक्त्या तु जनितं चित्तवैकल्यदं भयम् ॥ १७८ ॥ त्वेन सम्बन्धी । तैर्भावैः पुष्यते रसरूपता नीता प्रवृद्ध- क्रियते ॥ तद्भेदान् स्थायिभावान् । अष्टौ भावा. स्थायिभावा । शमोऽपि च । स्थायिभाव इत्यर्थः ॥ रतिरिति । मनसोऽनुकूले प्रिये वस्तुनि प्रवणायितम् । प्रेमार्द्रं मनो रतिरित्यर्थः । तच्चोत्कटावेश एव पर्यवस्यति । स चानुराग एव सोऽपि प्रकृते सुरतेच्छारूप एव । केचित्तु—"स चानुराग एव सोऽपीष्टसाधनताज्ञानधारारूपः, अभिलाषहेतुत्वेनो- क्तत्वात्" इत्याहु. । तन्न । सुरतेच्छाया आलम्बनप्राप्त्यभिलापं प्रति हेतुत्वसंभवेन लक्षणाया अयोगात् । चेतोविकास उपहसनीयत्वेन ज्ञानमुखविकासहृपहास- हेतुः । चेतोवैकल्यं दुःखम् । तैक्ष्ण्यस्य अपचिकीर्षाया अवबोध उत्कटत्वम् । कार्यारम्भेषु सन्निकृष्टकार्येषु संरम्भ उत्कट आवेशः । केचित्तु—'संरम्भः सहस्रप्रवृत्तिः' इत्याहुः । तन्न । आद्यप्रवृत्तिरूपस्यारम्भस्य प्रवृत्त्यसम्भवात्, वीररसे उत्कटावेशस्यैव स्थायित्वेनाख्यायमानत्वात् । रौद्रशक्त्येति । शात्रवादेरनिष्टदर्श-

1. रतिरिति । रत्यादीना विशदतर लक्षणमभिहित रसगङ्गाधरे—'स्त्रीपुंसयोरन्यो- न्यालम्बनः प्रेमाख्यश्चित्तवृत्तिविशेषो रतिः । गुरुदेवतापुत्राद्यालम्बनस्तु व्यभिचारी । वागङ्गादिविकारदर्शनजन्मा विकासाख्यो हासः । पुत्रादिवियोगमरणादिजन्मा वैक्लव्या- ख्यश्चित्तवृत्तिविशेष. शोकः । गुरुबन्धुवधादिपरमापराधजन्मा प्रज्वलनाख्यः क्रोधः । अयं च परविनाशाहिहेतुः । क्षुद्रापराधजन्मा तु परपद्मवचनालम्भानादिहेतुः । अयमेवानर्षारूढो व्यभिचारीति विवेकः । परपराक्रमदानादित्युत्तिजन्मा औन्नत्याख्य उत्साहः । व्याघ्र- दर्शनादिजन्मा परनानर्थविषयको वैक्लव्याख्यः स भयम् । परनानर्थविषयकत्वाभावे तु स एव त्रासो व्यभिचारी । अपरे तु—औत्पातिकद्रवद्भासः, स्वापराधोत्थं भयमिति भेदानाहुः । कदर्यवस्तुविलोकनजन्मा विचिकित्साख्यश्चित्तवृत्तिविशेषो जुगुप्सा । अलौ- किकवस्तुदर्शनादिजन्मा आश्चर्याख्यो विस्मयः ॥ १. '-वैकृत्यात्' घ. २. 'प्रतिकूल्यात्मचित्तविशेषेण क्रोध उच्यते ।' इति ग. ३ 'अवशा- नामिका कर्तुरुत्साहोऽप्यवस्थापिता । अरिदर्शने नीतिपरिसंदर्शनादिनिः ।' इति ग.

१६४ साहित्यदर्पणे वाच्या । हासः पुनरुपच्यमानो व्यभिचार्येव । व्यभिचारिलक्ष- णात् । तदुक्तम्— ‘रसावस्थां परं भावः स्थायितां प्रतिपद्यते ।’ इति । तत्तस्य स्थायिनः कस्मिन् रसे संचारित्वमित्याह— शृङ्गारवीरयोर्हामो वीरे क्रोधस्तथा मतः ॥ १७२ ॥ शान्ते जुगुप्सा कथिता व्यभिचारितया पुनः । इत्याद्यन्यत्समूह्येयं तथा भावितबुद्धिभिः ॥ १७३ ॥ अथ स्थायिभावः— अविरुद्धा विरुद्धा वा यं तिरोधातुमक्षमाः । आस्वादाङ्कुरकन्दोऽसौ भावः स्थायीति संमतः ॥ १७४ यदुक्तम्— ‘यत्सूत्रवृत्त्या भावानामन्येषामनुगामकः । न तिरोधीयते स्थायी तैर्भावैः पुष्यते परम् ॥’ इति । ... ॥ परमिति । अत्यन्तमित्यर्थः ॥ अक्षमा इति । 'भावा इति शेषः । कन्दो मूलम् ॥ यत्सूत्रवृत्त्या यत्सूत्रन्यायेन । अनुगामकः प्रका- १. स्थायीति । ...

तृतीयः परिच्छेदः । १६५ तद्भेदानाह— रतिर्हासश्च शोकश्च क्रोधोत्साहौ भयं तथा । जुगुप्सा विस्मयश्चेत्यष्टौ प्रोक्ताः शमोऽपि च ॥ १७५ ॥ तत्र रतिर्मनोऽनुकूलेऽर्थे मनसः प्रवणायितम् । वागादिवैकृतैश्चेतोविकासो हास इष्यते ॥ १७६ ॥ इष्टनाशादिभिश्चेतोवैकल्यं शोकशब्दभाक् । प्रतिकूलेषु तैक्ष्णस्यावबोधः क्रोध इष्यते ॥ १७७ ॥ कार्यारम्भेषु संरम्भः स्थेयानुत्साह उच्यते । रौद्रशक्त्या तु जनितं चित्तवैकल्यदं भयम् ॥ १७८ ॥ त्वेन सम्बन्धी । तैर्भावैः पुष्यते रसरूपता नीता प्रस्फुटं क्रियते ॥ तद्भेदान् स्थायिभावान् । अष्टौ भावा स्थायिभावाः । शमोऽपि च । स्थायिभाव इत्यर्थः ॥ रतिरिति । मनसोऽनुकूले प्रिये वस्तुनि प्रवणायितम् । प्रेमार्द्रं मनो रतिरित्सर्थः । तच्चोत्कण्ठावेण एव पर्यवस्यति । न चानुराग एव सोऽपि प्रकृते सुरतेच्छात्मक एव । केचित्तु—"स चानुराग एव सोऽपीष्टसाधनताज्ञानधारारूप , अनिष्टाविद्वेष्टृत्वेनो- त्थत्वात्" इत्याहुः । तन्न । सुरतेच्छाया आलम्बनप्राप्त्यभिलाषं प्रति हेतुत्वसम्भवेन लक्षणाया अयोगात् । चेतोविकास उपहसनीयत्वेन ज्ञानमुसन्धिनास्पदतान्य- हेतुः । चेतोवैकल्यं दुःखम् । तैक्ष्ण्यस्य अपचिकीर्षाया अवबोध उद्भटनम् । कार्यारम्भेषु सङ्कटकार्येषु संरम्भ उद्धट आवेशः । केचित्तु—'संरम्भः सहसोद्यतित' इत्याहुः । तन्न । आयप्रवृत्तिस्थलगम्भस्य द्रष्टुमसंभवात्, वर्ण्यन्ते उत्कटावेशस्यैव स्थायित्वेनास्वाद्यमानत्वाच्च । रौद्रशक्त्येति । मातङ्गादेर्निदर्श-

1. रतिरिति । रत्यादीना विशदतर लक्षणमभिहितं रसगङ्गाधरे—"स्त्रीपुंसयोरन्यो- न्यालम्बनः प्रेमाख्याश्चित्तवृत्तिविशेषो रतिः । मुनिवत्सलाद्युपालम्बनास्तु व्यभिचारी । वागादिने विकारदर्शनाज्जन्या चित्तस्फूर्ती हासः । पुत्रादिवियोगजन्यविकलता- रूपाचित्तवृत्तिविशेषः शोकः । गुरुप्रभृतिविषयापराधजन्या चित्तज्वाला क्रोधः । अयं च परनिग्रहादिहेतुः । कृतापराधजन्या तु स्वपराधजन्यापरितोषः । अयंवेदान्तविषये व्यभिचारीति विशेषः । परपराक्रमदर्शनसमुल्लसितो हि चित्तस्योत्साहः । व्याघ्रा- दर्शनादिजन्या परानर्थचिन्तयेद् हेतुचित्तसंक्षोभो भयम् । परानर्थविषयकप्रार्थने तु भय एव शमो व्यभिचारी । औत्सुक्योत्कण्ठयोस्तद्वैपरीत्यम्, स्वापराधमपनीते भेदनाहुः । स्वस्मिन्मुक्तिहेतुवस्तुजन्या चित्तविकलतादिरूपा निर्वेदिरूपेणोक्ता । ततो- ऽधिकमुपदर्शयिष्याम इत्यन्यत्रैवानुसन्धेयः ॥
2. 'रतिरुच्यते' घ. 2. 'प्रतिकूलविषयेष्वभिनिवेशविशेषः क्रोधः' इति रसगङ्गाधरः । 3. 'उत्कट- शक्तिना दुष्टात्मनोऽवलोकनादिना । अतिप्रौढस्य शौर्यादियुक्तस्यापि' इति केचित् ।

१७० साहित्यदर्पणे तत्र यत्र तु रतिः प्रकृष्टा नाभीष्टमुपैति विप्रलम्भोऽसौ । अभीष्टं नायकं नायिकां वा । स च पूर्वरागमानप्रवासकरुणात्मकश्चतुर्धा स्यात् ॥१८७॥ तत्र श्रवणाद्दर्शनाद्वापि मिथः संरूढरागयोः । ग्रहणम् ॥ तद्भेदौ शृङ्गारभेदौ ॥ तत्र तयोर्मध्ये । विप्रलम्भमाह—यत्र त्विति । तुशब्दश्चार्थः । तत्र रसे प्रकृष्टा प्रकरणादिना प्रधानत्वं प्राप्ता रति रस्ति । नायिका नायको वा अभीष्टं नायकं नायिकां वा नोपैति नोपभुङ्क्ते असौ विप्रलम्भ इत्यर्थः । तथा चोपभोगाभावसवलितप्रकृष्टरतिविषयो रसो विप्रलम्भ इत्यर्थः । करुणादौ शोकोद्दीपनतया रतिसत्त्वेन तत्रातिव्याप्तिवारणाय प्रकृष्टेति । सम्भोगेऽतिव्याप्तिवारणाय उपभोगाभावेति । विप्रलम्भसमानविषयके ज्ञानान्तरे संस्कारे वा अतिव्याप्तिवारणाय रस इति । अन्ये तु—'यत्र तु संसवलितह्लादतिर्न प्रकृष्टा अभीष्टमुपैति विषयीकरोति स विप्रलम्भः' इति व्याकुर्वन्ति । तन्न । करुणे ऽतिव्याप्तेः । यदि च 'यत्र' इत्यस्य 'शृङ्गारे' इति व्याकारात्करणे नातिव्याप्तिरि त्युच्यते तदा 'अभीष्टमुपैति' इत्यस्यानर्थक्यम् । अभीष्टविषयरतेरेव शृङ्गारत्वेन परिणामात् । अपरे तु—'नायिकादिभिरभीष्टं नोपैति न संगच्छते । तथा चामी- ष्टविच्छेदसवलिता रतिर्यत्र स विप्रलम्भ' इत्याहु । तन्न । प्रणयमानादावभीष्ट- विच्छेदाभावेनाव्याप्तेः । केचित्—"संयोग सुखसंभिन्नो विप्रलम्भस्तु दुःखयुक्त । रतिन्त्यो प्रकर्ष स्यादाधिक्यात्समुद् गतो ॥" इति दर्शनाद् दुःखसवलितरतिव्या- विभावको रसो विप्रलम्भ " इत्याहु । तन्न । प्रणयमाने दुःखायोगादव्याप्ते ॥ स च विप्रलम्भ चतुर्धा इतीदमुपलक्षणम् । विरहोऽपि वेदितव्य । स च गुर्वादिपरतन्त्र- त्वात् । संगमप्रतिरोधो यथा—'कि रूद्ध प्रियया-' इत्यादि (१२४ पृ०) । अन्यथा श्चेत् प्रथमः । नियोगकृतावच्छिन्नश्चे द्वितीयः । संयोगश्च न दम्पत्योः सामानाधिकर- ण्यम् । एकतयानयनेनाप्यर्थादिसद्भावे विप्रलम्भस्यैव वर्णनात् । एव वियोगोऽपि न वैयधिकरण्यम् । दोषयोरुक्तत्वात् । तस्माद्द्वाविमौ संयोगवियोगावस्थान्तःकरणवृत्तिवि- शेषौ । यन्मूलको विप्रलम्भाख्यादि धीः । तत्राद्यो यथा—'शयिता सविधेऽप्यनीश्वरा सखीजनानुरोधेन मनोभवम् । द्रष्टुं छविमाननाम्बुजं लज्जास्तद्गतः निर्गसने ॥' इति । 'द्वितीये' यथा—'अधो न लज्जा पराङ्मुखं नयनयुगलं नन दूतीमन्दिरमागतस्य .... । विप्रलम्भस्त्वित्यादि, केवलह्लादांशोद्बोहा भावे केवलदुःख- न ष्टिव सम्भोगसम्भोग इत्येके इति सिद्धो रसगङ्गाधरे ॥ इति शृङ्गार .... ...

तृतीयः परिच्छेदः । १७१ दशाविशेषो योऽत्रासौ पूर्वरागः स उच्यते ॥ १८८ ॥ श्रवणं तु भवेत्तत्र दूतवन्दिसखीमुखात् । इन्द्रजाले च चित्रे च साक्षात्स्वप्ने च दर्शनम् ॥ १८९ ॥ अभिलाषश्चिन्तास्मृतिगुणकथनोद्वेगसंप्रलापाश्च । उन्मादोऽथ व्याधिर्जडता मृतिरिति दशात्र कामदशाः १९० अभिलाषः स्पृहा चिन्ता प्राप्त्युपायादिचिन्तनम् । उन्मादश्चापरिच्छेदश्चेतनाचेतनेष्वपि ॥ १९१ ॥ अलक्ष्यवाक्प्रलापः स्याच्चेतसो भ्रमणाद्भृशम् । व्याधिस्तु दीर्घनिःश्वासपाण्डुताकृशतादयः ॥ १९२ ॥ जडता हीनचेष्टत्वमङ्गानां मनसस्तथा । शेषं स्पष्टम् । क्रमेणोदाहरणानि— 'प्रेमार्द्राः प्रणयस्पृशः परिचयादुद्गाढरागोदया- स्तास्ता मुग्धदृशो निसर्गमधुराश्चेष्टा भवेयुर्मयि । तस्य निरूक्तप्रकारचतुष्टयानन्तर्भावाल्लक्ष्यत्वाभावेन तत्र सामान्यलक्षणस्यातिव्याप्ति- प्रसङ्गात् । तत्र पूर्वरागादिषु । मिथ इति । अन्योन्यमित्यर्थः । दशाविशेषोऽ- वस्थाभेदः । अप्राप्तौ परस्परसङ्गमे । वन्दिनः स्तुतिपाठकाः । दशाविशेषा- नाह—अभिलाप इति । दश प्रकाराः । अत्र पूर्वरागे । कामकृता रतिजन्या दशाः कामदशाः । स्पृहा अभीष्टप्राप्तीच्छा । अपरिच्छेदो विशेषनिर्धारणा- भावः । अलक्ष्यवाक् निर्विषयं वचः । शेषं स्मृत्यादिकम् ॥ प्रेमार्द्रा इति । प्रेम्णा आर्द्रा निविडस्पृष्टा । प्रेमान्विता इति यावत् । प्रणयं द्रढुं स्नेहं स्पृशन्ति जनयन्ति । परिचयान्मुहुर्मुहुर्दर्शनात् । उद्गाढ उत्कटो यो रागः सुर- तेच्छा तस्योदयो याभ्यस्ताः । मुग्धदृशो नाय्याः । चेष्टा नेत्रविशेषादिरूपाः

1. स्मृतीत्यादि । 'दृष्टो यवाप्यरादेषु तद्भावं च गन्तव्यम् । तत्कर्मगुणौत्सुक्यानि चेष्टास्ताः स्मूतिरच्यते ।', 'सम्पर्केऽसतिपार्श्वस्याऽप्युन्मन्मथो द्रुतम् । इति वाचि मदे- यश्च तदुक्तं गुणकीर्तनम् ॥', 'दन्निष्टमन्यं वा न च दृष्ट्वं जायते । प्रद्वेषः प्राणि- दृष्टेष्विति स उद्वेगोऽभिधीयते ।', 'सम्प्राप्तेऽनङ्गसम्पर्केऽनङ्गविकृति । व्यापारी जायते यश्च स उन्मादो निरूप्यते ।' १. 'दृष्टोऽथवाप्यरादेषु' २. 'मद' इति पुस्तकान्तरे ३ 'दन्निष्टमन्यं दृष्ट्वा' 'दृष्ट्वा' इत्यस्य स्थाने वा पुस्तके नास्ति.

The provided image is completely blank and does not contain any visible text to transcribe.

तृतीयः परिच्छेदः । १७५ द्वयोः प्रणयमानः स्यात्प्रमोदे सुमहत्यपि ॥ १९८ ॥ प्रेम्णः कुटिलगामित्वात्कोपो यः कारणं विना । द्वयोरिति नायकस्य नायिकायाश्च उभयोश्च प्रणयमानो वर्णनीयः । उदाहरणम् । तत्र नायकस्य यथा— 'अलीअपसुत्तअणिमीलिअच्छ देसु सुहअ मज्झ ओआसं । गण्डपरिउम्बणापुलइअङ्ग ण पुणो चिराइस्सं ॥' नायिकाया यथा कुमारसम्भवे संध्यावर्णनावसरे । उभयोर्यथा— पणअकुविआणं दोह वि अलिअसुत्ताणं माणइल्लाणं । णिच्चलणिरुद्धणीसासदिण्णअण्णाणं को मल्लो ॥' अनुनयपर्यन्तासहत्वे त्वस्य न विप्रलम्भभेदता, किंतु संभोगसंचा- र्यस्यभावत्वम् । यथा— 'भ्रूभङ्गे रचितेऽपि दृष्टिरधिकं सोत्कण्ठमुद्वीक्षते रुद्धायामपि वाचि सस्मितमिदं दग्धाननं जायते । प्रेम्णि । ननु प्रमोदे सति कोप एव न भवति, कथं तत्र मानलक्षणसङ्गतिरित्यत आह—प्रेम्ण इति । कुटिलगामित्वात् कुटिलनायकादिगतित्वात् । कारणमप- राधादि । कुटिलस्य विनापि कारणं तत्सम्भावनया कोपो भवतीति भावः । यद्वा कुटिलगामित्वाद् दुरवगमस्वभावत्वात् ॥ अलिअ इति । 'अलीकप्रसुप्तानिमी- लिताक्ष देहि सुभग मह्यमवकाशम् । गण्डपरिचुम्बनपुलकिताङ्ग न पुनश्चिरयि- ष्यामि ॥ इति संस्कृतम् । मम विलम्बे तव क्रोधो जात इति लक्ष्यते । पुनरेवं विलम्बं न करिष्यामीति भावः । अत्रालीकसुप्ते नदस्य कौटिल्यम् ॥ पणअ- कुवि इति । 'प्रणयकुपितयोर्द्वयोरप्यलीकसुप्तयोर्मानवतोः (दनोः) । निश्चलनि- रुद्धनिश्वासदत्तकर्णयोः को मल्लः ॥' इति संस्कृतम् । मग्नो मल्लहङ्कारयोः । प्रियप्रसादननिरूपणमनुकूलव्यापारोऽनुनयः तत्पर्यन्तमसहत्वे । तं विनेव बहुरागे चेत्यर्थः । अस्य प्रणयमानस्य । ईर्ष्या संप्रभूता, तस्या एव व्यभिचा- रित्त्वेन सम्भवात् ॥ भ्रूभङ्ग इति । मानमेवेच्छौ सतीं प्रति नायिकाया उक्ति- *१. '...' इति '...' इत्यत्र '...' २. '...'

The provided image is completely blank and does not contain any text.

तृतीयः परिच्छेदः । १७९ तत्र भावी यथा मम— 'यामः सुन्दरि, याहि पान्थ, दयिते शोकं वृथा मा कृथाः, शोको मे गमने कुतो मम, ततो बाष्पं कथं मुञ्चसि । शीघ्रं न व्रजसीति, मां गमयितुं कस्मादियं ते त्वरा, मूढानस्य सह त्वया जिगमिषोर्जीवस्य मे संक्रमः ॥' भवन्त्यथा— 'प्रस्थानं वलयैः कृतं, प्रियसखैरस्रैरजस्रं गतं, धृत्या न क्षणमासितं, व्यवसितं चित्तेन गन्तुं पुरः । यातुं निश्चितचेतसि प्रियतमे सर्वे समं प्रस्थिता गन्तव्ये सति जीवितप्रियसुहृत्सार्थः किमु त्यज्यते ॥' निधीयमानत्वात् । एवं च विरहोत्पन्नस्य सम्भ्रमाद्या गतिमत् । विरहे वर्तमानत्वम् । विपत्तौ भूतत्वम् । अन्यत्रेषु समानक्रियासम्बन्धवैचित्र्य- भेद ॥ याम इति । वर्तमानसामीप्ये लट् । गमनसम्पादनक्रमेण तत्र यद् 'पान्थ' इति सम्बोधनं तत्त्वत्स्निग्धान्तस्य प्रेमाभावसूचनम् । तदनन्तरमेवैकेन 'दयिते' इत्यनेन सम्बोधनम् । तत्र शोकभावनिवृत्तिर्हेतोर्मम इत्यस्येत्यर्थः । ईदृशस्य प्रपञ्चस्य सूचनमात्रम् । अत्र दम्पत्योर्निमित्तेन गमनस्य सम्पादना- मात्रम् ॥ प्रस्थानमिति । दम्पत्यस्य विहितं सखीभिः प्रति नायिकाया राश्लिष्टम् । भो जीवित, निश्चलप्रयासे सति त्वां प्रदातुं त्यक्तम् । यच्च न प्रियतमे समं प्रस्थितेष्विति सति तथा च दम्पत्योरिष्टत्वात्सर्वं किं वृत्तं त्यज्यते । तैर्निमित्तार्थं गमननिश्चयं । निश्चलानि गद् गन्ते समाधिस्थो न भविष्यसि । तौ निवारय्य एष वल्लभानुकूलो निश्चल इति व्यवहारिण इव विप्र- मित्युक्तम् । प्रस्थानम्—प्रस्थानमिति । सर्वैरेवार्थैः । इदानीन्तनावय- नां का वार्तेति दर्शयति । मौक्तिकसदृशं निरन्तरं प्रति नेतुमसमर्थम् । एष पुनरिदानीमप्येष प्रस्थानक्रियासूचकः । शोकहेतोर्निवृत्तावपि न निवृत्तो भवति मे प्रवासजनितदुःखम् । अन्ये तु—'एवं जीवितं प्रियेण सहैव शीघ्रप्रस्थानाभिमुखम् इत्यस्य । प्रस्थानम्—अजस्रं धृत्या नासीदिति- सर्वं प्रस्थिते, न तेषु प्रस्थितेषु गन्तव्यमनिवारितमिति भावम् इत्येवमासीत् सार्थवर्गो नैव पुनरुत्थापितः सन्न् । अतीव दुःखमूर्त्तिरेव जीवितं विहाय पुनर्गच्छतीतिरीत्यान्वयः । अत्र निश्चितचेतसि यातुं प्रवृत्ते प्रियतमे इति प्रवृत्तमात्रम् । तथा विरहितस्य चानुकूलगमनस्य हेतुरिति दम्पत्योर्नाति- सम्भ्रमाद्भिन्नः सोऽत्रोचितः प्रवास इत्युक्तम् ।

१८० साहित्यदर्पणे भूतो यथा—'चिन्ताभिः स्तिमितम्—' इत्यादि (१७८ शापाद्यथा—'तां जानीयाः—' इत्यादि (१२३ पृ.) १संभ्रमो द्वि मानुषनिर्घातोत्पातादिजः । यथा—विक्रमोर्वश्यामुर्वशीपुरूरवसोः । अत्र पूर्वरागोक्तानामभिलाषादीनामत्रोक्तानां चाङ्गासौष्ठवादीनां दशानामुभयेषामप्युभयत्र संभवेऽपि चिरंतनप्रसिद्ध्या विविच्य ३ पादनम् । अथ करुणविप्रलम्भः— यूनोरेकतरस्मिन्गतवति लोकान्तरं पुनरलभ्ये । विमनायते यदैकस्तदा भवेत्करुणविप्रलम्भाख्यः ॥२० यथा कादम्बर्यां पुण्डरीकमहाश्वेतावृत्तान्ते । पुनरलभ्ये शरीरान्तरेण वा लभ्ये तु करुणाख्य एव रसः । अत्यन्तसखित्वमित्यत्र पृथक् प्रियसखित्वोपादानम् । प्रियतमगमने गन्तुमारभ्य वलयादयः सख्योचित कर्म कुर्वन्ति । त्वमपि प्रियस्य सुहृद्भवसीति तत्रापि गमनं न्याय्यमित्याह—गन्तव्ये सतीति । अत्रेयमुक्तिरनुभावः । अश्रुपातसन्तापव्यङ्गो विषादो व्यभिचारिभावः । प्रियतम आलम्बनम् । नायिकाया रतिज्ञे सामाजिका रसोत्पत्ति ॥ तां जानीया इति प्रोषितभर्तृकाया नायिकाया उदाहरणमिदम् । दिव्यो विद्युदुल्कादि । मानुषो मर्त्यलोकभवो भूकम्पादि । निर्घात इति नामसोपलक्षणम् । उत्पातोऽनिष्टसूचको दैवकृत प्रकृतिविपर्यासः । आदिना उन्मादादिपरिग्रहः । उर्वशीपुरूरवसोरिति । उर्वशी हि पुरा मित्रावरुणशा पान्मर्त्यलोकं प्राप्य पुरूरवसो गृहे 'यदि भवन्तं सुरतसमयातिरिक्तसमये नग्नं पश्यामि तदा त्वामहं त्यक्ष्यामि, मम मेषद्वय भवता रक्षणीयम्' इति नियमं कृत्वा स्थिता । तदनन्तरं देवैरन्वतमसे मेषद्वयमपहृतम् । तच्छ्रुत्वा पुरुरवा ससंभ्रमेण वस्त्रमपरिधायैव खड्गपाणिर्मेषापहर्तु पश्चाद्धावित । एतस्मिन्नन्तरे विद्युद्दीप्त्या नग्नमवलोक्योर्वशी स्वर्ग गतेति ग्रन्थस्य वर्तुलार्थ । अत्र दैवकृतमेषापहरणरूप दिव्योत्पातेन पुरूरवसः संभ्रम , तेनोर्वश्या भिन्नदेशवृत्तित्वम् ॥ उभयत्र पूर्वरागे प्रवासे च ॥ करुणविप्रलम्भमाह—यूनोरिति । विमनायते शोक्याकुलश्चिन्तयन् विलापं कुरुते । पुनरलभ्य इति । रतेर्नाशाद् उत्कटशोकसमवाय करुणाख्यो

1. संभ्रम इत्यादिश्लोकांशो काशिकारथौ न कार्यः । १. गन्तुमुद्यते तु प्रिये स्वेन यदि सा न निवारिता तर्हि प्रियसख्या न्याय्यमित्यतः । इत्युपरि 'त्वमेदेनमपि वारय' इति पूर्वार्द्ध पश्चात् 'सर्वथासुहृदम्' इत्युत्तरार्द्धम् २. 'प्रस्थाने' इति '—तो' इति इत्यन्तं पाठो नास्ति क-पुस्तकें. ३. 'अत्र—' इत्यादि दशानामुभयेषां 'पादनाम् इत्युः २०१ । इति श्लोकद्वये दृश्यते ३ 'चिन्तया' इति का. पुस्तकेऽस्ति

तृतीयः परिच्छेदः। १८१ किंवात्राकाशसरस्वतीभाषानन्तरमेव शृङ्गारः, संगमप्रत्याशया रतेरु- द्भवात् । प्रथमं तु करुण एव, इत्यभियुक्ता मन्यन्ते । यच्चात्र 'संगम- प्रत्याशानन्तरमपि भवतो विप्रलम्भशृङ्गारस्य प्रवासाख्यो भेद एव' इति केचिदाहुः, तदन्ये 'मरणरूपविशेषसंभवाद्भिन्नमेव' इति मन्यन्ते । अथ संभोगः— दर्शनस्पर्शनादीनि निषेवेते विलासिनौ । यत्रानुरक्तावन्योन्यं संभोगोऽयमुदाहृतः ॥ २१० ॥ आदिशब्दादन्योन्याधरपानचुम्बनादयः । यथा—'शून्यं वासगृ- हम्—' (२३ पृ.) इत्यादौ । संख्यातुमशक्यतया चुम्बनपरिरम्भणादिबहुभेदात् । अयमेक एव धीरैः कथितः संभोगशृङ्गारः ॥ २११ ॥ तत्र स्यादृतुषट्कं चन्द्रादित्यो तथोदयास्तमयः । जलकेलिवनविहारप्रभातमधुपानयामिनीप्रभृतिः ॥२१२॥ अनुलेपनभूषाद्या वाच्यं शुचि मेध्यमन्यच्च । रसः, न पुनर्विप्रलम्भ इति भावः । अत्र विशेषमाह—किं चेति । निषेवेते कुरुतः । एकगतस्यानुरागाभावे शृङ्गाराभास इति तद्वारणाय—अन्योन्यमिति ॥ शून्यमिति । व्याख्यातमेतत्प्राक् (२३ पृ.) एक एवप्रकारः । संभोगोद्दीपनवि- भावानाह—तत्रेति । संभोग इत्यर्थः । स्याद् उपयुक्तं भवति । वाच्यं संभो- गोद्दीपकत्तया वर्णनीयम् । शुचि मेध्यमलन्तं निर्मलम् । अन्यदन्यादि ॥ सङ्ख्यातुं

1. अत्रेति । यत्र कादम्बर्यां चन्द्रापीडं प्रति स्वभेदेन पुण्डरीकव्यतिकरं वर्णयन्त्या महाश्वेताया वाग्येवमित्यर्थः । मिथुनयोर्द्वयोः जीवितावस्थानदशायां वैक्लव्यपोषिताया रतेरेव प्राधान्याद्विप्रलम्भः । वैक्लव्यं तु संचारिमात्रम् । मृत्यन्तरगतायां तु रत्यौपयि- कस्य दैवदस्यैव प्राधान्यमिति करुण एव । यदा तु मयति सत्यनष्टाने देवताप्रसादादिना पुनर्जीवनदानं नपचिव्यासस्तदाहल्याल्लब्धिनिमित्तनाभावादिप्रवास इव विप्र- लम्भ एव । न स करुण इति स्वद्वाः ॥
2. केचिदिति । 'उत्पन्नयोस्तु प्रथमं रागः, संगमभवस्तन्मन्तव्यस्तदाऽयं प्रवास- शृङ्गार एवेति' रसामृतसिन्धौ ॥ 3 विलासिनाविति । विलासिनी च विलासी च विलासिनावित्येकशेषः ॥ १ '—प्रत्याश' ग.प. २. तदन्ये क. ३ 'इति मन्यन्ते' इ.प. ४ 'तु' नास्ति इ.प. ५. '—कथिता' इ. 'कथितः' इत्यारभ्य 'प्रभृति' नास्त्येव ६. 'दैवपदस्य' गित्यारभ्य 'संसर्गेण- रित्यारभ्यतु' इति ग. साहि० १२

१८२ साहित्यदर्पणे तथा च भरतः—'यत्किञ्चिल्लोके शुचि मेध्यमुज्ज्वलं दर्श- वा तत्सर्वं शृङ्गारेणोपमीयते (उपयुज्यते च)' इति। किं च। कथितश्चतुर्विधोऽसावानन्तर्यात् पूर्वरागादेः ॥ २१३ यदुक्तम्— 'न विना विप्रलम्भेन सम्भोगः पुष्टिमश्नुते । कषायिते हि वस्त्रादौ भूयान्रागो विवर्धते॥' इति। तत्र पूर्वरागानन्तरं सम्भोगो यथा कुमारसम्भवे पार्वतीपरमेश्वरयोः प्रवासानन्तर सम्भोगो यथा मम तातपादानाम्— 'क्षेमं ते ननु पक्ष्मलाक्षि—किमअ खेमं महञ्ज दिठं, एतादृक्छतना कुत—तुह पुणो पुट्ठ सरीरं जदो। केनाहं पृथुल, प्रिये—पणइणीदेहस्स समेलगात्, त्वत्त सुभ्रु न कापि मे—जट ट्ठं खेमं कुदो पुच्छसि। एवमन्यत्राप्यूह्यम्। सङ्ख्या च सम्भोगभेदानाह -- किं चेति । एतद्भेदावगितानयत्या पञ्चान- सूचनम्। आदिना मानप्रवासकरुणाविप्रलम्भानां ग्रहणम् ॥ अश्नुते प्राप्नोति स्तेन पूर्वरागादिकं विनापि सम्भोग सम्भवन्नपि मुनिनम। तथा च प्राच्याप्र- भेदेन सम्भोगो द्विविधः । विप्रलम्भानन्तरं सम्भोगः प्रकृष्टः। स च प्रत्यक्ष- भेदेन चतुर्विधः । तातपादानामस्मत् तातपादानाम् ॥ क्षेमं ते इति। संस्कृत- वाक्यस्य प्रश्नं, प्राकृतेन नायिकाया उत्तरम् ...

तृतीयः परिच्छेदः। १८३ अथ हास्यः— विकृताकारवाग्वेषचेष्टादेः कुहकाद्भवेत् । हासो हासस्थायिभावः श्वेतः प्रमथदैवतः ॥ २१४ ॥ विकृताकारवाक्चेष्टं यमालोक्य हसेजन्नः । तमात्राsubलंम्बनं प्राहुस्तच्चेष्टोद्दीपनं मतम् ॥ २१५ ॥ अनुभावोऽक्षिसंकोचवदनेस्मेरातादयः । निद्रालस्यावहित्थाद्या अत्र स्युर्व्यभिचारिणः ॥ २१६ ॥ ज्येष्ठानां स्मितहसिते मध्यानां विहसितावहसिते च । नीचानामपहासितं तथातिहसितं तदेष षड्भेदः ॥ २१७ ॥ ईषद्विकसिनयनं स्मितं स्यात्स्पन्दिताधरम् । मालिन्यं नाम्। इत्याकर्ण्य निमीलितार्धनयनं स्मेरं शनैरानतं सोत्प्रासं वदनाम्बुजं मृगदृशः स्मेरं चुचुम्बे प्रियः॥' हास्यरसम्माह—विकृतेति । विकृता आकारा- दयो यस्य तस्मात्कुहकान् नर्तकात् । एतदुपलक्षणम् । विकृताकारादिनिपदश- श्रव्यकाव्यादपि । 'कौतुकात्' इति पाठे विकृताकारादिजन्यात्कौतुकादित्यर्थः । अत्र हास्यरसे । तच्चेष्टा विकृताकारादिपुरुषचेष्टा । हास्यरसस्थायिभावस्य हासस्य भेदानाह—ज्येष्ठानामिति । उत्तमानामित्यर्थः । तदिति । हास्यभे- दादित्यर्थः । एष हास्यरसः । स्मितादीनां लक्षणमाह—ईषदिति । तत्र हास्येषु १. हास्य इति । हासस्थायिभावको विकृतवस्त्रालङ्करणको वदननेत्रादीनां बहुदृहा- तनुभाविन, व्यभिचारिणो हास इति निर्गलितार्थः । अथाट—'प्रमथस्य दत्तः तद्देवत्यं श्रेष्ठस्य मक्तम् । आत्मस्थो प्रहसतीति विभावोद्भासकत्वात् । हास्यप्रवरं दृष्ट्वा विभावदीप्योत्पाद्यते । योऽसौ हास्यरसस्वरूपः परस्य प्रदर्शितः ॥ ज्येष्ठानां मध्यम- नीचानां विज्ञानामप्यमी भेदाः । पद्यस्य दर्शितस्य षड्भेदाः सन्ति कार्ये । स्मिते च दर्शितं प्रोल्लसन्ने दुरपे दृष्टेः । मन्दोद्वितं चोत्कसितं स्मयते नरे ॥ सपक्षेदन्तं तु चातिहसितं परिकीर्त्यते । गिरत्यवलोकनया वक्षोध्वंसताम् । अङ्गप्रकम्पने हासो गुरुः निरुच्यते । वक्त्रेक्षयेऽतीवतुष्टैरनल्पैः विहसितंऽन्यथ तत्र कथितं बुधैः । इदञ्च मधुरं हास्यं बकनायनाम् ॥ समुल्लसति गण्डे च विक- चेक्षणेन युक्तम् । किञ्चिल्लक्षितदंष्ट्रं विहसितमुक्तम् ॥ सतुङ्गमंसयोर् हासो नासिकाविकृतो भवेत् । सान्द्रः कुटिलदन्ताग्रस्त्वपहासितं मतम् । सास्त्रेक्षणं गदिती रावोऽपरस्मितम् । पूर्वरूपानुमाने कार्यरूपेणोक्तः । ज्येष्ठमध्यादिष्ववस्थो- ऽप्येतैरेव ग्राह्यम्' इति ।

प्रस्तुत चित्र पूर्णतः रिक्त (खाली/सफेद) है, इसमें कोई पाठ (टेक्स्ट) मौजूद नहीं है।

तृतीयः परिच्छेदः। १८५ अनुभावा दैवनिन्दाभूपातक्रन्दितादयः । वैवर्ण्योच्छ्वासनिःश्वासस्तम्भप्रलपनानि च ॥ २२४ ॥ निर्वेदमौहापस्मारव्याधिग्लानिस्मृतिभ्रमाः । विषादजडतोन्मादचिन्ताद्या व्यभिचारिणः ॥ २२५ ॥ शोच्यं विनष्टबन्धुप्रभृति । यथा मम राघवविलासे— ‘विपिने क्व जटानिबन्धनं तव चेदं क्व मनोहरं वपुः । अनयोर्घटनाविधेः स्फुटं ननु खङ्गेन शिरीषकर्तनम् ॥’ अत्र हि रामवनवासजनितशोकार्तस्य दशरथस्य दैवनिन्दा । एवं बन्धुवियोगविभवनाशादावप्युदाहार्यम् । परिपोषस्तु महाभारते स्त्री- पर्वणि द्रष्टव्य । अस्य करुणविप्रलम्भाद्भेदमाह— शोकस्थायितया भिन्नो विप्रलम्भादयं रसः । विप्रलम्भे रतिः स्थायी पुनः संभोगहेतुकः ॥ २२६ ॥ इष्टनाश पुत्रोहेर्विच्छेदो मरणं च वित्तादेर्नाशश्च ॥ अनयोर्जटाधारणश्रीरामश- रीरयो घटना योजना । खङ्गेन शिरीषकर्तनमिवेत्यर्थः । अत्र प्रकरणाद्दशरथो नायको लभ्यत इति । टिप्पणी—अत्रेति । अनुचिताचरणमेव दैवस्य निन्दा सैवतुस्याद । बन्धुवियोगो बन्धुमरणम् । तत्र यथा—‘गृहिणी सचिवः सखी मिथः प्रियशिष्या ललिते कलाविधौ । करुणाविमुखेन मृत्युना हरता त्वा वद किं न मे हतम् ॥’ अत्रेन्दुमतीमरणजनितशोकार्तस्याजस्य मृत्युनिन्दा । वित्तनाशो यथा—‘प्रातर्भवामि वसुधाधिपचक्रवर्ती सोऽहं व्रजामि विपिने जटिलस्तपस्वी । यच्चिन्तितं तदिह दूरतरं प्रयाति यच्चेतसा न गणितं तदिहाभ्युपैति ॥’ अत्र नष्ट- राज्यस्य रामस्य परिदेवनम् ॥ स्थायीभाव इति शेषः । पुनः संभोगो हेर्तुर्यवगे

1. यथेति । यथा वा मम—‘पाशबद्धममी पतन्ति मरुत दृष्ट्वा पुरोग्निन्दतो- ऽप्यन्तर्नौतनिवासह्रदं रुदति हा गर्ते गुरुः संहतिः । अप्सस्ते पुत्तलन्नासि विगता वैदण्डनात्मजने शिथिलस्य गोऽपि चीवरहा प्रत्युत्तरं दीयताम् ।’ इति । १. ‘समुद्रेऽभूद्...’ ... ‘तस्यात्मजः । विदूरादभिसङ्केतान् सन्निधौ यत्नवान् भवेत्’ इति पाठान्तरं बहुपुस्तके = ‘संभोग’- इत्यग्रे ‘-हेतुकः’ इत्यस्य स्थाने पाठान्तरम् बहुपुस्तके ‘मद- नादभिसन्केतेऽपि हे बहु पूर्वं सङ्केतस्योक्तम् । तद्दिन निरूपितेऽनेक यद्य दधीन विप्रलम्भानुभाव्यम्’ इत्येव दृश्यते २. टिप्पणी प

१८६ साहित्यदर्पणे अथ रौद्रः— रौद्रः क्रोधस्थायिभावो रक्तो रुद्राधिदैवतः । आलम्बनमरिस्तत्र तच्चेष्टोद्दीपनं मतम् ॥ २२७ ॥ मुष्टिप्रहारपातनविकृतच्छेदावदारणैश्चैव । संग्रामसंभ्रमाद्यैरस्योद्दीप्तिर्भवेत्प्रौढा ॥ २२८ ॥ भ्रूविभङ्गोष्ठनिर्देशबाहुस्फोटनतर्जनाः । आत्मावदानकथनमायुधोत्क्षेप णानि च ॥ २२९ ॥ उग्रतावेगरोमाञ्चस्वेदवेपथवो मदः । अनुभावास्तथाक्षेपक्रूरसंदर्शनादयः ॥ २३० ॥ मोहामर्षादयस्तत्र भावाः स्युर्व्यभिचारिणः । यथा— 'कृतमनुमतं दृष्टं वा यैरिदं गुरुपातकं मनुजपशुभिर्निर्मर्यादैर्भवद्भिरुदायुधैः । नरकरिपुणा सार्धं तेषां सभीमकिरीटिना- मयमह मसृङ्मेदोमांसैः करोमि दिशां बलिम् ॥' यस्य स ॥ रौद्ररसमाह—रौद्र इति । तच्चेष्टा रिपुचेष्टा । ता विशिष्याह- मुष्टीति । विकृतं विरुद्धाचरणम् । छेदः खङ्गादिना । अवदारणं शूलादिना अस्य रौद्रस्य । 'अवदानं कर्मवृत्तम्' इत्यमरः ॥ कृतमिति । द्रोणशिरश्छेदेन क्रुद्धस्याश्वत्थाम्नोऽर्जुनं प्रति सूक्तयोक्तिरियम् । इदं मत्पितुश्शिरश्छेदरूपं गुरुपातकं तत्कारणं कर्म यैरुद्धृतायुधैर्मर्यादाशून्यैरेत एव मनुजपशुभिरद्भिः कृतमनुमतं दृष्टं वा, नरकरिपुणा कृष्णेन सार्धं भीमकिरीटिसहितानां तेषां मेदोमांसैरसृजा दिगवस्थितभूतानां बलिं करोमीत्यर्थः । अयमेतत्क्षणवर्तेव । अत्राश्वत्था- ... । तदकार्यमुद्दीपनम् । तादृशगर्जनमनुभावः ॥ त...

1. रौद्र इति । क्रोधस्थायिभावको द्विषदालम्बनकस्तदपकाराद्यु... ...गो गर्वादिव्यभिचारिणो रौद्र इति ॥
2. कृतमिति । दृप्त रौद्ररसस्य जनकना वृत्तिक्षान्ति, अत 'नवान्त्यंनिवर्धिवनस... अंगवैन्दरे मदीयायुभ्रातृकं गच्छिन्नमाद्यस्य वृणोति । अद्य पततु निदद्य दानववृत्त... ण्डस्योदृष्टशिरश्छङ्गे मम परशवो भैरवः ॥' इत्युदाहार्यम् । तथा च गच्छन्त... पशुगमनेोक्ति । अत्र महोद्धता वृत्ती रौद्रस्य परमोपनिता परिपुष्णाति ॥ १. 'आलम्बनं विरोधी स्यात्' ग २ 'हस्तनिर्देशवदनरागवाक्पारुष्यविस्फुरद् । मोहामर्षादयस्तत्र देवादिव्यभिचारिणः ॥' इति ग

तृतीयः परिच्छेदः। १८७ अस्य युद्धवीराङ्गत्वमाह— रक्तास्यनेत्रता चात्र मेदिनी युद्धवीरतः ॥ २३१॥ अथ वीरः— उत्तमप्रकृतिर्वीर उत्साहास्थायिभावकः । महेन्द्रदैवतो हेमवर्णोऽयं समुदाहृतः ॥ २३२ ॥ आलम्बनविभावास्तु विजेतव्यादयो मताः । विजेतव्यादिचेष्टाद्यास्तस्योद्दीपनरूपिणः । अनुभावास्तु तत्र स्युः सहायान्वेषणादयः ॥ २३३ ॥ संचारिणस्तु धृतिमतिगर्वस्मृतिस्तर्करोमाञ्चाः । ज्ञेयश्च दानधर्मयुद्धैर्दयया च समन्वितश्चतुर्द्धा स्यात् ॥ २३४ ॥ स च वीरो दानवीरो धर्मवीरो युद्धवीरो दयावीरश्चेति चतुर्विधः । तत्र दानवीरो यथा परशुराम — रक्तास्यनेत्रता विभूवलम्बन । अत्र युद्धे वधैर्य सम्पादनाद्ये युद्धवीरता - विगाह—अस्येति । रक्तास्येति । रक्तमुखनेत्रत्वम् अङ्गं यस्य वीरस्य । तथा चोक्तम् विशेश्वरपण्डितैरपि 'वीरस्य रौद्रो...' वीर इति च । लक्षण—उत्तमप्रकृतिरिति । उत्तमः धीरोदात्तादि- प्रधानः प्रकृतिर्यस्य सः । उत्साहः स्थायिभावो यस्य सः । महेन्द्रो दैवतम् यस्य, हेमवर्णो वर्णो यस्य सः । विजेतव्यादिचेष्टा—शत्रोर्बलं दानाद्यपेक्षया शौर्य्यम्, सहायान्वेषणादय—साहचर्यम्, उत्साह- स्पष्टादि । स च युद्ध... वीरो दानवीरो धर्मवीरो दयावीरश्चेति चतुर्द्धा स्यात् ज्ञेयश्चतुर्द्धा भवतीत्यर्थः दया दयावान् भवेति । तत्र दानवीरो १. स वीरः । ... ... २. स्वार्थेषु दृढः ...

प्रदत्त चित्र पूर्णतः रिक्त (सफेद) है, इसमें कोई पाठ (Text) उपलब्ध नहीं है।

तृतीयः परिच्छेदः । १९३

पुष्टिस्तु महाभारतादौ द्रष्टव्या । निरहंकाररूपत्वादद्यावीरादिरेष नो ॥ २४९ ॥ दयावीरादौ हि नागानन्दादौ जीमूतवाहनादेरन्तरा मलयवत्याद्य- नुरागादेरन्ते च विद्याधरचक्रवर्तित्वप्राप्तेर्दर्शनादहंकारोपशमो न दृ- श्यते । शान्तस्तु सर्वप्रकारेणाहंकारप्रशमैकरूपत्वान्न तत्रान्तर्भावम- र्हति । ततश्च नागानन्दादेः शान्तरसप्रधानत्वमपास्तम् । ननु 'न यत्र दुःखं न सुखं न चिन्ता न द्वेषरागौ न च काचिदिच्छा । रसः स शान्तः कथितो मुनीन्द्रैः सर्वेषु भावेषु समप्रमाणः ॥' इत्येवरूपस्य शान्तस्य मोक्षावस्थायामेवात्मस्वरूपापत्तिलक्षणायां भावात्तत्र संचार्यादीनामभावात्कथं रसत्वमित्युच्यते— युक्तवियुक्तदशायामवस्थितो यः शमः स एव यतः । रसतामेति तदस्मिन्संचार्यादेः स्थितिश्च न विरुद्धा ॥५०॥

'बीजीभूत-' इति पाठेऽपि बीजं वासना तच्छून्योकृतेत्यर्थः । करटः काकः ॥ तु शान्ते दयाद्यतिशयसम्भवेन दयावीरादिरेवायमित्यत आह—निरहंकाररू- पादिति । आदिना धर्मवीरदेवताविषयरतिप्रभृतीनां ग्रहणम् । एष शान्त- ः । तथा चाहंकारसद्भावतो दयादिरेव दयावीरादिरेवैकः । तदितः शान्तरस न विशेषः । ततश्चेत्यन्वविशेषावधारणञ्च । नागानन्दे दयावीरादिप्रधाने ग्रन्थ- शेषे ॥ न यत्रेति । द्वेषो रिपूणामपचिकीर्षा । रागः सुहृदामुपचिकीर्षा । इच्छा सिद्धिसुततदुपायेच्छा । भावेषु पदार्थेषु लोष्टकौञ्चनादिविभावादिषु सत्सु राग- ाराहित्येन समसविषमं प्रमाणं प्रतीतिर्येन । 'शमप्रधानः' इति पाठस्तु न मनो- ः, अर्थासङ्गतेः । तादृशदशायां व्यभिचारिभावादीनामसम्भवात् । शम एव यितया प्रधानं यत्र सः । आत्मस्वरूपापत्तिलक्षणायां परमात्मस्वरूपत्वप्राप्ति- लक्षणायाम् ॥ युक्तवियुक्तेति । विषयेभ्यः प्रत्याहृत्य साक्षात्कर्तव्ये वस्तुनि मनो वाय वर्तमानश्चिन्तासंतानवान् युक्तः । यस्य योगजधर्मसहकृतेन मनसा जिज्ञा- सितवस्तुसाक्षात्कारो जायते । यश्च भूतेन्द्रियजयी अणिमाद्याः कामसिद्धीरीश्वरव- श्याश्चेन्द्रियसिद्धीरासादितवान् समाध्या[---]ताः । यस्य च योगजधर्मस-

1. स एवेति । तादृशशम एव स्वा[-------]भत इत्यर्थः ।

१ 'पुष्टि-' इति पक्तिका नास्ति ग पुस्तके । 'देः सकाशाद्भेद्माह' इत्यधिकं पुस्तके ३ 'नागानन्दादौ' इति पाठि- '-वाहनादौ' क-घ ५ आदि- शब्दो नास्ति क घ पुस्तकयोः ६ 'तदन्त- र्भवितुमर्हति' ग ८ 'नन्दे' घ ९ 'शमप्रधानः' क ख ग शान्ते ११ 'लोष्टकाञ्चनादि' इति पुस्तकान्तरे १२ 'राग-' इति पाठो नास्ति पुस्तकान्तरे साहि० १७