साहित्यदर्पण (आचार्य विश्वनाथ - वाक्यं रसात्मकं काव्यम् सटीक)

तृतीयः परिच्छेदः। १८७ अस्य युद्धवीराङ्गत्वमाह— रक्तास्यनेत्रता चात्र मेदिनी युद्धवीरतः ॥ २३१॥ अथ वीरः— उत्तमप्रकृतिर्वीर उत्साहास्थायिभावकः । महेन्द्रदैवतो हेमवर्णोऽयं समुदाहृतः ॥ २३२ ॥ आलम्बनविभावास्तु विजेतव्यादयो मताः । विजेतव्यादिचेष्टाद्यास्तस्योद्दीपनरूपिणः । अनुभावास्तु तत्र स्युः सहायान्वेषणादयः ॥ २३३ ॥ संचारिणस्तु धृतिमतिगर्वस्मृतिस्तर्करोमाञ्चाः । ज्ञेयश्च दानधर्मयुद्धैर्दयया च समन्वितश्चतुर्द्धा स्यात् ॥ २३४ ॥ स च वीरो दानवीरो धर्मवीरो युद्धवीरो दयावीरश्चेति चतुर्विधः । तत्र दानवीरो यथा परशुराम — रक्तास्यनेत्रता विभूवलम्बन । अत्र युद्धे वधैर्य सम्पादनाद्ये युद्धवीरता - विगाह—अस्येति । रक्तास्येति । रक्तमुखनेत्रत्वम् अङ्गं यस्य वीरस्य । तथा चोक्तम् विशेश्वरपण्डितैरपि 'वीरस्य रौद्रो...' वीर इति च । लक्षण—उत्तमप्रकृतिरिति । उत्तमः धीरोदात्तादि- प्रधानः प्रकृतिर्यस्य सः । उत्साहः स्थायिभावो यस्य सः । महेन्द्रो दैवतम् यस्य, हेमवर्णो वर्णो यस्य सः । विजेतव्यादिचेष्टा—शत्रोर्बलं दानाद्यपेक्षया शौर्य्यम्, सहायान्वेषणादय—साहचर्यम्, उत्साह- स्पष्टादि । स च युद्ध... वीरो दानवीरो धर्मवीरो दयावीरश्चेति चतुर्द्धा स्यात् ज्ञेयश्चतुर्द्धा भवतीत्यर्थः दया दयावान् भवेति । तत्र दानवीरो १. स वीरः । ... ... २. स्वार्थेषु दृढः ...

प्रदत्त चित्र पूर्णतः रिक्त (सफेद) है, इसमें कोई पाठ (Text) उपलब्ध नहीं है।

तृतीयः परिच्छेदः । १९३

पुष्टिस्तु महाभारतादौ द्रष्टव्या । निरहंकाररूपत्वादद्यावीरादिरेष नो ॥ २४९ ॥ दयावीरादौ हि नागानन्दादौ जीमूतवाहनादेरन्तरा मलयवत्याद्य- नुरागादेरन्ते च विद्याधरचक्रवर्तित्वप्राप्तेर्दर्शनादहंकारोपशमो न दृ- श्यते । शान्तस्तु सर्वप्रकारेणाहंकारप्रशमैकरूपत्वान्न तत्रान्तर्भावम- र्हति । ततश्च नागानन्दादेः शान्तरसप्रधानत्वमपास्तम् । ननु 'न यत्र दुःखं न सुखं न चिन्ता न द्वेषरागौ न च काचिदिच्छा । रसः स शान्तः कथितो मुनीन्द्रैः सर्वेषु भावेषु समप्रमाणः ॥' इत्येवरूपस्य शान्तस्य मोक्षावस्थायामेवात्मस्वरूपापत्तिलक्षणायां भावात्तत्र संचार्यादीनामभावात्कथं रसत्वमित्युच्यते— युक्तवियुक्तदशायामवस्थितो यः शमः स एव यतः । रसतामेति तदस्मिन्संचार्यादेः स्थितिश्च न विरुद्धा ॥५०॥

'बीजीभूत-' इति पाठेऽपि बीजं वासना तच्छून्योकृतेत्यर्थः । करटः काकः ॥ तु शान्ते दयाद्यतिशयसम्भवेन दयावीरादिरेवायमित्यत आह—निरहंकाररू- पादिति । आदिना धर्मवीरदेवताविषयरतिप्रभृतीनां ग्रहणम् । एष शान्त- ः । तथा चाहंकारसद्भावतो दयादिरेव दयावीरादिरेवैकः । तदितः शान्तरस न विशेषः । ततश्चेत्यन्वविशेषावधारणञ्च । नागानन्दे दयावीरादिप्रधाने ग्रन्थ- शेषे ॥ न यत्रेति । द्वेषो रिपूणामपचिकीर्षा । रागः सुहृदामुपचिकीर्षा । इच्छा सिद्धिसुततदुपायेच्छा । भावेषु पदार्थेषु लोष्टकौञ्चनादिविभावादिषु सत्सु राग- ाराहित्येन समसविषमं प्रमाणं प्रतीतिर्येन । 'शमप्रधानः' इति पाठस्तु न मनो- ः, अर्थासङ्गतेः । तादृशदशायां व्यभिचारिभावादीनामसम्भवात् । शम एव यितया प्रधानं यत्र सः । आत्मस्वरूपापत्तिलक्षणायां परमात्मस्वरूपत्वप्राप्ति- लक्षणायाम् ॥ युक्तवियुक्तेति । विषयेभ्यः प्रत्याहृत्य साक्षात्कर्तव्ये वस्तुनि मनो वाय वर्तमानश्चिन्तासंतानवान् युक्तः । यस्य योगजधर्मसहकृतेन मनसा जिज्ञा- सितवस्तुसाक्षात्कारो जायते । यश्च भूतेन्द्रियजयी अणिमाद्याः कामसिद्धीरीश्वरव- श्याश्चेन्द्रियसिद्धीरासादितवान् समाध्या[---]ताः । यस्य च योगजधर्मस-

1. स एवेति । तादृशशम एव स्वा[-------]भत इत्यर्थः ।

१ 'पुष्टि-' इति पक्तिका नास्ति ग पुस्तके । 'देः सकाशाद्भेद्माह' इत्यधिकं पुस्तके ३ 'नागानन्दादौ' इति पाठि- '-वाहनादौ' क-घ ५ आदि- शब्दो नास्ति क घ पुस्तकयोः ६ 'तदन्त- र्भवितुमर्हति' ग ८ 'नन्दे' घ ९ 'शमप्रधानः' क ख ग शान्ते ११ 'लोष्टकाञ्चनादि' इति पुस्तकान्तरे १२ 'राग-' इति पाठो नास्ति पुस्तकान्तरे साहि० १७

१९२ साहित्यदर्पणे द्राक्पर्यस्तकपालसंपुटमिलद्ब्रह्माण्डभाण्डोदर- भ्राम्यत्पिण्डितचण्डिमा कथमहो नाद्यापि विश्राम्यति ॥' अथ शान्तः— शान्तः शमस्थायिभाव उत्तमप्रकृतिर्मतः॥ २४५ ॥ कुन्देन्दुसुन्दरच्छायः श्रीनारायणदैवतः । अनित्यत्वादिनाऽशेषवस्तुनिःसारता तु या ॥ २४६ ॥ परमात्मस्वरूपं वा तस्यालम्बनमिष्यते । पुण्याश्रमहरिक्षेत्रतीर्थरम्यवनादयः ॥ २४७ ॥ महापुरुषसङ्गाद्यास्तस्योद्दीपनरूपिणः । रोमाञ्चाद्याश्चानुभावास्तथा स्युर्व्यभिचारिणः ।॥ २४८ ॥ निर्वेदहर्षस्मरणमतिभूतदयादयः । यथा— 'रथ्यान्तरश्वरतस्तथा धृतजरत्कन्थालवस्याध्वगै सत्रासं च सकौतुकं च सदयं दृष्टस्य तैर्नागरैः । निर्व्याजीकृतचित्सुधारसमुदा निद्रायमाणस्य मे निःशङ्कः करटं कदा करपुटीभिक्षां विलुण्ठिष्यति ॥' पर्यस्त उत्क्षिप्तः कपालसंपुटं पिधानपात्राकारब्रह्माण्डोपरिभागः तेन द्राग् झटिति मिलत्सङ्गच्छमानं ब्रह्माण्डमेव भाण्डं क्षुद्रश्यावं तस्योदरे भ्राम्यन् अतएव पिण्डितो बहुलीकृतश्चण्डिमा महत्त्वं यस्य । नाद्यापि इदानीमपि । जरागवाक्षवत्सु सस्थालीमध्ये जायमानः शब्दो बहुलो भवतीत्यभिप्रायेणेदम् । अत्र लक्ष्मणस्य विस्मयो धनुष्टङ्कारालम्बनेन तस्यातिदीर्घत्वगुणोद्भापनेन च्छत्रोद्गत्या अनुभावेन व्यक्त आश्चर्य्यरसतामापद्यते ॥ शान्तरसमाह—शान्त इति । अत्र निर्वेदः स्थायिभावः । एतत्पक्षे अवमाननीयत्वमेवालम्बनम् । निर्वेदस्य व्यभिचारित्वेन स्थायित्वायोगात्, शमस्य स्थायित्वेनानुभूयमानत्वाच्च ग्रन्थकृता तदुपेक्षितम्¹। रोमाञ्चाद्या इत्याद्यपदेन दयादीनामपि ग्रहणम् ॥ रथ्यान्तरिति । कस्यचिद्ग- तनिर्वेदस्योक्तिरियम् । रथ्या गृहसमीपदेशः, तन्मध्ये चरतो भिक्षार्थं भ्रमतः । अध्वगैर्नागरैश्च वीभत्सवेषदर्शनेन त्रासः, अनुपादेयकन्थाधारणेन कौतुकम् दीनत्वेन दया । निर्व्याजीकृतं कामादिनाशेन निष्प्रतिबन्धीकृतं यच्चित्सुधाया ज्ञानामृतस्य रस आस्वादस्तस्य मुदा तज्जन्यानन्देन निद्रायमाणस्य मुद्रितनेत्रस्य। 1 उपेक्षितमिति । अत्र यद्वक्तव्यं तत् ‘शमो निरीहावस्थायाम्’ इत्यादौ हितम् (१६६ पृ०) ॥

तृतीयः परिच्छेदः । १९३ पुष्टिस्तु महाभारतादौ द्रष्टव्या । निरहंकाररूपत्वादयावीरादिरेष नो ॥ २४९ ॥ दयावीरादौ हि नागानन्दादौ जीमूतवाहनादेरन्तरा मलयवत्याद्य- नुरागादेरन्ते च विद्याधरचक्रवर्तित्वार्थितेर्दर्शनान्नहंकारोपशमो न दृ- श्यते । शान्तस्तु सर्वात्मरेणाहंकारप्रशमैकरूपत्वान्न तत्रान्तर्भावम- र्हति । ततश्च नागानन्दादौ शान्तरसप्रधानत्वमपास्तम् । ननु 'न यत्र दुःखं न सुखं न चिन्ता न द्वेषरागौ न च काचिदिच्छा । रसः स शान्तः कथितो मुनीन्द्रैः सर्वेषु भावेषु समप्रमाणः ॥' इत्येवंरूपस्य शान्तस्य मोक्षावस्थायामेवात्मस्वरूपापत्तिलक्षणायां प्रादुर्भावात्तत्र संचार्यादीनामभावात्कथं रसत्वमित्युच्यते- युक्तवियुक्तदशायामवस्थितो यः शमः स एव यतः । रसतामेति तदस्मिन्संचार्यादेः स्थितिश्च न विरुद्धा ॥ २५०॥ 'निर्बीजीकृत-' इति पाठेऽपि बीजं वासना तच्छूनीकृतेत्यर्थः । करटः काकः ॥ ननु शान्ते दयादिसिद्धसमर्पणेन दयावीरादिरेवायमित्यत आह—निरहंकार- रूपत्वादिति । आदिना धर्मवीरदानवीरान्प्रभृतीनां ग्रहणम् । एष शान्त- रसः । तथा चाहंसन्तान्तिनो दयाविरेण दयावीरादेर्भेदकः । तदिति शान्तरस इति विशेषः । ततश्चेत्यहंविशेषावधारणाच्च । नागानन्दे दयावीरादिप्रधाने ग्रन्थ- विशेषे ॥ न यत्रेति । द्वेषो रिपूणामुपचितीर्या । रागः सुहृदामुपचितीर्या । इच्छा दैवस्मिन्सुखानुपादिच्छा । भावेषु पदार्थेषु लोष्टाश्मकाञ्चनादिभावादिषु सत्सु राग- द्वेषराहित्येन समन्तविषमं प्रमाणं प्रतीतिर्येन । 'शमप्रधानः' इति पाठस्तु न मनो- रमः, अर्थासंगतेः । तादृशावस्थायां व्यभिचारिभावादीनामसम्भवात् । शम एव स्थायितया प्रधानं यत्र सः । आत्मस्वरूपापत्तिलक्षणायां परमात्मस्वरूपत्वप्राप्ति- रूपायाम् ॥ युक्तवियुक्तेति । विषयेभ्यः प्रत्याहृत्य साक्षात्कर्तव्ये वस्तुनि मनो निधाय वर्तमानश्चिन्तासंतानवान् युक्तः । दस्य योगजधर्मसंस्कृतेन मनसा जिज्ञा- सितवस्तुनासाक्षात्कारों जायते । यश्च भूतेन्द्रियजयी अणिमाद्याः कामनिदीर्घश्रव- णाद्याश्चेन्द्रियादीरमाविन्दन् समाध्यान्विनो वियुक्तः । दस्य च योगजधर्मसं-

1. स एवेति । तादृशशम एव स्थायिभावो रसतां लभत इत्यर्थः । १ 'दृष्टि-' इति पाठिका नास्ति ग पुस्तके २ 'अन्य दयावीरादौ नागानन्देत्याह' इत्यधिकं ग पुस्तके ३ 'नागान्दादौ' इति नास्ति क घ पुस्तकयोः ४ '-वाहुनादौ' ग घ ५ अदि- इत्योधिक घ पुस्तके ६ 'सर्वेष्वपि' ग ७. 'ततश्च सम्भिवितुमर्हति' ग ८. 'नदे' इ.घ. ९ 'शमप्रधानः' क ख घ १० 'पदार्थेषु' नास्ति पुस्तकान्तरे ११ 'लोष्टकाचनादि' नास्ति पुस्तकान्तरे १२ 'राग-' इत्यादि 'असमन्वात्' इत्यन्त पाठो नास्ति पुस्तकान्तरे साहि० १७

१०२ साहित्यदर्पणे द्रागपगमकृताङ्गाङ्गानि सङ्कोचयन्त्यो माध्यान्दिनार्किरुग्भिः कथमते नावापि विश्राम्यसि॥' अथ शान्तः— शान्तः शमस्थायिभाव उत्तमप्रकृतिर्मतः॥ २४५ ॥ कुन्देन्दुसुन्दरच्छायः श्रीनारायणदैवतः । अनित्यतादिनाऽशेषवस्तुनिःसारता तु या ॥ २४६ ॥ परमात्मस्वरूपं वा तस्यालम्बनमिष्यते । पुण्याश्रमहरिक्षेत्रतीर्थरम्यवनादयः ॥ २४७ ॥ महापुरुषसङ्गाद्यास्तस्योद्दीपनरूपिणः । रोमाञ्चाद्याश्चानुभावास्तथा स्युर्व्यभिचारिणः ।'॥ २४८ ॥ निर्वेदहर्षस्मरणमतिभूतदयादयः । यथा— 'रथ्यान्तश्चरतः पुरातनजरत्कन्थाप्लवस्याध्वगे सत्रासं च सशङ्कितं च सदयं दृष्टस्य तैर्नागरैः । निर्व्याजीकृतचित्सुखामृतमुदा निद्रायमाणस्य मे निःशङ्कं करटं कदा करपुटाभिक्षां विलुण्टिष्यति ॥' पर्यस्त उक्षितः कपालसम्पुटः पिवानपात्राद्याकारः प्रासादपाशस्तस्य तेन द्राग् झटिति मिलत्सङ्गच्छमानः वस्त्राण्डः एव भाण्डं मुद्रम् । स्मारं ग्राममन् आत्मारं पिण्डितो बहुलाङ्गुष्ठशब्देऽमा महस्त्वं चम्पा । तच्चाग्र इदानीमपि । नराशौचसङ्गे गत्यालामण्ये जायमानः शब्दो बहुला भवन्तो मन्त्रप्रणवपदम् । सा उद्धत्यमपि विस्मयो वपुश्छत्रालम्बनेन तस्यातिदीर्घलक्षणोद्दीपनेन स्वान्पगुप्ता अनुभावत्वेन व्यक्त्वाश्चर्यरसतामापद्यते ॥ शान्तरसमाह—शान्त इति । अत्र निर्वेदः स्थायिभावः । एतत्पक्षे अनभिनवनीयतयैवालम्बनम् । विरागस्य व्यभिचारित्वेऽपि स्थायित्वायोगात्, शमस्य स्थायित्वेनानुभूयमानत्वाच्च ग्रन्थकृता तदुपेक्षितम् । रोमाञ्चाद्या इत्याद्यपदेन दयादीनामपि ग्रहणम् ॥ रथ्यान्तरिति । कस्यचित्- तन्निर्वेदस्योक्तिरियम् । रथ्या गृहमध्यौपदेशं, तन्मार्गे चरतो भिक्षार्थं भ्रमतः । अध्वगैर्नागरैश्च वाभ्रासतेपदर्शनेन त्रासः, अनुपादत्कन्थावधारणेन कातुरम् । दीनत्वेन दया । निर्व्याजीकृत-कामादिनाशेन निष्प्रतिबन्धीकृतो यश्चित्सुधारूप- ज्ञानामृतस्य रस आस्वादस्तस्य मुदा तज्जन्यानन्देन निद्रायमाणस्य मुदितनेत्रस्य । १. उपेक्षितमिति । अत्र यद्वक्तव्यं तत् 'शमो निरीहावस्थायाम्' इत्यादि- रित्या (१४४ पृ.) ॥

तृतीयः परिच्छेदः। १९३ पुष्टिस्तु महाभारतादौ द्रष्टव्या । निरहंकाररूपत्वाद्वयावीरादिरेष नो ॥ २४९ ॥ दयावीरादौ हि नागानन्दादौ जीमूतवाहनादेरन्तरा मलयवत्याद्य- नुरागादेरन्ते च विद्याधरचक्रवर्तित्वप्राप्तेर्दर्शनादहंकारोपशमो न दृ- श्यते । शान्तस्तु सर्वाकारेणाहंकारप्रशमैकरूपत्वान्न तत्रान्तर्भावम- र्हति । ततश्च नागानन्दादेः शान्तरसप्रधानत्वमपास्तम् । ननु ‘न यत्र दुःखं न सुखं न चिन्ता न द्वेषरागौ न च काचिदिच्छा । रसः स शान्तः कथितो मुनीन्द्रैः सर्वेषु भावेषु समप्रमाणः ॥’ इत्येवंरूपस्य शान्तस्य मोक्षावस्थायानेवात्मस्वरूपापत्तिलक्षणायां प्रादुर्भावात्तत्र संचार्य्यादीनामभावात्कथं रसत्वमित्युच्यते- युक्तवियुक्तदशायामवस्थितो यः शमः स एव यतः । रसतामेति तदस्मिन्संचार्यादेः स्थितिश्च न विरुद्धा ॥ २५०॥ निर्बीजीकृत-' इति पाठेऽपि बीजं वासना तच्छून्योकृतेत्यर्थः । करट. काक ॥ ननु शान्ते दयावत्तिनसम्भवेन दयावीरादिरेवायमित्यत आह—निरहंकाररू- पत्वादिति । आदिना धर्मवीरदेवताविषयरतिप्रभृतीनां ग्रहणम् । एष शान्त- रसः । तथा चाहंकारस्खलितो दयाविरेव दयावीरादेर्घटकः । तदितः शान्तरस इति विशेषः । ततश्चेत्यादिनापोवाक्यम् च । नागानन्दे दयावीरादिप्रधाने ग्रन्थ- विशेषे ॥ न यत्रेति । द्वेषो रिपूणामपचिकीर्षा । रागः सुहृदामुपचिकीर्षा । इच्छा द्वेषविरहसुखतदुपायेच्छा । भावेषु पंथार्थेषु लोष्टकञ्चनादिभिभावादिषु सत्सु राग- द्वेषराहित्येन समरूपिमं प्रमाणं प्रतीतिर्येन । ‘शमप्रधानः' इति पाठस्तु न मनो- रमः, अर्थाप्तगतेः । तादृशदशायां व्यभिचारिभावादीनामसम्भवात् । शम एव न्यायितया प्रधानं यत्र सः । आत्मस्वरूपापत्तिलक्षणाया परमात्मस्वरूपलभप्राप्ति- रूपायाम् ॥ युक्तवियुक्तेति । विक्षेप्यं प्रत्याहृत्यैकाग्रमन्तर्ध्ये वस्तुनि मनो निधाय वर्तमानश्चिन्तासन्तानवान् युक्तः । यस्य योगधर्ममहत्त्वेन मनसा निज- स्मिन्वस्तुसाक्षात्कारो जायते । यश्च भूतेन्द्रियजयी प्रतिमाया रागविवृद्धिर्दृष्ट्वा- पाथाभेन्द्रियनिरोधनादिरतस्तन् समापन्धिनो वियुक्तः । यस्य च योगजधर्म- १. स एवेति । तादृशश्शम एव स विभावो रसता लभत इत्यर्थः । १ 'पुष्टि-' इति पुस्तके नास्ति २ 'एव दयावीरादिः शान्तरसोन्यान्तर- इत्यादिकं ग-पुस्तके ३ 'नागानन्दादौ' इति नास्ति ग घ पुस्तयोः ४ 'शान्तरसो' ए च ५ 'आदि-' शब्दो नास्ति क घ पुस्तयोः ६ 'सर्वथापि' ग ७ 'तत्र स नेमर्हितुमर्हति' ग. ८ 'नाग्रे-' क घ ९ 'समप्रधानः' इत्येव पाठः १० 'पदार्थेषु' इति पुस्तकान्तरे ११ 'विमुक्तास्नादि' नास्ति पुस्तकान्तरे १२ 'यथा-' इत्यादि 'अहंकार' इत्यन्तः पाठो नास्ति पुस्तकान्तरे साहि० १७

The provided image is completely blank and contains no text.

The provided image is completely blank and contains no text.

इस पृष्ठ पर कोई पठनीय पाठ उपलब्ध नहीं है (पृष्ठ रिक्त है)।

तृतीयः परिच्छेदः । १९९ उद्बुद्धमात्रस्थायिभावो यथा— ‘हरस्तु किञ्चित्परिवृत्तधैर्यश्चन्द्रोदयारम्भ इवाम्बुराशिः । उमामुखे विम्बफलाधरोष्ठे व्यापारयामास विलोचनानि ॥’ अत्र पार्वतीविषया भगवतो रतिः । ननूक्तं प्रपाणकरसवद्विभावादीनामेकोऽत्राभासो रस इति (८८ पृ०) तत्र सञ्चारिणः पार्थक्याभावात्कथं प्राधान्येनाभिव्यक्तिरित्युच्यते— यथा मरिचखण्डादेरेकीभावे प्रपाणके ॥ २६१ ॥ उद्रेकः कस्यचित्क्वापि तथा संचारिणो रसे । अथ रसाभासभावाभासौ— अनौचित्यप्रवृत्तत्व आभासो रसभावयोः ॥ २६२ ॥ अनौचित्यं चात्र रसानां भरतादिप्रणीतलक्षणानां सामग्रीरहि- तत्वे एकदेशयोगित्वोपलक्षणपरं बोध्यम् । तच्च बालव्युत्पत्तये एकदे- शतो दर्श्यते— उपनायकसंस्थायां मुनिगुरुपत्नीगतायां च । बहुनायकविषयायां रतौ तथानुभयनिष्ठायाम् ॥ २६३ ॥ दर्शितत्वात् ॥ हरस्त्विति । परिवृत्तेति लुप्तेत्यर्थः । अत्रेति । उमामुखावलोक- नतत्पादुम्भवमात्रेण व्यक्ता रतिरुद्दीपनविभावादिकृतपरिपोषराहित्येन रसतां नापद्यत इति भावव्यपदेश एवास्योचित इति भावः ॥ अनौचित्येति । रसभावयोरनौचित्येन प्रवृत्तत्वे वर्तमानत्वे सति रसाभासो भावाभासश्चेत्यर्थः ॥ अत्र रसानामौचित्यमा- ह—अनौचित्यमिति । अनौचित्यपदमित्यर्थः । सामग्रीरहितत्वे विभावादि- रूपावाङ्गापामत्वे । एकदेशयोगित्वं यत्किञ्चिल्लक्षणसम्बन्धः, तदुपलक्षणपरं तद्बोधतात्पर्यकम् । तच्च अनौचित्यं च उपनायकेति । शृङ्गारे ‘दक्षिणाद्याश्च नायकाः’ इत्युक्तम् (१६९ पृ०) नायकलक्षणे (९७ पृ०) ‘कुलीन’ इत्यनेन सत्कुलजातत्वम् । ‘शीलवान्’ इत्यनेन सद्वृत्तत्वं च नायकस्य लभ्यते । ‘नायकसामान्यगुणैर्भवति यथा- सम्भवैर्युक्ता (१०७ पृ०) इत्यनेन नायिकायाश्च तद्द्वयं लभ्यते । नायकस्य निषि- द्धयोनित्त्वान्ने नायिकायाश्च निषिद्धपुरुषसङ्गमे सद्वृत्तत्वं न भवतीति तद्विषयरता- व्व तयोस्तन्नायकत्वाभावोऽपरमनौचित्यम् । निषिद्धयोनिस्तु उक्ता शृङ्गारतिलके— ‘संबन्धिविरहितास्त्रीराजस्त्रीप्रवर्जिता प्रमदा न गम्या । व्यपगतरजसा प्रत्रजिता निषिद्धप्रायं धनीर्यमनेनोद्भवैः ॥’ इति । एवं योषितामपि सदन्वयादन्यः पुरुषा निषिद्धाः । एवं च मुनिगुरुपत्नीगतायां चेति चकारेण सदन्त्यादिसङ्ग्रहो बोध्यः । उपनायकसंस्थायामित्यत्र संदन्ध्याद्यन्यतम उपनायकत्वे बोध्यः । अन्यत्र ‘बहुनाय- कविषयायाम्’ इति ‘प्रतिनायकनिष्ठत्वे’ इत्यनयोरुदहारणं कार्यं स्यात् । बहुनाय-

२०२ साहित्यदर्पणे रौद्राभासो यथा— 'रक्तोत्फुल्लविशाललोलनयनः कम्पोत्तराङ्गो मुहु- र्मुक्त्वा कर्णमपेतभीर्धृतधनुर्बाणो हरेः पश्यतः । आध्मातः कटूकोक्तिभिः स्वमसकृद्दोर्विक्रमं कीर्तय- न्नंसास्फोटपटुर्युधिष्ठिरमसौ हन्तुं प्रविष्टोऽर्जुनः ॥' भयानकाभासो यथा— अशक्नुवन्सोढुमधीरलोचनः सहस्ररश्मेरिव यस्य दर्शनम् । प्रविश्य हेमाद्रिगुहागृहान्तरं निनाय बिभ्यद्दिवसानि कौशिकः ॥' स्त्रीनीचविषयमेव हि भयं रसप्रकृतिः । एवमन्यत्र । भावाभासो लज्जादिके तु वेश्यादिविषये स्यात् ॥ २६६॥ स्पष्टम् । भावस्य शान्तावुदये संधिमिश्रितयोः क्रमात् । भावस्य शान्तिरुदयः संधिः शबलता मता ॥ २६७ ॥ रक्तोत्फुल्लेति । कर्णं सूतपुत्रं प्रतिशरम् । 'हरे' इत्यनादरे षष्ठी । पश्यत कृष्णमनादृत्येत्यर्थः । आध्मातो दग्धः । 'कटूकोक्तिभि' इत्यत्र 'अनलै' इति रूपकं व्यङ्ग्यम् । स्वं स्वीयं स्कन्धस्य करेणाघातोऽम्सास्फोटस्तत्र पटुः । तस्य रीत्यर्थः । अत्र ज्येष्ठभ्रातरि गुरौ रोषोऽनुचितः ॥ अशक्नुवन्निति । यस्य राज्ञ पत्य । कौशिक इन्द्रः । इन्द्रः पेचकश्च । अत्रानौचित्यं दर्शयति—स्त्रीति । भावाभास इति । प्रथमादिपदेन चिन्तादीनां द्वितीयादिपदेनाननुरागिण्यादीनां ग्रहणम् । यथा—'शैवासुवाक्प्रमुखी तरलायताक्षी मा स्मेश्ययोन्नतरुचित्तिलकावि

1. भावस्येति । भावस्य शान्तिर्नाशः । स चोत्पत्तिक्षणप्रवृत्तिश्च यदा उच्चै उत्पत्तिः । सदिरुद्बोन्धानभिभूतयोरन्योन्याभिभवनयोग्ययोः सामानाधिकरण्यम्, तच्च एकदेशवृत्ति विशिष्टैकशब्दप्रतिपाद्यत्वम् । शबलता बाध्यबाधकभावापन्नानामाशुविना- शानाञ्च व्यभिचारिणाम् । एकमनुचितत्वञ्चाङ्गोपाङ्गत्वेनेति यावत् । अत्र रस- द्वावङ्गः ॥
2. रक्तेति । कौरवदुर्गन्ध गवस्येति सङ्गीतं 'असि' इति शेषः । ननु यथायथं अनुजेऽपि विड़ावक इति सौतिः शङ्काया समादधाति । तथा हि— देव इति नह्याह— निर्बन्धे पराधीतः । अत्र नीचाभिधेष्वेषं मैत्री सर्वं दैवोद्धतेन द्विषामेवेति निर्- दर्शने न प्रसिद्धमम संदर्थम् । पश्यन्ती तथा मम सङ्घट्टमिरुधमनाम्नी दुर्दैववशगता यस्य दुरितोत्थे व्यसने अनुयायी हेतुः, स एव । अयमस्मद्वंशे राजानोऽभवन् । तद्दुर्विला- सवञ्चितमिवात्मानं बहुमन्वानाविव परस्परं मत्वाऽभ्युत्थिति रञ्जयतोऽभूवन्निति।

[तृतीयः परिच्छेदः । २०३]

क्रमेण यथा— 'सुतनु जहिहि कोपं पश्य पादानतं मां न खलु तव कदाचित्कोप एवंविधोऽभूत् । इति निगदति नाथे 'तिर्यगामीलिताक्ष्या नयनजलमनल्पं मुक्तमुक्तं न किंचित् ॥' अत्र बाष्पमोचनेनेर्ष्याख्यसंचारिभावस्य शम । चरणपतनप्रत्याख्यानात्प्रसादपराङ्मुखे निभृतकितवाचारेत्युक्त्वा रुषा परुषीकृते । व्रजति रमणे निःश्वस्योर्ध्वं मनस्वि तहस्तया नयनसलिलच्छन्ना दृष्टिः सखीषु निवेशिता ॥'

(टीका-भागः अतिमन्दमुद्रितः/अस्पष्टः) नाती । तद्धि दर्शयति निगद्ये इत्यत्र मैवं तन्मर्दनमित्यादि च दृढा- मृष्टाद् ॥ ... काविरादा सीताशेपान्तित्वादयुक्तं... चिन्ता अशुचिना । एव तृषादिदिपराने यावद्धनिमित्तं हेतुकदर्शयितव्यम् । अत्र मान्तरादिकार—भावस्येति । एतच्चमत्कनपरमार्थेति । नायस्य कचिज्जि- ... दात्त्वप्रसादात्प्रागवस्था । उड्डतः ... । संचि- ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

२०८ साहित्यदर्पणे अविवक्षितवाच्यस्य भेदावाह— अर्थान्तरं संक्रमिते वाच्येऽत्यन्तं तिरस्कृते । अविवक्षितवाच्योऽपि ध्वनिर्दैविध्यमृच्छति ॥ ३ ॥ अविवक्षितवाच्यो नाम ध्वनिरेकार्थान्तरसंक्रमितवाच्योऽत्यन्ततिरस्कृत- वाच्यश्चेति द्विविधः । यत्र स्वयमनुपयुज्यमानो मुख्योऽर्थः स्वविशेषरू- पेऽर्थान्तरे परिणमति, तत्र मुख्यस्यार्थस्य स्वविशेषरूपार्थान्तरसंक्रमि- त्वादर्थान्तरसंक्रमितवाच्यत्वम् । यथा— कदली कदली, करभः करभः, करिराजकरः करिराजकरः । भुवनत्रितयेऽपि बिभर्ति तुलामिदमूरुयुगं न चमूरुदृशः ॥ अत्र द्वितीयकदल्यादिशब्दाः पौनरुक्त्यभिया सामान्यकदल्यादि- मुख्यार्थे बाधिता जाड्यादिगुणविशिष्टकदल्यादिरूपमर्थं बोधयन्ति जाड्याद्यतिशयश्च व्यङ्ग्यः । अविवक्षितवाच्येति ध्वनेरंगति शेषः । यत्रेति । प्रकृतान्वये' इति शेषः । मुख्यतावच्छेदकरूपेण स्वविशेष्यरूपे स्वकीयमुख्यतावच्छेदकव्याप्यधर्मे परि- विशेष्यतया भासते । अर्थान्तरे संक्रमितत्वाद् विशेष्यतया भासमानत्वात् । । मुख्यस्यार्थस्य मुख्यतावच्छेदकरूपेण प्रकृतान्वयानुपयोगाच्च बाधनस्यैव विशेषा- न्वयेन बोध इत्येवमुपादानलक्षणापि सूचितम् ॥ कदलीति । 'मणिबन्धादाक- निष्ठं करभो बहिः' इत्यमरः । चमूरुदृगूरुपदम् । जाड्यादिति । जाड्यं शैत्यं यद्यपि शैलं पयस्येव तथापि तस्य परम्परया कदल्यादिगतत्वमवगन्तव्यम् । आर्द्र- हस्तलक्षणतयोर्मोहदम् । नच शैत्यादीनामन्द्यत्रापि सत्त्वात्कथं कदलीत्यादि- व्यत्वमिति वाच्यम् । शैत्यादिविशेषस्यैवात्र विवक्षितत्वात् । जाड्याद्यतिश- येति । व्यङ्ग्यो लक्षणप्रयोजनबोधविषयः सर्वत्रैव मुख्यार्थेस्याभेदः संबन्धः एवं च कदल्यादिशीता करभोऽतिह्रस्वः करिराजगजोऽतिकर्कश इति हेतोश्च- दृश इदंमीदृशमूरुयुगं भुवनत्रितयेऽपि तुलां सादृश्यं न बिभर्तीत्यर्थः । यत्र तु स्यादौ सादृश्यं संभाव्यते तदतिशैत्यादिनापहृतवदिति सुतरां भुवनत्रितयेऽ- नास्तीति भावः । अत्र व्यतिरेकालंकारो व्यङ्ग्यः । यत्र पुनरिति शब्द इति शेषः १. अर्थान्तरेति । अर्थान्तरे उपयोगादिति मुख्यतावच्छेदके स्वसमानाधिकरणेऽर्थे वाच्यं यत्र तादृशः ॥ २. अत्यन्तेति । अत्यन्ततिरस्कृतं न चेत्तापि सर्वथानुपपन्नार्थं वाच्यं यत्र तादृशः १. 'अविवक्षितवाच्योऽपि' 'ध्वनिद्वैविध्यमृच्छति' इत्यत्र पाठो मुद्रितपुस्तके नास्ति.

चतुर्थः परिच्छेदः । २०९ यत्र पुनः स्वार्थं सर्वथा परित्यजन्नर्थान्तरे परिणमति, तत्र मुख्या- र्थस्यात्यन्ततिरस्कृतत्वादत्यन्ततिरस्कृतवाच्यत्वम् । यथा— निःश्वासान्ध इवादर्शश्चन्द्रमा न प्रकाशते । अत्रान्धशब्दो मुख्यार्थे बाधितेऽप्रकाशरूपमर्थं बोधयति । अप्रका- शातिशयश्च व्यङ्ग्यः । अन्धत्वाप्रकाशत्वयोः सामान्यविशेषभावभावा- न्नार्थान्तरसङ्क्रमितवाच्यत्वम् । यथा— भम धम्मिअ वीसत्थो, सो सुणओ अज्ज मारिओ देण । गोलाणइच्छकच्छकुडङ्गवासिणा दरिअसीहेण ॥ सर्वथेति । मुख्यार्थावच्छेदकस्यैव त्यागो नतु वृत्तस्य, एष तयोर्विशेषः । अर्थान्तरे शब्दार्थेभ्यः परिणमति लक्षण्या वर्तते । अत्यन्ततिरस्कृतत्वादिति सर्वथा बाधनात् ॥ निःश्वासान्ध इति । निःश्वासेनान्धोऽप्रकाशो जातः क- र्पेत्यर्थः । मुख्यार्थे चक्षुर्हीनरूपे प्रकाशबाधादन्धशब्दस्तद्वति । एवञ्चाप्रकाशस्वरूप- तस्यैव धर्मान्तरस्य मुख्यार्थसंबन्धो लब्धः । सामान्यविशेषाभावाभावादिति । मुख्यार्थतावच्छेदकरूपत्यागादन्धशब्दो वाच्यान्तररूपतया एवावगत इत्यर्था- न्तरपदं भवति । यथा—'उत्तानो दयितः कृतोऽत्र' इत्यादी 'उत्तान'पदार्थेऽस्त्यप्यपकर्ष- च प्राधान्यम् । अत्रानन्धोऽप्यन्धवदाचरतीत्यर्थप्रतीतिः । एवं श्लाघ्यप्रशं- साद्यारम्भप्रकरणेऽपि सर्वथा मुख्यार्थत्यागादत्यन्ततिरस्कृतवाच्यता ज्ञेया । यद्यप्यर्थान्तरेऽन्धाद्यर्थे परम्परयाऽस्ति संबन्धस्तथापि मुख्यार्थरूपेण नास्ति संबन्धः । इत्यतस्तद्विशेषदोषत्वं नास्तीत्याशयः । ननु 'भम धम्मिअ' इत्यादौ विधीय- मानस्याप्यर्थस्य निषेधपरत्वमवगम्यते तदुत्पन्नत्वान्न तद्रूपं प्रतीयते इत्याह तथाचेत्यर्थः । प्रकृत—भम धम्मिअ इति । 'भ्रम धार्मिक विश्वस्तोऽसौ श्वाऽद्य मारितस्तेन ।

1. निःश्वासेति । ... ...
2. ... ... ... ... ...

२०८ साहित्यदर्पणे अविवक्षितवाच्यस्य भेदावाह— अर्थान्तरं संक्रमिते वाच्येऽत्यन्तं तिरस्कृते । अविवक्षितवाच्योऽपि ध्वनिद्वैविध्यमृच्छति ॥ ३ ॥ अविवक्षितवाच्यो नाम ध्वनिरेर्थान्तरसंक्रमितवाच्योऽत्यन्ततिरस्कृ- वाच्यश्चेति द्विविधः । यत्र त्वयमनुपयुज्यमानो मुख्योऽर्थः सविशे- षेऽर्थान्तरे परिणमति, तत्र मुख्यार्थस्य स्वविशेषरूपार्थान्तरसंक्रमि- त्वादर्थान्तरसंक्रमितवाच्यत्वम् । यथा— कदली कदली, करभः करभः, करिराजकरः करिराजकरः । भुवनत्रितयेऽपि बिभर्ति तुलामिदमूरुयुगं न चमूरुदृशः ॥ अत्र द्वितीयकदल्यादिशब्दाः पौनरुक्त्यभिया सामान्यकदल्यादि- मुख्यार्थे बाधिता जाड्यादिगुणविशिष्टकदल्यादिरूपमर्थं बोधयन्ति। जाड्याद्यतिशयश्च व्यङ्ग्यः । अविवक्षितवाच्यस्येति ध्वनेरिति शेषः । यत्रेति । प्रकृतान्वये' इति शेषः । विशे- मुख्यतावच्छेदकरूपेण स्वविशेषरूपे स्वकीयमुख्यतावच्छेदकव्याप्यधर्मे परिणमति विशेष्यतया भासते । अर्थान्तरे संक्रमितत्वाद् विशेष्यतया भासमानत्वात् । एतेन मुख्यार्थस्य मुख्यतावच्छेदकरूपेण प्रकृतान्वयानुपयोगित्वे वावत्तस्यैव विशेषणान्त- ररूपेण बोध इतीयमुपादानलक्षणेति सूचितम् ॥ कदलीति । 'मणिवन्धादाकनिष्ठं करस्य करभो बहिः' इत्यमरः । चमूरुर्मृगविशेषः । जाड्यादिति । जाड्यं शैत्यम् । यद्यपि शैत्यं पयस्येव तथापि तस्य परम्परया कदल्यनुगतत्वमवगन्तव्यम् । आदिना हस्तलकर्कशलयोर्ग्रह्णम् । नच शैत्यादीनामन्यत्रापि सत्त्वात्कथं कदल्यादित्या- प्यत्वमिति वाच्यम् । शैत्यादिविशेषस्यैवात्र विवक्षितत्वात् । जाड्याद्यतिशय- श्चेति । व्यङ्ग्यो लक्षणप्रयोजनबोधविषयः सर्वत्रैव मुख्यार्थस्यामेद उपन्य-। एवं च कदल्यतिशीता करभोऽतिह्रस्वः करिराजकरोऽतिकर्कश इति हेतोश्चमूरु- दृश इदमीदृशमूरुयुगं भुवनत्रितयेऽपि तुलां सादृश्यं न बिभर्तीत्यर्थः । यत्र तु कद्- ल्यादौ सादृश्यं सम्भाव्यते तदतिशैत्यादिनापकृष्टतममिति सुतरां भुवनत्रितये तुल्यं नास्तीति भावः । अत्र व्यतिरेकालङ्कारो व्यङ्ग्यः । यत्र पुनरिति शब्द इति शेषः । १. अर्थान्तरेति । अर्थान्तरे उपयोगिनि लक्ष्यतावच्छेदके संक्रामितमाश्रयत्वेन परिणतं वाच्यं यत्र तादृशः ॥ २. अत्यन्तेति । अत्यन्ततिरस्कृतं न केनापि रूपेणान्वयप्रविष्टं वाच्यं यत्र तादृशः ॥ १. 'अविवक्षित-' इत्यादिः '-तिरस्कृतवाच्यस्त्वर्थान्तर' इत्यन्तः पाठो ग-पुस्तके नास्ति

चतुर्थः परिच्छेदः। २०९ यत्र पुनः स्वार्थं सर्वथा परित्यजन्नर्थान्तरे परिणमति, तत्र मुख्या- र्थस्यात्यन्ततिरस्कृतत्वादत्यन्ततिरस्कृतवाच्यम्। यथा— नि¹श्वासान्ध इवादर्शश्चन्द्रमा न प्रकाशते। अत्रान्धशब्दो मुख्यार्थे बाधितेऽप्रकाशरूपमर्थं बोधयति। अप्रका- शातिशयश्च व्यङ्ग्यः। अन्धत्वप्रकाशत्वयोः सामान्यविशेषभावाभा- न्नार्थान्तरसंक्रमितवाच्यत्वम्। यथा— भम धम्मिअ वीसत्थो, सो सुणओ अज्ज मारिओ देण। गोलाइयकच्छकुडङ्गवासिणा दरिअसीहेण॥ सर्वथेति। मुख्यतावच्छेदकरूपेण त्यागो नतु रूपेण, अत्र दृष्टान्तेऽपि ज्ञेयः। अर्थान्तरे मुख्यार्थिनि परिणमति तद्रूपेण वर्तते। अत्यन्ततिरस्कृतत्वात् सर्वथा त्याज्यात्वात्॥ निःश्वासान्ध इति। निःश्वासेनेत्येवंरूपादृष्टेर्न बाध नमित्यर्थः। मुख्यार्थे दृष्टिहानिरूपे प्रकाशनादावन्वयात्तदर्थिनः। अत्र वाच्यान्तरप्रवेशा- त्सर्वेष्वर्थान्तरपदं मुख्यादर्थो लब्धः। सामान्यविशेषाभावाभावादिति। दृष्टान्तीभावान्निरवकाशत्वाद्बाधको द्वयोरपि सामान्यविशेषभाव एवाङ्गीकार्यस्तस्माद- न्यत्र भवति। यथा—'गङ्गायां घोषः' इत्यादौ मन्दाकिन्यादीनां विशेषाणां प्रवाह- च सामान्यम्। तद्रूपत्वेऽपि मुख्यार्थस्य नाशदर्शनादिति। एवं सर्वत्रोपचारा- स्पदादप्यधिकमेवेह तात्पर्यमिति ज्ञेयम्—इत्येवंरूपायास्तत्त्वज्ञानेऽप्यन्तर्भावः यद्दर्शनेऽप्यशेषाणामेव नूनं साक्षादधिदैवततया तत्त्वमसीति वेदान्त- वाक्यान्तरविरोधिनां न संशयितव्यम्। तदुक्तं 'मम प्रियेत्यादौ' इत्यादि निष्प्र- पञ्चरूपत्वमेवोन्मूलयति—इत्याद्यनेकदूषणग्रस्तेऽस्मिन् दर्शने शिष्टानां नासक्तस्य प्रवृत्तः—भम धम्मिअ इति। 'भ्रम धार्मिक विश्रब्धः स श्वा अद्य मारितस्तेन।

अत्र 'भ्रम धार्मिक-' इत्यतो भ्रमणस्य विधिः प्रकृतेऽनुपयुज्य- नतया भ्रमणनिषेधे पर्यवस्यतीति विपरीतलक्षणाशङ्का न कार्या । यत्र खलु विधिनिषेधावुत्पत्स्यमानावॆव निषेधविध्योः पर्यवस्यतस्तत्रैव तद- वसरः । यत्र पुनः प्रकरणादिपर्यालोचनेन विधिनिषेधयोः स्थिति- रवगम्येते तत्र ध्वनित्वमेव । तदुक्तम्— 'क्वचिद्वाध्यतया ख्यातिः क्वचित्ख्यातस्य बाधनम् । पूर्वत्र लक्षणैव स्यादुत्तरत्राभिधैव तु ॥' अत्राद्ये मुख्यार्थस्यार्थान्तरे सङ्क्रमणं प्रवेश , न तु तिरोभावः अत एवात्राजहत्स्वार्था लक्षणा । द्वितीये तु स्वार्थस्यात्यन्तं तिरस्कृत- त्वाज्जहत्स्वार्था । विवक्षिताभिधेयोऽपि द्विभेदः प्रथमं मतः । असंलक्ष्यक्रमो यत्र व्यङ्ग्यो लक्ष्यक्रमस्तथा ॥ ४ ॥ विवक्षितान्यपरवाच्योऽपि ध्वनिरेसंलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यः संलक्ष्यक्रम- व्यङ्ग्यश्चेति द्विविधः ।

गोदावरीकच्छकुञ्जवासिना दृप्तसिंहेन ॥' इति संस्कृतम् । आश्रमस्थाया कुलटाया गोदावरीकुञ्जरूपे संकेतस्थाने प्रसह्य पुष्पावचयेन कृतसंकेतभङ्गं श्वप्रेरितेऽङ्गुलिक्ष- द्रवेणाप्यनिवृत्तं धार्मिकं प्रति तस्या एव दिनान्तरे उक्तिरियम् । गोदा गोदावर्याम् । यो दिनान्तरे त्वामुद्वेजयति स श्वा गोदावरीतीरनिकुञ्जवासिना दृप्तसिंहेन मारित इत्यन्वयः । प्रकृते तात्पर्यविषयीभूतस्वैरविहारे । उत्पत्स्यमानौ उत्पत्स्यमाना- न्वयबोधौ । अन्वयबोधात्प्रागित्यर्थः । तदवसरो विपरीतलक्षणावसरः । एवञ्चा- चात्र लक्षणामूलध्वनेरवसरो नास्तीत्यर्थः । ध्वनित्वमभिधामूलध्वनित्वम् ॥ बाध्य- तया विपरीतार्थे पर्यवसनतया ख्यातिरन्वयबोधः । ख्यातस्यान्वयबोधवि- षयीभूतस्य बाधनं बाधोदयाद्विपरीतार्थपर्यवसानम् । लक्षणा लक्षणामूलो ध्वनिः । अभिधा अभिधामूलो ध्वनिः । अत्र लक्षणामूलध्वनौ । आद्येऽर्थान्तरसङ्क्रमितवा- च्ये । द्वितीयेऽत्यन्ततिरस्कृतवाच्ये जहत्स्वार्था लक्षणेत्यनुपज्यते ॥ प्रथममिति । पश्चादस्यापरे भेदा वक्तव्या इति भावः । यत्र ध्वनौ । लक्ष्यक्रम इति । व्याप्ति-

1. असंलक्ष्येति । सम्यङ् न लक्षयितुं शक्यः क्रमः पौर्वापर्यं यस्य तादृशो व्यङ्ग्यो यस्मिन्त्सः । स्फुटे प्रकरणे झटिति प्रतीतेषु विभावातुभावव्यभिचारिषु सहृदयहृदयेषु

१. '-क्रमव्यङ्ग्य' ग. २. 'लक्ष्यव्यङ्ग्यक्रमः पर' ग. ३ ग पुस्तके तु 'द्विविधत-' इत्यादि 'द्विविध' इत्यन्तः पाठो नास्ति

The provided image is completely blank and contains no text to transcribe.

२१० साहित्यदर्पणे अत्र 'भ्रम धार्मिक-' इत्यतो भ्रमणस्य विधिः प्रकृतेऽनुपयुज्य- मानतया भ्रमणनिषेधे पर्यवस्यतीति विपरीतलक्षणाशङ्का न कार्या। खलु विधिनिषेधावुत्पत्स्यमानावॆव निषेधविध्योः पर्यवस्यतस्तत्रैव त- दवसरः। यत्र पुनः प्रकरणादिपर्यालोचनेन विधिनिषेधयोर्निषेधविधी अवगम्येते तत्र ध्वनित्वमेव। तदुक्तम्- 'क्वचिद्बाध्यतया ख्यातिः क्वचित्ख्यातस्य बाधनम्। पूर्वत्र लक्षणैव स्यादुत्तरत्राभिधैव तु ॥' अत्राद्ये मुख्यार्थस्यार्थान्तरे सङ्क्रमणं प्रवेशः, न तु तिरोभावः अत एवात्राजहत्स्वार्था लक्षणा। द्वितीये तु स्वार्थस्यात्यन्तं तिरस्कृ- त्वाज्जहत्स्वार्था। विवक्षिताभिधेयोऽपि द्विभेदः प्रथमं मतः। असंलक्ष्यक्रमो यत्र व्यङ्ग्यो लक्ष्यक्रमस्तथा ॥ ४ ॥ विवक्षितान्यपरवाच्योऽपि ध्वनि॒िरसंलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यः संलक्ष्यक्रम- व्यङ्ग्यश्चेति द्विविधः। गोदावरीकच्छकृतवासिना प्रसिद्देन॥' इति सम्भूतम्। आश्रमस्याया कृता गोदावरीकूजस्ये सङ्केतस्थाने प्रसह्य पुप्पावचयनेन कृतसङ्केतभङ्गं स्वप्रेरितशुना द्वेषात्प्यनिष्टुं धार्मकं प्रति नत्या एवं दिनान्तरे ऽभिहितम्। गोदा गोदावरी यो दिनान्तरे त्वामुद्वेजयति स श्वा गोदावरीगहनकृतवासिना दप्तसिंहेन मारित इत्यन्वयः। प्रकृते ना पर्योपपर्याभूतसंभोगविहार। उत्पत्स्यमानो जायमान न्दवबोधौ। अन्वयबोधात्प्रागित्पर्य। तदवसरो विपरीतलक्षणावस। य चात्र लक्षणासूलध्वनेरवगम नात्राऽवर्य । ध्वनित्वमिति। मूलध्वनित्वम् ॥ बाध्य तया विपरीतार्य पदवगगतया ख्यातिर्गम्यभाव । ख्यातस्यान्यसंबोधन दीर्घतस्य बाधनं बाधोदयाद्विपरीतार्थसंबोधनम्। लक्षणा लक्षणासूले ध्वनि अभिधा अभिधामूल ध्वनि । अत्र लक्षगासूलध्वनौ। आद्येऽवान्तर्गतदि चे। द्वितीयेऽजहत्स्वार्यत्त्व व्य जहत्स्वार्थी लक्षणेत्यनुषज्यते॥ प्रथममिति दक्षद्रव्यपरे भेदा वक्तव्य इति भाव । यत्र ध्वनौ। लक्ष्यक्रम इति। अव्य

1. असंलक्ष्येति। यस्यार्थानां व्यञ्जनहेतुभूतानां क्रमः पौर्वापर्यरूपो न लक्ष्यते सोऽसंलक्ष्यक्रमः। व्यङ्ग्यः। स्फुटे प्रकारेण दर्शितः प्रकर्पेण प्रकाशतेऽनुन संलक्ष्य इति व्युत्पत्तिमाश्रित्य पर्यवसितमर्थमाह- १. '-स्वायत्वादा-'-ग. २. '-लक्ष्यक्रमतया'-ग.घ. ३. ग.पुस्तके "लक्ष्यक्रम" इत्यतः प्राक् "क्रमो व्यङ्ग्य इति"-इत्यधिकः।