साहित्यदर्पण (आचार्य विश्वनाथ - वाक्यं रसात्मकं काव्यम् सटीक)

४६ साहित्यदर्पणे रोपा । इयमेव रूपकालंकारस्य बीजम् । रूढावुपादानलक्षणा सारोपा यथा—'अश्वः श्वेतो धावति' । अत्र हि श्वेतगुणवानश्वोऽनिगीर्णस्व- रूपः स्वसमवेतगुणतादात्म्येन प्रतीयते । प्रयोजने यथा—'एते कु- न्ताः प्रविशन्ति' । अत्र सर्वनाम्ना कुन्तधारिपुरुषनिर्देशात्सारोपत्वम् । रूढौ लक्षणलक्षणा सारोपा यथा—'कलिङ्गः पुरुषो युध्यते' । अत्र पुरुषकलिङ्गशब्दयोराधाराधेयभावः संबन्धः । प्रयोजने यथा—'आयु- र्घृतम्' । अत्रायुष्कारणमपि घृतं कार्यकारणभावसंबन्धसंबन्ध्यायुस्तादा- त्म्येन प्रतीयते । अन्यवैलक्षण्येनाव्यभिचारेणायुष्करत्वं प्रयोजनम् । यथा वा—राजकीये पुरुषे गच्छति 'राजासौ गच्छति' इति । अत्र स्वस्वामिभावलक्षणः संबन्धः । यथा वा—अग्रमात्रेऽवयवभागे धावति'. इत्यत्रापि 'धावति' इत्यत्र 'शोभते' इति द्रष्टव्यम् । अन्यथोपादानलक्षणा न स्यादिति प्रागेव दर्शितम् (४३ पृ ) । अत्र निरुक्तारोपमत्त्वमुपपादयति-अत्र हीति । 'लक्षणाजन्यपदार्थोपस्थिते प्राक्काले' इति शेषः । अनिगीर्णस्वरूपः प्रयुक्तशब्देन प्रतिपाद्यः । एते कुन्ता इति । विषयस्य सामान्यवाचिना सर्वनाम्ना निर्देशेऽपि विशेषरूपेणानुपस्थितां साध्यवसाना लक्षणेवेति काव्यप्रकाशकारमतम् । तद्भूतल- मिति प्रतीतिसत्त्वे 'घटाभाववद्भूतलम्' इति प्रतीत्यनुदयात्सर्वनाम्नोऽपि विशेषरू- पेणोपस्थापकत्वं कल्प्यत इत्यभिप्राणये पूर्वमतमङ्गीकृत्य तत्रापि सारोपा लक्षणेति दर्शयति—अत्र सर्वनाम्नेति । आयुर्घृतमिति । अत्र शक्यसंबन्धारोपं च दर्शयति—आयुष्कारणमपीति । अन्यवैलक्षण्येनाव्यभिचारेणेत्यत्र वाकारो बोध्यः । लक्षणाबीजं विविधं शक्यसंबन्धं दर्शयन्बहून्यदाहरणान्याह-राजकीय इति । अत्र राजकर्मातिशयपरिच्छेदातिशयो राजवदलङ्घ्यशासनत्वं वा प्रयोजनम् । अवयवभागे इत्यत्र भागशब्दः स्वरूपार्थः । अत्र प्रयोजनाभावादूढिरेव । हस्त- १. एत इति । 'इदमस्तु सन्निकृष्टं समीपतरवर्त्ति चैतदोरूपम् । अदसस्तु विप्रकृष्टं तदिति परोक्षे विजानीयात् ॥' इति, अवश्यन्तु भूतानवस्थितियुक्तनेनेमपि नियममेकान्ततः श्रद्दधते । तत एव 'पूर्व पश्याभवद्' 'अभूद्भूमिः' 'बभूव रक्षः' इति 'अमुं पुरः पश्यसि' 'अमूं पुरि स्त' इति चैवमादयो. रघुवंशशिशुपालवधप्रयोगाः । २ अग्रेति । अग्रभूत द्रव्यमात्रात्रेऽवयवत्वेने हस्तशब्दो लाक्षणिकः । हस्ताग्रव- १ 'उदाहृ... मागेण इत्यत्र मधुसूने २ कार्यकारणसंबन्धादुत्कृष्टत्वेन' क; 'कार्यकारणभावेन तदन्वयेनेत्यर्थम्' ग. ३ अव्यभिचारेण' इति ग पुस्तके नास्ति ४ 'आयु- र्घृतम्' इत्यत्र सादृश्यसम्बन्धादव्यभिचारेणायुष्प्रदत्वं प्रयोजनम् इत्यपि ग पुस्तके ५ 'यथा च क-ग, ख पुस्तके तु 'यथा' इतिव ६ दुरुपपादं क. ७ अङ्गमात्रे' ग 'हस्ताग्रदर्शने' क-ख पुस्तके तु 'अग्रमात्रे' इति पाठो दृश्यते