साहित्यदर्पण (आचार्य विश्वनाथ - वाक्यं रसात्मकं काव्यम् सटीक)

१८ साहित्यदर्पणे

          **सादृश्येतरसंबन्धाः शुद्धास्ताः सकला अपि ॥ ९ ॥**
          **सादृश्यात्तु मता गौण्यस्तेन षोडश भेदिताः ।**

ताः पूर्वोक्ता अष्टभेदा लक्षणाः । सादृश्येतरसंबन्धाः कार्यकारण- भावादयः । अत्र शुद्धानां पूर्वोदाहरणान्येव । रूढावुपादानलक्षणा सा- रोपा गौणी यथा—‘एतानि तैलानि हेमन्ते सुखानि’ । अत्र तैल- शब्दस्तिलभवस्नेहरूपं मुख्यार्थमुपादायैव सार्षपादिषु स्नेहेषु वर्तते³ ।

---

दिना प्रतीयमानस्य विषयस्य निरुक्ताध्यवसानविशेष्यस्य । पूर्वोदाहरणान्येवेति । श्वेतो धावति । कुन्ताः प्रविशन्ति । कलिङ्गः साहसिकः । गङ्गायां घोषः प्रतिव- संतीति । एतानीत्यर्थ । एवञ्चादीना विशेष्याणां शब्दं विनैव प्रतीयमानत्वाद् ‘गङ्गायाम्’ इत्यादौ तीर विशेष्यम् । तच्च शब्दं विनैव प्रतीयते । पुनरपि लक्ष- णाया द्वैविध्यमाह—सादृश्येतेरेति । सादृश्यादितरे संबन्धा हेतवो यस्या इति समासः । ‘सादृश्यात्संबन्धात्’ इति शेषः । सादृश्यसंबन्धहेतुका लक्षणा गौण्य इत्यर्थः । तेन निरुक्तैर्द्वैविध्येन पूर्वोदाहरणान्येवेति । ‘अश्व श्वेतो धावति’ इत्यादी- न्येवेत्यर्थ । एतानीति । हेमन्ते हि तैलाद्यभावादत्यन्तं दुःखमुत्पद्यते । तन्नि- राकरणेन तैलानामनुपकारित्वमिति सूचनाय ‘हेमन्ते’ इत्युक्तम् । उपादानेन अपरित्यज्यैव । सार्षपादि स्नेहेषु वर्तत इति घृतादिविलक्षणद्रवत्वरूपैकधर्मसंब- न्धेन सर्षपादिस्नेहान्प्रतिपादयतीत्यर्थ । ‘छत्रिणो यान्ति’ इतिवत्तिलस्नेहस्यापि

---

1. गौण्य इति । गुणेभ्य आगता गौण्य इति विग्रहः । ‘तत आगतः’ इत्यनेन ‘द्विगोः’ इति ङीप् ॥

---

१ ‘तत्र’ ग. २ ग पुस्तके तु ‘एव’ इत्यस्याने ‘सादृश्येतर-’ इत्यादि दृष्ट्वा दृश्यते, तत्र तत्रे “आदित्यो यूपोऽग्निर्माणी भूष्ण इन्द्र सादृश्यं' क्षणात् । क्वचिदन्वयान्निमित्तत्वात् ‘राजकीय पुरुषो राजा’ इति । क्वचित्तात्स्थ्यात् ‘मञ्चाः क्रोशन्ति’ इति । क्वचिद्वयवहारनियमाद् ‘सप्तशतेऽभ्युदये हस्त्योभ्यम्’ इति । क्वचित्साहचर्यात् ‘छत्रिणो यान्ति’ इति । एवमन्यान्युदाहरणान्युक्तानि । एवञ्च षट्प्यर्था इति वचनात् । सादृश्यसंबन्धात्तु ता एवाष्टधा लक्षणा गौण्यो भवन्ति।” इति पाठान्तरं वर्तते ३ ‘नेयं प्रयोजनवती । नासिकेरादिस्नेहव्यावृत्त्या सार्षपस्नेहादिनातीय एव प्रसिद्धा नियमिन्नत्वाद् इति ग-पुस्तकेऽधिका पाठ ४ ‘इति’ पुस्तकान्तरे नास्ति ५ क्वचित् ‘एषु यथापद्येनेन्द्रा द्विपदनमध्याहार्यम् । तेनेन लक्षणावावच्छेदेन सारोपात्वाध्यवसानाभ्यामन्तरधर्मद्वौविध्यं समूहन- संपन्नम् । वस्तुतस्तु त्वामनि वनि विठ्ठला ममवायोश्च विठ्ठनि' इत्यादौ ‘उपविशति कनिनीन’ इत्यादौ चाध्याहारेणापि समानविभक्तिपदसमंभावाद् ‘बदती वदती दरम् कल्प' इत्यादौ ‘रागोऽग्नि सर्वसहे’ इत्यादौ च शब्दयोरभेदाभावात्सतिसारेपाध्यवसानासंभवानाद्दशनिदमस्य व्यभिचारः । इत्य- ङ्क शान्त्यप्रसादाशये ‘सारोपाना तु यत्रोक्तौ विषयी विषयस्तथा । विषयन्य तुनैग्लन्निरुपान्तरान्या

• सिताः' इति व्याख्यातम् । अन्योपादानलक्षणामन्तर्गतत्वादित्युक्तत्वाद्गौणीत्वेन लक्षणेऽन्तर-
• विनापि शब्दस्यैवोपपद्यते । एतेन उपलक्षितेनार्थेन सारोपात्वमध्यवसानत्वञ्च च मन्यन्ते । न तु शाब्दीना लक्षणानाम् । एव च ‘गङ्गायां घोष' इत्यादाविदनादिपदस्याप्य- ऽध्याहारः संगच्छते ।' इत्यादिक दृश्यते.