साहित्यदर्पण (आचार्य विश्वनाथ - वाक्यं रसात्मकं काव्यम् सटीक)

५१२ साहित्यदर्पणे 'प्रकृतिप्रत्ययौ स्वस्वार्थबोधकौ' इति च मतद्वयेऽपि वत्यादिक्यङाद्योः साम्यमेवेति । यच्च केचिदाहुः—'वत्यादय इवार्थेऽनुशिष्यन्ते, क्यङा- द्वयस्त्वाचाराद्यर्थे' इति । तदपि न। न खलु क्यङादय आचारमात्रार्था अपि तु सादृश्याचारार्था इति । तदेवं धर्मलोपे दशप्रकारा लुप्ता । उपमानानुपादाने द्विधा वाक्यसमासयोः । उदाहरणम्— 'तस्या मुखेन सदृशं रम्यं नास्ते न वा नयनतुल्यम् ।' दितं प्रकृतिप्रत्ययसमुदाय, वाचकं प्रकृत्यर्थविशिष्टप्रत्ययार्थप्रतिपादकम् स्वस्वार्थबोधकौ क्रमेण स्वार्थप्रतिपादकौ । वत्यादीति । आदिपदेन कल्पादि- परिग्रह । साम्यमेवेति । सादृश्यवाचकत्वेन साम्यमित्यर्थः । आचाराद्यर्थे इति । 'अनुशिष्यन्ते' इत्यन्वयः । अपि त्विति । किंत्वित्यर्थः । 'अपि तर्हि' इति पाठे किं तर्हीत्यर्थे । उपसंहरति—तदेवमिति । वस्तुतस्तु 'चन्द्रायते शुक्लरुचापि हंस' इत्यादौ साधारणधर्मोपादानेऽपि क्यङादियोगे उपमार्डशन- दार्था उपमायास्तद्धितादित्रितयगतत्ववत् क्यङादिपञ्चकगतत्वेन विशेषो बोध्यः एवं चाष्टप्रकाराया आर्थ्या धर्मलोपालोपाभ्यां षोडशप्रकारत्वं बोध्यम् । क्यङादि- पञ्चके धर्मलोपे उदाहरणं यथा—'वीरः प्रीतिकरत्वेन पर्यङ्कीयति मथरे । मित्री- यति पर प्रेम्णा भक्त्या देवायते नृणाम् ॥ देवदर्शं जने साधु प्रतीक्यत्ये- दृदृश्यते । कृपया विष्णुसञ्चारं नित्यं सचरति क्षितौ ॥' अत्र तृतीयान्तपदार्थानं क्यङाद्यर्थे सादृश्येऽभेदेनान्वयः ॥ उपमानलुप्तामुपमामाह—उपमानेति । 'उप- पमा' इत्यनुषङ्ग ॥ न वेति । न वा नयनतुल्यरम्यमास्त इत्यन्वयः । अन्यथ- त्वमिष्टमेव । अन्यथा उपास्यते हरः, अनुभूयते सुखम्, इत्यादौ धात्वर्थामनभवनक्रि- ययोरकर्मकत्वेन कर्मलकारोपपत्तिर्न स्यात् । इवादीना तु वाचकत्वमेन । उपमांगानरुता- वामिबेदादिवाचकनाया प्रतिबन्धकराहित्येन दृष्टान्तवैरूप्यस्य सद्भावाद् विधेयाविधेययो- रेकविभक्तित्वे 'विशेष्येण सहेकार्थ मनेयत्र विशेषणम् । तत्र लिङ्गादयः प्रायो विशे- ष्या विशेष्णे ॥' इत्यनुशासनस्योपमानोपमेयोरपि तत्र 'लिङ्गसंख्याविभेदेऽपि उप- मानोयमेयता । विभक्ति पुनरेकैव उपमानोपमेययोः ॥' इत्यनुशासनस्य जागरूकत्वेन 'शरैरिवः-' इत्यादावुपमानपदोत्तरतृतीयादेः सुसंपादकत्वाच्च । प्राच्योदग्द्रेन 'श्लिष्टे श्रूयन्ते मदमदिनगण्डाः करटिनः करिण्यः काण्व्याम्पदम्-' इत्यादि विधेयाविधेयको- र्लिङ्गादिभेदेऽपि न काचिदनुपपत्तिरित्यन्यत्र विस्तरः ॥

1. वयादाद्य इति । अयमभिप्रायः—'कर्तु क्यङ् मलोपश्च' इत्यत्र 'उपमानादाचारे' इत्यत उपमानपदममुवर्तते, तेनेवार्थमादृश्यादापि बोधे सादृश्याचाराद्यर्थः क्यङिति । १. 'नार्थबोधकौ' कृ. २. 'षोडशप्रकारा बोध्या' इति मुद्रितपुस्तके.