साहित्यदर्पण (आचार्य विश्वनाथ - वाक्यं रसात्मकं काव्यम् सटीक)

तृतीयः परिच्छेदः। १८७ अस्य युद्धवीराङ्गत्वमाह— रक्तास्यनेत्रता चात्र मेदिनी युद्धवीरतः ॥ २३१॥ अथ वीरः— उत्तमप्रकृतिर्वीर उत्साहास्थायिभावकः । महेन्द्रदैवतो हेमवर्णोऽयं समुदाहृतः ॥ २३२ ॥ आलम्बनविभावास्तु विजेतव्यादयो मताः । विजेतव्यादिचेष्टाद्यास्तस्योद्दीपनरूपिणः । अनुभावास्तु तत्र स्युः सहायान्वेषणादयः ॥ २३३ ॥ संचारिणस्तु धृतिमतिगर्वस्मृतिस्तर्करोमाञ्चाः । ज्ञेयश्च दानधर्मयुद्धैर्दयया च समन्वितश्चतुर्द्धा स्यात् ॥ २३४ ॥ स च वीरो दानवीरो धर्मवीरो युद्धवीरो दयावीरश्चेति चतुर्विधः । तत्र दानवीरो यथा परशुराम — रक्तास्यनेत्रता विभूवलम्बन । अत्र युद्धे वधैर्य सम्पादनाद्ये युद्धवीरता - विगाह—अस्येति । रक्तास्येति । रक्तमुखनेत्रत्वम् अङ्गं यस्य वीरस्य । तथा चोक्तम् विशेश्वरपण्डितैरपि 'वीरस्य रौद्रो...' वीर इति च । लक्षण—उत्तमप्रकृतिरिति । उत्तमः धीरोदात्तादि- प्रधानः प्रकृतिर्यस्य सः । उत्साहः स्थायिभावो यस्य सः । महेन्द्रो दैवतम् यस्य, हेमवर्णो वर्णो यस्य सः । विजेतव्यादिचेष्टा—शत्रोर्बलं दानाद्यपेक्षया शौर्य्यम्, सहायान्वेषणादय—साहचर्यम्, उत्साह- स्पष्टादि । स च युद्ध... वीरो दानवीरो धर्मवीरो दयावीरश्चेति चतुर्द्धा स्यात् ज्ञेयश्चतुर्द्धा भवतीत्यर्थः दया दयावान् भवेति । तत्र दानवीरो १. स वीरः । ... ... २. स्वार्थेषु दृढः ...