साहित्यदर्पण (आचार्य विश्वनाथ - वाक्यं रसात्मकं काव्यम् सटीक)

१८ साहित्यदर्पणे

          **सादृश्येतरसंबन्धाः शुद्धास्ताः सकला अपि ॥ ९ ॥**
          **सादृश्यात्तु मता गौण्यस्तेन षोडश भेदिताः ।**

ताः पूर्वोक्ता अष्टभेदा लक्षणाः । सादृश्येतरसंबन्धाः कार्यकारण- भावादयः । अत्र शुद्धानां पूर्वोदाहरणान्येव । रूढावुपादानलक्षणा सा- रोपा गौणी यथा—‘एतानि तैलानि हेमन्ते सुखानि’ । अत्र तैल- शब्दस्तिलभवस्नेहरूपं मुख्यार्थमुपादायैव सार्षपादिषु स्नेहेषु वर्तते³ ।

दिना प्रतीयमानस्य विषयस्य निरुक्ताध्यवसानविशेष्यस्य । पूर्वोदाहरणान्येवेति । श्वेतो धावति । कुन्ताः प्रविशन्ति । कलिङ्गः साहसिकः । गङ्गायां घोषः प्रतिव- संतीति । एतानीत्यर्थ । एवञ्चादीना विशेष्याणां शब्दं विनैव प्रतीयमानत्वाद् ‘गङ्गायाम्’ इत्यादौ तीर विशेष्यम् । तच्च शब्दं विनैव प्रतीयते । पुनरपि लक्ष- णाया द्वैविध्यमाह—सादृश्येतेरेति । सादृश्यादितरे संबन्धा हेतवो यस्या इति समासः । ‘सादृश्यात्संबन्धात्’ इति शेषः । सादृश्यसंबन्धहेतुका लक्षणा गौण्य इत्यर्थः । तेन निरुक्तैर्द्वैविध्येन पूर्वोदाहरणान्येवेति । ‘अश्व श्वेतो धावति’ इत्यादी- न्येवेत्यर्थ । एतानीति । हेमन्ते हि तैलाद्यभावादत्यन्तं दुःखमुत्पद्यते । तन्नि- राकरणेन तैलानामनुपकारित्वमिति सूचनाय ‘हेमन्ते’ इत्युक्तम् । उपादानेन अपरित्यज्यैव । सार्षपादि स्नेहेषु वर्तत इति घृतादिविलक्षणद्रवत्वरूपैकधर्मसंब- न्धेन सर्षपादिस्नेहान्प्रतिपादयतीत्यर्थ । ‘छत्रिणो यान्ति’ इतिवत्तिलस्नेहस्यापि

1. गौण्य इति । गुणेभ्य आगता गौण्य इति विग्रहः । ‘तत आगतः’ इत्यनेन ‘द्विगोः’ इति ङीप् ॥

१ ‘तत्र’ ग. २ ग पुस्तके तु ‘एव’ इत्यस्याने ‘सादृश्येतर-’ इत्यादि दृष्ट्वा दृश्यते, तत्र तत्रे “आदित्यो यूपोऽग्निर्माणी भूष्ण इन्द्र सादृश्यं' क्षणात् । क्वचिदन्वयान्निमित्तत्वात् ‘राजकीय पुरुषो राजा’ इति । क्वचित्तात्स्थ्यात् ‘मञ्चाः क्रोशन्ति’ इति । क्वचिद्वयवहारनियमाद् ‘सप्तशतेऽभ्युदये हस्त्योभ्यम्’ इति । क्वचित्साहचर्यात् ‘छत्रिणो यान्ति’ इति । एवमन्यान्युदाहरणान्युक्तानि । एवञ्च षट्प्यर्था इति वचनात् । सादृश्यसंबन्धात्तु ता एवाष्टधा लक्षणा गौण्यो भवन्ति।” इति पाठान्तरं वर्तते ३ ‘नेयं प्रयोजनवती । नासिकेरादिस्नेहव्यावृत्त्या सार्षपस्नेहादिनातीय एव प्रसिद्धा नियमिन्नत्वाद् इति ग-पुस्तकेऽधिका पाठ ४ ‘इति’ पुस्तकान्तरे नास्ति ५ क्वचित् ‘एषु यथापद्येनेन्द्रा द्विपदनमध्याहार्यम् । तेनेन लक्षणावावच्छेदेन सारोपात्वाध्यवसानाभ्यामन्तरधर्मद्वौविध्यं समूहन- संपन्नम् । वस्तुतस्तु त्वामनि वनि विठ्ठला ममवायोश्च विठ्ठनि' इत्यादौ ‘उपविशति कनिनीन’ इत्यादौ चाध्याहारेणापि समानविभक्तिपदसमंभावाद् ‘बदती वदती दरम् कल्प' इत्यादौ ‘रागोऽग्नि सर्वसहे’ इत्यादौ च शब्दयोरभेदाभावात्सतिसारेपाध्यवसानासंभवानाद्दशनिदमस्य व्यभिचारः । इत्य- ङ्क शान्त्यप्रसादाशये ‘सारोपाना तु यत्रोक्तौ विषयी विषयस्तथा । विषयन्य तुनैग्लन्निरुपान्तरान्या

• सिताः' इति व्याख्यातम् । अन्योपादानलक्षणामन्तर्गतत्वादित्युक्तत्वाद्गौणीत्वेन लक्षणेऽन्तर-
• विनापि शब्दस्यैवोपपद्यते । एतेन उपलक्षितेनार्थेन सारोपात्वमध्यवसानत्वञ्च च मन्यन्ते । न तु शाब्दीना लक्षणानाम् । एव च ‘गङ्गायां घोष' इत्यादाविदनादिपदस्याप्य- ऽध्याहारः संगच्छते ।' इत्यादिक दृश्यते.

द्वितीयः परिच्छेदः । ४९ प्रयोजने यथा—राजकुमारेषु तत्सदृशेषु च गच्छत्सु 'एते राजकुमारा गच्छन्ति' । रूढावुपादानलक्षणा साध्यवसाना गौणी यथा—'तैलानि हेमन्ते सुखानि' । प्रयोजने यथा—'राजकुमारा गच्छन्ति' । रूढौ लक्षणलक्षणा सारोपा गौणी यथा—'राजा गौडेन्द्रं कण्टकं शोधयति'। प्रयोजने यथा—'गौर्वाहीकः' रूढौ लक्षणलक्षणा साध्यवसाना गौणी यथा—'राजा कण्टकं शोधयति' । प्रयोजने यथा—'गौर्जल्पति' । यत्र केचिदाहुः—गोसहचारिणो गुणा जाड्यमान्द्यादयो लक्ष्यन्ते । ते च गोशब्दस्य वाहीकार्थाभिधाने निमित्तीभवन्ति । तदयुक्तम् ।

५० साहित्यदर्पणे गोशब्दाद्गृहीतसंकेतं वाहीकार्थमभिधातुमशक्यत्वाद् गोशब्दार्थमात्र- बोधनाच्च । अभिधाया विरतत्वाद् विरतायाश्च पुनरुत्थानाभावात् । अन्ये च पुनर्गोशब्देन वाहीकार्थो नाभिधीयते । किंतु स्वार्थ- सहचारिगुणसाजात्येन वाहीकार्थगता गुणा एव लक्ष्यन्ते । तदप्यन्ये न मन्यन्ते । तथाहि—अत्र गोशब्दाद्वाहीकार्थः प्रतीयते, न वा आद्ये गोशब्दादेव वा । लक्षिताद्वा गुणाद् । अविनाभावाद्वा।^१ तत्र, न ... तादृशमपि बोधयत्येवेत्यत आह—गोशब्दार्थमात्रबोधना- द्येति। विरतत्वात् प्रतीत्योग्यताविरहेण नष्टप्रायत्वात्। सद्दूढशब्दिमलब्य नियम तद्दर्शनगोचरत्वनियमादित्यभिप्रायः । नन्वस्य नियमस्य श्रेष्ठादौ व्यभि- चारदर्शनाच्छब्दस्य पुनरपि प्रतीतियोंग्यता कल्पनीयेत्यत आह—विरताया श्चेति। उत्थानाभावान्न प्रतीतिजननौन्मुखीभावविरहात्। श्रेष्ठादौ धर्मान्तरे गृही- तसंकेतस्यान्यार्थान्तरं बोधयतु। प्रकृते तु गोत्वे गृहीता शक्तिर्गोव्याधर्यं बोधयति यदि तदा तादृशमपि बोधयेत्तदानिश्चयेव लक्ष्यार्थबोधसम्भवेन लक्षणैव नाङ्गीक्रियेतेति भावः। स्वार्थेति। स्वार्थो गोत्वम् । तत्समानाधिकरणेत्यर्थे । गुणसाजा- त्येनेति । लक्ष्यत्वगुणानां गव्यार्थसहचारित्वासंभव इति भावः। आद्ये प्रती- तिरिति । न प्रथमः, न गोशब्दजन्यप्रत्यक्षतः । असंकेतितत्वाद् गोशब्दार्थ- ... भवतु । न तृतीयः, अविनाभावजन्यप्रत्यक्षः। शाब्देऽन्वयेऽ- संभवात् शाब्दबोधविषयत्वानभवात् । अत्र हेतुमाह—शाब्दीति । एव- म्... मन्मथिष्योच्यम् । अर्थापत्त्यादिना मीमांसकानां मते ... शाब्दी विषयवत्तार्थाकार्थतद्वृत्त्याम् । अन्यथापत्ति- ... न स्यात् । न च लक्ष्यार्थेन तत्र को- ... । तद्विशेषेणान्वयस्य लक्षणाया अर्थमत्त्वात्। न च ... त्पादकमिति वाच्यम् । लक्ष्यार्थेऽनन्वितत्वप्रसङ्गेनैतद्- ... । गोशब्दात् ... । लक्ष्यार्थे प्रयोगसामर्थ्यवत् ... ... ... ... १. ... २. ...

द्वितीयः परिच्छेदः । ५१

प्रथमः । वाहीकार्थस्यासंकेतितत्वात् । न द्वितीयः । गोगवयचन्द्रमु- खादिशब्दद्वन्द्वानामलवयवप्रसादादिसाम्येऽप्यन्योन्यस्यान्यतमशब्दार्थानभि- धायकत्वात् । न तृतीयः । अविनाभावलभ्यार्थस्य शाब्देऽन्वये प्रवेशासंभवात् । शाब्दी ह्याकाङ्क्षा शब्देनैव पूर्यते । न द्वितीयः । यदि हि गोशब्दाद्वाहीकार्थो न प्रतीयेत, तदास्य वाहीक- शब्दस्य च सामानाधिकरण्यमसङ्गतं स्यात् । तस्मादत्र गोशब्दो मुख्यया वृत्त्या वाहीकशब्देन सहान्वयम ल- भमानोऽज्ञत्वादिसाधर्म्यसम्बन्धाद्वाहीकार्थं लक्षयति । वाहीकस्याज्ञत्वा- द्यतिशयबोधनं प्रयोजनम् । इयं च गुणयोगाद्गौणीत्युच्यते । पूर्वा तूपचारामिश्रणाच्छुद्धा । उपचारो हि नामात्यन्तं विशकलितयोः शब्दयोः सादृश्यातिशयमहिम्ना भेदप्रतीतिस्थगनमात्रम् । यथा—

संदिप्रवर्तात्' इति जैमिनिसूत्रोक्तं न स्यात् । आक्षेपापेक्षया लक्षणाया मुख्यार्थबा- धादिप्रतिसंधानसापेक्षत्वेन विलम्बार्थोपस्थापकत्वात् समवाये विरोधेऽविप्रक- र्षाद्विलम्बोपस्थापकत्वात् । 'श्रुतिर्द्वितीया क्षमता च त्रिं वाक्यं पदान्येव तु सहतानि । सा प्रतिज्ञायाः प्रथमित्यपेक्षामानं श्रुतो योगदलं समेना ॥' इति कारिका सूत्रार्थव्याख्या । न द्वितीयः, न प्रतीतिरित्युभयपक्ष । अस्य गोश- ब्दस्य, वाहीकशब्देत्यनन्तर चकारो योज्यः । सामानाधिकरण्यमेकार्थप्रति- पादकत्वम् । फलितमाह—तस्मादिति । तस्मादुपदर्शितभङ्गी दोषगणैः । अन्वयमिति । अभेदान्वयेनेत्यर्थि । अज्ञत्वादीति । व्यश्मिन्वेऽपि शुचि- गयोरूपसंमिलनिश्चयमेदं निर्वचनम् । अन्यथा शुक्यदनयोरूपमेचगच्छान्वयो न संभवति । प्रयोजनमिति । अज्ञताद्यभेदप्रतीति प्रयोजनमिति काव्यप्रका- शकारः । इयं चेति । गुणस्य साधारणधर्मस्य योगात् संनिधानाज्जाता गौणी- त्यर्थः । तदुक्तम्—'तद्गुणानुगुण्येन प्रवृत्तेरिति च गौणः' इति । लक्षणान्तरं ब्रूते—उपचारानङ्गीकृतपदभिन्नसम्बन्धहेतुर्लक्षणा । पूर्वा गङ्गायामित्युदा- हृतनिदर्शना । शुद्धायास्तयोर्भेदशेषत्वेन औचित्यदाह—तथा चेति 'गुणः पदः' रसवादि विनाशेण उपचारमिवात्युक्त्वा न सादृश्यात् प्रकारान्तरेण पदान्तरं निर्दिश—अत्यन्तमिति । उपचारविशेषणं चास्य भेदाभाव- यभेदरूपत्वेनान्वयेि । विशकलितेत्यायुक्ते सादृश्याविनाभावेन सम्बन्धस्येदमेवमिश्रभावेन भेदप्रतीतेरपलापरूपम् उपचारम् । भेद- हेतित्वां यान्य च स्वरूपत्वे साधकत्वम्—इति यथा युक्तं च

1. जैमिनि......

५४ साहित्यदर्पणे 'स्निग्धश्यामलकन्तिलिप्तवियतो वेल्लद्वलाका घना वाताः शीकरिणः पयोदसुहृदामानन्दकेकाः कलाः । कामं सन्तु दृढं कठोरहृदयो रामोऽस्मि सर्वं सहे वैदेही तु कथं भविष्यति हहा हा देवि धीरा भव ॥' द्वैविध्यमाह—धर्मीति । धर्मी लक्ष्यः । तद्वृत्तिपदार्थो धर्मः । स्निग्धश्याम- लेति । तिर्यग्ण श्रीरामस्योक्तिरियम् । लिप्तेति । व्याप्तेत्यर्थः । वेल्लद्वलाका सच- ञ्चलबलाका इत्यर्थः । पयोदसुहृदा मयूराणामानन्दजनिका आनन्दजनिता वा केकाशब्दविशेषः ।

1. स्निग्धश्यामलेति । व्याख्यातोऽयं श्लोकः चमत्कारातिशयलाभाय पुनर्व्या- ख्यायते—अत्र रामशब्दोऽतिरस्कृतः । तथाहि—स्निग्धया सहृदयहृदयरम्यया श्यामल्या प्रसिद्धनीलनिभविशेषया कान्त्या कान्तिगुण विशिष्टया लिप्तमिव व्याप्तमिव वियन्नभो येः । वेल्लन्त्यो वायुवशाच्चञ्चला नवत्वेन परमाग्रतया प्रकर्षवशाच्च बलाकाः सितपक्षिविशेषा येषु ते तादृशा घनाः । एव नभस्यानुद्गामेक वर्णने । द्वितीयोऽपि दुःसहाः । यतः सूक्ष्मतरे- ण शीकरेणोपेता वाता इति मन्दमन्दत्वमेषामनियतदिग्भागगमनं च बहुवचनेन सूचितम् अतिदुःसहदुश्चिकित्स्यव्यसनधिया आह—पयोदो मेघः, सुहृत् केकानामनुकूलप्रद आनन्दं येषां केका केकशब्दानि तान्येवतानामानन्देन हर्षेण केका शब्दविशेषाः त ... ... । तादृशं तु यद् पयोदसुहृत् तेन म्नाय्यन्ति । मय च दुःसहा इति भाव ... ... ... ... ... वियोगम् । पञ्चमप्रतिष्ठानवाटने । विधाताना माषाग् ... ... ... ... प्रियतमा हृदये निधाय महत्तमाह—काममिति । दृढं ... ... । कठोरहृदय इति । गमशब्दाच्यतिशिकेपात्रकाष्ठादानाय कठोरहृदयपद- ... ... विहितं रामोऽस्मि विप्रलम्भिनि इति । अन्यथा गाढम् दृढतरवपुर्हृदयप्रकर्षेणः ... ... ... ... ... यद् दुर्वारवेदनाभिधानं तदप्यलम्भो न व्यथयेदिति । स एव ... ... ... ... प्रसिद्धम् । अत एव संयुक्तसंयोगविभाषनान्वेति तत्र । प्रकृष्टदुःखसहेन । अतीवक्लेशं विगलनामात्म्यम् । तेन हि सर्वसहे ... ... भवन्त्येवम् प्रकृष्टव्यथितप्रकृतेर् दृढनिरूढा प्रिया नागतावती ... ... ... ... ... वैदेहीति नामग्रहणाद्—इयमिति । विदुः ... तुषा ... ... । यत्र तादृशाशब्देनोद्देश्यत्वं विवक्षयाऽमृत देवेति धन्या भूयात्, यतो देव्या विशुद्धिरभिरूप्या ईश्वरेण सम्भाषिता पूर्णा, । देवेति" महतो यादृशी कश्चिन्माहात्म्यगुणयुक्तः सन्, तद्दर्शयति महिम्ने । अतिविस्मयरमणीयः प्रसिद्ध- महामहिमेति विवृत्तम्—हा हा हेति खेदद्वैगुण्येण द्विरुक्तिः, अनुकम्पायां वा, ... ... ... ... ... ... धीरा भव ... दुःखसहिष्णुर्भव, धैर्यमवलम्बस्वेत्यर्थः ... ... ... ... ... ... ... तु दुःखसहिष्णुर्न भवति, ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

The provided image is completely blank and contains no text to transcribe.

६८ साहित्यदर्पणे विजनत्वम्, अतः संकेतस्थानमेतदिति कयापि संनिहितं प्रच्छन्नका- मुकं प्रत्युच्यते। अत्रैव स्थाननिर्जनत्वरूपं व्यङ्ग्यार्थवैशिष्ट्यं प्रयोजनम्। 'भिन्नकण्ठध्वनिर्धीरैः काकुरित्यभिधीयते' इत्युक्तप्रकारायाः काको- र्भेदा आकरेभ्यो ज्ञातव्याः। एतद्वैशिष्ट्ये यथा— गुरुपरतन्त्रतया बत दूरतरं देशमुद्यतो गन्तुम्। अलिकुलकोकिलललिते नैष्यति सखि सुरभिसमयेऽसौ॥' अत्र नैष्यति, अपि तर्हि एष्यत्येवेति काका व्यज्यते। चेष्टावैशिष्ट्ये यथा— ^३ 'संकेतकालमनसं विटं ज्ञात्वा विदग्धया। हसन्नेत्रार्पिताकूतं लीलापद्मं निमीलितम्॥' अत्र संध्या संकेतकाल इति पद्मनिमीलनादिचेष्टया कयाचिद्व्यो- त्यते। संनिधिः सामानाधिकरण्यम्, तस्य प्रच्छन्नकामुकनिरूपितत्वं वैशिष्ट्यम्, उच्यते व्यज्यते। अत्रैव अस्मिन्नुदाहरण एव निर्जनत्वातिशयो वैशिष्ट्यं प्रयोजनं तृतीयव्य- ज्ञ्जनायाः कारणम्॥ भिन्नेति। शोकहर्षभयादिकृतेत्यर्थः। आकरेभ्य उपजीव्यभर- तादिग्रन्थेष्व॥ सुरभिसमये वसन्तकाले। अपि तर्हीति। अपि खल्वर्थः॥ संकेतेति। विटमुपपतिम्। हसत्प्रफुल्लम्। नेत्राभ्यामर्पितमाकूतमात्माभिप्रायो यत्र तथ्या स्यात्तथा निमीलितमित्यर्थ । यद्वा, हसदिति नेत्रविशेषणम्। एतदेव पद्म- निमीलनस्य नेत्रार्पिताकूतत्वं वैशिष्ट्यम्। चेष्टादिकस्येत्यादिपदाच्चेष्टाविरहादिग्रह। १. उच्यत इति। व्यञ्जनया प्रतिपाद्यते इत्यर्थः॥ २. काकुरिति। कायत्यर्थान्तरमिति काकुः। यद्वा काकुर्जिह्वेति पस्पशायां भाष्य- कारः। तद्व्यापारविशेषसद्भावत्वाच्छोकहर्षभयादिभिर्ध्वनेर्विकारः काकु। तथा चोक्तम्- 'वाक्यामभिधेयमानेऽर्थे येनान्य प्रतिपद्यते। भिन्नकण्ठध्वनिर्धीरैः स काकुरिति कथ्यते॥' इति॥ ३. संकेतेति। संकेतकाले मनो यस्य। त जिज्ञासुमिल्पर्थः। अत एव हसद्भ्या नेत्राभ्यामर्पितं सूचितमाकूत रहस्यं येन। हसदिति भिन्न प्रफुल्लमित्यर्थक पद्मनिशेषणं वा। शेषं व्यक्तम्। इह नेत्रेङ्गितेन लक्षितो गूढाभिप्रायः कामिन्या निशासूचकेन पद्मनि- मीलनेन प्रकाशित.॥ १. '-व्यङ्ग्यार्थ-' स-च २ 'प्रयोजकम्' र-न; ग पुस्तके तु 'अत्रैव-' इति नास्ति। ३ 'इत्थं' क.

द्वितीयः परिच्छेदः । ६९ एवं वक्त्रादीनां व्यस्तसमस्तानां वैशिष्ट्ये बोद्धव्यम् । त्रैविध्यादियमर्थानां प्रत्येकं त्रिविधा मता ॥ १७ ॥ अर्थानां वाच्यलक्ष्यव्यङ्ग्यत्वेन त्रिरूपतया सर्वा अप्यनन्तरोक्ता व्यञ्जनास्त्रिविधाः । तत्र वाच्यार्थस्य व्यञ्जना यथा—'कालो मधु-’ इत्यादि । लक्ष्यार्थस्य यथा—‘निःशेषच्युतचन्दनं-’ इत्यादि । व्य- ङ्ग्यार्थस्य यथा—'उअ णिच्चल-' इत्यादि । प्रकृतिप्रत्ययादिव्यञ्ज- कत्वं तु प्रपञ्चयिष्यते । शब्दबोध्यो व्यनक्त्यर्थः शब्दोऽप्यर्थान्तराश्रयः । एकस्य व्यञ्जकत्वे तदन्यस्य सहकारिता ॥ १८ ॥ यतः शब्दो व्यञ्जकत्वेऽप्यर्थान्तरमपेक्षते, अर्थोऽपि शब्दम्, तदे- कस्य व्यञ्जकत्वेऽन्यस्य सहकारितावश्यमङ्गीकर्तव्या । अभिधादित्रयोपाधिवैशिष्ट्यात्त्रिविधो मतः । शब्दोऽपि वाचकस्तद्वल्लक्षको व्यञ्जकस्तथा ॥ १९ ॥ तद्वैशिष्ट्ये यथा—‘नादत्ते भूषणं दत्तं नाहूता चिरमृच्छति । मृगाक्षी न क्षिपत्यक्षि सादरं मयि पश्यति ॥’ अत्र चेष्टाविरहेण कोपो व्यज्यते । तस्य च कान्तापराधरा- गीनत्वं वैशिष्ट्यम् । व्यस्तानां प्रत्येकं समस्तानां द्वित्र्यादिसन्निधीनाम् ॥ त्रैविध्या- दिति । इयं व्यञ्जना ॥ प्रपञ्चयिष्यते । ‘असंलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यव्यङ्ग्यादुदाहरणे’ इति शेषः ॥ ननु शाब्द्या व्यञ्जनायामर्थस्यार्थ्यायामपि शब्दस्योपयोगित्वनसत्त्वेव तन्मीलना- नन्योभेदवारणमत आह—शब्दबोध्य इति । अर्थान्तराश्रयः अर्थान्तरगम्या- यकः । ‘व्यनक्ति’ इत्यनुषज्यते । इत्यनुपपत्तिदर्शनानन्तरमुपपत्तिमाह—एकस्येति । सहकारिता अप्रधानकारणत्वम् । अप्रधानत्वं च व्यवहितोपपादित्वेन । एवं च यत्र यस्याव्यवहितोपपादित्वेन प्रधानत्वं तत्र तत्प्राधान्येनैव तस्या व्यवहार इति भावः । ननु शब्दार्थौ देशान्वितादिरपि व्यङ्ग्यत्वेनोद्देन व्यञ्जकप्रतिपादनमयुक्तमिति चेत् । न । तमपि द्योपायित्वाभिद्यैव व्यञ्जकत्वान्निर्वाहात् । देशान्वितादिषु यद्- विशेषादिरूपप्रकरणाद्युपपादकत्वं शब्दार्थेऽपि देशान्वितादीनां प्रयोजकत्वेन शब्दव्यवहारः । अत एव वक्ष्यति—'पदं देशान्वितादिषु ईर्ष्यादिरोषविशेष- युक्तिः । प्रकरणं नियतमुद्देशं रूपं देशान्विताद्यूहम् ।' इति । अभिधा- दित्रयोपाधिवैशिष्ट्यादित्येतत्प्रपञ्चयितुमाह—अभिधेति । उपा- १. ‘...’ २. ‘...’ ... ...

७० साहित्यदर्पणे अभिधोपाधिको वाचकः । लक्षणोपाधिको लक्षकः । व्यञ्जनोप- धिको व्यञ्जकः । किं च— तात्पर्याख्यां वृत्तिमाहुः पदार्थान्वयवोधने । तात्पर्यार्थं तदर्थं च वाक्यं तद्बोधकं परे ॥ २० ॥ अभिधाया एकैकपदार्थबोधनविरमाद्वाक्यार्थरूपस्य पदार्थान्वयस्य धिर्व्यापार । अभिधया लक्षणया वा शब्दैः प्रत्येकमुपस्थापितानां पदार्थानां संसर्गो- वाक्याद्भासमानस्तात्पर्याख्या वृत्तिमपेक्षत इति प्राचीननैयायिकमतमाह—किं चेति । मतान्तरसूचनाय 'आहुः' इति । 'परे' इति परेणान्वय । इयमेवाधुनिकैः संसर्गमर्यादोच्यते । अभिधाया इति लक्षणाया उपलक्षणम् । अभिहितानामभि- धया लक्षणया वा पदोपस्थापितानामन्वयबोधवादिना प्राचीननैयायिकानामित्यर्थ ।

1. तात्पर्येति । एतदुक्त भवति—लाघवात्पदाना पदार्थमात्रे शक्तिः, नत्वन्वयांशे- ऽपि । गौरवादनन्यलभ्यत्वाच्च । तदृशो हि तात्पर्यार्थो वाच्यार्थवैलक्षणशरीर आकाङ्क्षा- योग्यतामत्तिवशादपदार्थोऽपि प्रतीयते । न चापदार्थविषयस्यापि शाब्दबोधविषयत्वे कथं- चिदुपस्थितस्य गगनादेरपि तद्विषयत्वापत्तिरिति वाच्यम् । अपदार्थनिषयस्य शाब्दबोध- विषयतायामप्रयोजकत्वात् । इत्यभिहितान्वयवादिनो नैयायिक-भाट्ट-मीमांसकाः । तेषा- मयमभिप्रायः—'घट करोति' इत्यादौ घटवृत्तिकर्मत्वानुकूला कृतिरित्पर्यो बोध्यते । तत्र घटपदस्य घटोऽर्थः, अम्प्रत्ययस्य च कर्मता, वृत्तिना तु न कस्यापि, इत्यपदार्थोऽपि वृत्तित्ता तात्पर्यवशादनयो. संसर्गविधया भासते । अन्विताभिधानवादिन. प्राभाक- रास्तु—'अन्वयरूपे वाक्यार्थेऽपि पदाना शक्ति. । व्यवहारेणान्वितस्यैवोपस्थापनाच्चैवेव शक्तिग्रहात् । तथाहि—'देवदत्त, गामानय' इत्युत्तमवृद्धप्रयोगात्सास्नादिमन्तं व्यक्तिं मध्यमवृद्धे सञ्चारयति, तच्चेष्टया तस्य वाक्यस्य तदर्थबोधकतामनुमाय पश्चात् 'गा नय, अश्वमानय' इति प्रयोगे गवापसरणमश्वाहरण च दृष्ट्वान्त्रयव्यतिरेकाभ्या क्रिया- पदार्थान्विते कारके कारकपदस्य, कारकपदार्थान्विताया क्रियाया च क्रियापदस्य शक्ति बालोऽवधारयति । तत. प्रयोगकाले तस्य प्रथमत एवान्वितबुद्धिर्जायते । न च गौरवेणान्वयांशपरिहार. । प्रथमगृहीतान्वयशक्तेरुपजीव्यत्वेन तदपरित्यागात् । शाब्द- बोधे तु आकाङ्क्षादिवशाद्वृत्तितादिविशेषरूपमेण भासत इति नापदार्थो वाक्यार्थ.' इति वदन्ति । अत्रारुचिबीज तु—'अन्वितत्वेन शक्तावपि अन्वयविशेपावगमाय आकाङ्क्षादिक कारणमवश्यमङ्गीकार्यम् । एव च विशेषाकारेण अशक्यस्यैव भानमिति तैरप्यवश्यमभ्यु- पेयम्' इति ॥ १. 'पदार्थमात्रबोधविरमात्पदार्थानामन्वयप्रतिपादिका तात्पर्याख्या शक्ति' ग. २ 'पदाना क', ' ' स.

द्वितीयः परिच्छेदः । ७१ बोधिका तात्पर्य नाम वृत्तिः । १ तदर्थश्च तात्पर्यार्थः । तद्बोधकं च वाक्यमित्यभिहितान्वयवादिनां मतम् ॥ इति साहित्यदर्पणे वाक्यस्वरूपनिरूपणो नाम द्वितीयः परिच्छेदः । अत्र मूलकारिका = २० । पूर्वानि. सह २३ । उदाहरणश्लोका = ९ । पूर्वैः सह १५ । अन्विताभिधानवादिनो मीमांसकगुरवस्तु—'क्रियाकारकयोः प्रथमत एवान्व- यबोधो जायते, ततः शक्तिग्रहः, पदविशेषसन्निहारात्तु विशेषस्मृतिरिति । किं तात्पर्याख्यवृत्तिस्वीकारेण' इत्याहुः ॥ इति श्रीरामचरणतर्कवागीशभट्टाचार्यविरचितायां साहित्यदर्पणविवृतौ द्वितीय प्रकाश । १. अभिहितेति । अभिहितानां स्वस्ववृत्त्या पदैरुपस्थितानामर्थानामान्वय इति ये वदन्ति तेऽभिहितान्वयवादिन इत्यन्वर्थमभिधानम् ॥ २ अन्वितेति । पदान्यन्वितानि भूत्वानन्तरं विशिष्टमर्थं बोधयन्तीति ये वदन्ति तेऽन्विताभिधानवादिन इत्यन्वर्थं नाम ॥ १. 'तदर्थं च तात्पर्यार्थ' घ

७८ साहित्यदर्पणे . 'रजस्तमोभ्यामस्पृष्टं मनः सत्त्वमिहोच्यते' । इत्युक्तप्रकारो बाह्य- मेयविमुखतापादकः कश्चनान्तरो धर्मः सत्त्वम् । तस्योद्रेको रजस्तमसी अभिभूय आविर्भावः । तत्र हेतुस्तथाविधालौकिककाव्यार्थपरिशीलनम् । अखण्ड इत्येक एवायं विभावादिरत्यादिप्रकाशसुखचमत्कारात्मकः । अत्र हेतुं वक्ष्यामः स्वप्रकाशत्वाद्यपि वक्ष्यमाणरीत्या । चिन्मय इति स्वरूपार्थे मयट् । चमत्कारश्चित्तविस्ताररूपो विस्मयापरपर्यायः । तत्प्राणत्वं चास्मद्वृद्धप्रपितामहसहृदयगोष्ठीगरिष्ठकविपण्डितमुख्यश्रीम- न्नारायणपादैरुक्तम् । तदाह धर्मदत्तः स्वग्रन्थे— 'रसे सारश्चमत्कारः सर्वत्राप्यनुभूयते । तच्चमत्कारसारत्वे सर्वत्राप्यद्भुतो रसः । तस्मादद्भुतमेवाह कृती नारायणो रसम् ॥' इति । चमत्कारसारः । स्वाकारवदिति । यथा स्वस्माद्भिन्नोऽपि देहोऽहं स्थूल इत्यादि- भेदोल्लेखाभावेन प्रतीयते, तथा रसोऽपि ज्ञातृज्ञानभेदोल्लेखाभावेनास्वाद्यत इत्यर्थः । घटादिज्ञाने जाते वेद्मीति यथा ज्ञातृज्ञानभेदः प्रतीयते तथात्र नेति भावः । यद्वा स्वाकारवत्स्वविषयवत् । परिणामवादिभिर्ज्ञानज्ञेययोर्भेदानीकारादिति भावः । कामलोभादिबीजभूतौ मनोदोषौ रजस्तमसी, ताभ्यामस्पृष्टं स्वकार्यजननेऽसंसृष्टं मनो मनोधर्मः । विवृणोति—इत्युक्त इति । उक्तस्वरूप इत्यर्थः । बाह्यं बहि- र्भवम् । लौकिकमिति यावत् । मेयं वस्तु । विमुखता ज्ञानानुकूलव्यापाराभावः । तस्यापादकः प्रयोजकः । ज्ञानानुकूलव्यापारश्चात्र दृङ्मनोयोगः । अभिभूय स्वका- र्याक्षमे कृत्वा । आविर्भावः प्रतिबन्धकाभावेन स्वकार्यक्षमत्वेनावस्थानम् । तस्य सत्त्वोद्रेके । अलौकिको यः काव्यार्थो विभावादिः तस्य परिशीलनमसन्नाभि- निवेशः । प्रकाशः संवित् । ननु मिलिता विभावादयो रसस्तत्कथमस्याखण्डत्वमत आह—अत्रेति । अखण्डतायामित्यर्थः । हेतुमिति । समुद्राल्लम्बनज्ञानादान्म्यमेव हेतुर्वक्ष्यते । स्वप्रकाशत्वाद्यपीत्यादिना सुखनादान्त्यपरिग्रहः । स्वरूपार्थ इति । न त्वन्नमयो यज्ञ इतिवत्प्राचुर्यार्थे । लोकातीतार्थाकलनेन किमेतदिति तन्मयतयार्जनेन चित्तस्य दीर्घप्रायत्वं विस्तारः । दृष्टहेतुभ्योऽप्रभवित्वज्ञानेन हेत्वन्वेषणे मनोव्यापारमेव चित्तविस्तार इत्यपरे । विस्मयो विस्मयशब्देन गृह्यमाणो वस्तुचमत्कार उच्यते सः । यद्वा अपरपर्यायोऽभिन्नः । तत्प्राणत्वं चमत्कारसारत्वम् । रस विभावः । सर्वत्र शृङ्गारादौ । चमत्कारसारत्वे १ 'इत्युक्तप्रकारत्वात्' ग. म. २ इदं पदं ख. पुस्तके नास्ति ३ 'अस्य' ग. ४ 'यद्वा' इति नास्ति ख. पुस्तके ५ 'अत्र इति नास्ति पुस्तकान्तरे ६ 'प्रकृष्ट'

७९ तृतीयः परिच्छेदः । कैश्चिदिति प्राक्तनपुण्यशालिभिः । यदुक्तम्- 'पुण्यवन्तः प्रमिण्वन्ति योगिवद्रमसन्ततिम् ।' इति । यद्यपि 'स्वादः काव्यार्थसभेदाद्वात्मानन्दसमुद्भवः ।' इत्युक्तदिशा रसास्वादनातिरिक्तत्वम्, तथापि 'रसः स्वाद्यते' इति काल्पनिकं भेदमुरीकृत्य कर्मकर्तरि वा प्रयोगः । तदुक्तम्- 'रस्यमानतामात्रा- त्स्वात्मकाशरीरादनन्य एव हि रस' इति । एवमन्यत्राप्येवंविध- स्थलेषूपचारेण प्रयोगो ज्ञेयः । नन्वेतावता रसस्याज्ञेयत्वमुक्तं भवति । व्यञ्जनाव्यापारविष- यत्वाद् द्वयोरेक्यमापतितम् । तत्तश्च-

वक्तव्यस्येत्याद्यन्वये । रस्यास्वादयोर्भेदमाशंक्याह- सूक्ष्मदृष्टेति यद्यद्यपि स्वादोऽस्तितन्मूलकश्च व्यङ्ग्यः स न रसः । इति प्राक्तनेति । ऐतिह्यमुच्चार्योत्तरे दृष्टान्तमाह-पुण्येति । श्लोकेन रसो दर्शितः । यद्यपीति । काव्यार्थभेदात्प्रतिपादितः । रसो ऽपि, आत्मानन्दं प्रति नो गृह्यते तथा काल्पनिकभेदविशिष्ट- म्भवेपि इति । प्रयोग इति कर्मकर्तरि वा । काल्पनिकभेदविशिष्ट- रस एव । रस्यास्वादयो भेदन नोपपद्यते भेदप्राप्त्यावेव प्रयोगो- ऽयं । तत्र प्रमाणमाह-रस्यमानेति-कर्मकर्तरि वेति । स्वात्म- कादिति प्रतीतेराद्यन्तशून्य एव रसः । तस्मात् स्वात्मका- रस्यमानतेति । सात्मकात् प्रतीतेराद्यन्तशून्य एव रसः प्रतीतिराद्यन्तशून्यात् । प्रभाशरीरात् व्यतिरिक्तो रसः । एव रसत्वे नास्ति तस्मादुच्यते कर्मकर्तरि वेति । द्विगुणादिके समानाधिकरणे प्रयोगः । न्यूनार्थाद्वा ज्ञेयः । नन्वेतावता रसस्यैवाज्ञेयत्वमुक्तम् । रसस्यैवेति भावः । रसास्वादयोर्भेदमाशङ्क्याह-व्यञ्जनाव्यापारेति । आक्षेपं वारयति-द्वयोरिति । प्रतिपाद्योऽपि । रसेनैवेत्यर्थेति ।

९८ साहित्यदर्पणे अथ धीरोद्धतः— मायापरः प्रचण्डश्चपलोऽहंकारदर्पभूयिष्ठः । आत्मश्लाघानिरतो धीरैर्धीरोद्धतः कथितः ॥ ३३ ॥ यथा—भीमसेनादिः । अथ धीरललितः— निश्चिन्तो मृदुरनिशं कलापरो धीरललितः स्यात् । कला नृत्यादिका । यथा—रत्नावल्यादौ वत्सराजादिः । अथ धीरप्रशान्तः— सामान्यगुणैर्भूयान्द्विजादिको धीरशान्तः स्यात् ॥ ३४ ॥ यथा—मालतीमाधवादौ माधवादिः । एषां च शृङ्गारादिरूपत्वे भेदानाह— एभिर्दक्षिणधृष्टानुकूलशठरूपिभिस्तु षोडशधा । तत्र तेषां धीरोदात्तादीनां प्रत्येकं दक्षिणधृष्टानुकूलशठत्वेन षोड- शप्रकारो नायकः । एषु त्वनेकमहिलासमुरागो दक्षिणः कथितः ॥ ३५ ॥ द्वयोस्त्रिचतुःप्रभृतिषु नायिकासु तुल्यानुरागो दक्षिणनायकः । यथा— स्नाता तिष्ठति कुन्तलेश्वरसुता, वारोऽङ्गराजस्वसु- र्द्यूते रात्रिरियं जिता कमलया, देवी प्रसाद्याद्य च । अहंकारः अह महानिति ज्ञानविशेष । दर्प शौर्यवीर्याद्यतिशय । मृदुः अप्र- चण्डचरित. ॥ सामान्यगुणैर्नायकसामान्यगुणै. । धीरोदात्तादित्रितयभिन्नो नायको धीरप्रशान्त इत्यभिप्राय ॥ एषां धीरोदात्तादीनाम् । षोडशधेति । शृङ्गारे षोडशप्रकारो नायको भवति रसान्तरे तु चतुष्प्रकार इत्यवधेयम् ॥ स्नाता ऋतुस्नाता । वार सुरतार्थ नियमितदिवस । जिता जयेनात्मसुरतार्थ प्राप्ता । देवी कृताभिषेका राजपत्नी । देवेन राज्ञा । अप्रतिपत्त्या कर्तव्यनिश्चयेन मूढं व्याकुलम्

1. एभिरिति । दक्षिणधीरोदात्त , दक्षिणधीरोद्धत, दक्षिणधीरललितः, दक्षिणधीर- प्रशान्तः, एव धृष्टादिपदयोजनेन षोडशप्रकारका नायका इत्यवधेयम् ॥ १ ग पुस्तके 'कला नृत्यादिका यथा' नास्ति, घ पुस्तके तु 'यथा रत्नावल्यां' इति पाठ. २ 'धीरप्रशान्त' ३ 'महत्सु' घ. ४ 'नायिकासु' इति घ पुस्तके नास्ति. ५ 'नायक' इति नास्ति ग पुस्तके

तृतीयः परिच्छेदः । इत्यन्तःपुरसुन्दरीः प्रति मया विज्ञाय विज्ञापिते देवेनाप्रतिपत्तिमूढमनसा द्वित्राः स्थितं नाडिकाः ॥ कृतागा अपि निःशङ्कस्तर्जितोऽपि न लज्जितः । दृष्टदोषोऽपि मिथ्यावाक्कथितो धृष्टनायकः ॥ ३६ ॥ यथा मम— शोणं वीक्ष्य मुखं विचुम्बितुमहं यातः समीपं, ततः पादेन प्रहृतं तया, सपदि तं धृत्वा सहासे मयि । किञ्चित्तत्र विधातुमक्षमतया वाष्पं सृजन्त्याः सखे ध्यातश्चेतसि कौतुकं वितनुते कोपोऽपि वामभ्रुवः ॥ अनुकूल एकनिरतः— ऐकस्यामेव नायिकायामासक्तोऽनुकूलनायकः । यथा— अस्माकं सखि वाससी न रुचिरे, ग्रैवेयकं नोज्ज्वलं, नो वक्रा गति, रुद्धतं न हसितं, नैवास्ति कश्चिन्मदः । किंत्वन्येऽपि जना वदन्ति सुभगोऽप्यस्याः प्रियो नान्यतो दृष्टिं निक्षिपतीति विश्वमियता मन्यामहे दुःस्थितम् ॥ अप्राप्तिनिश्चयशून्यं वा मनो यस्य तेन ॥ कृतागाः कृतापराध । मिथ्यावाक् मयै- तन्न कृतमित्ययथार्थवचन ॥ तं पादम् । अत्र प्रथमपादेन कारिकाया प्रथमपा- दोक्तं द्वितीयपादेन द्वितीयपादोक्तं लक्षणं वेदितव्यम् ॥ अस्माकमिति । कस्या- श्चिन्नायिकाया उक्तिरियम् । ग्रैवेयकं कण्ठभूषणम् । वक्रा चित्रा । उद्धतमुत्कटम् । १. इतीति । इति अन्तःपुरसुन्दरीः प्रति विज्ञाय यन्मया यद् वक्तव्यं तदवगम्य मया विज्ञापिते विदित्य निवेदिते सति । एतदुक्तं भवति—ऋतुस्नातैव तावदनपेक्षणीया किमुत कुन्तलमहाराजतनया, साधारणोऽपि समयो दुर्लङ्घ्यः किमुताद्यनाथस्यसन्निहितन्या- यागतसमागमसमय., सामान्येऽपि जये परनवता किमुत कमलाललामकमलाप्रयुक्ते । एवमुत्तरोत्तराधिककार्यसंपानेऽपि महाराज्ञाः प्रसादनं तावत्सर्वोपरीति रहस्यम् ॥ २. नाडिका इति । अत्यन्तसंयोगे द्वितीया ॥ ३. 'वक्त्रं वीक्ष्य चुम्बितुमर्' इति साधीयान् पाठः ॥ १. ग-पुस्तके तु 'इत्थं सान्द्रविलेपनस्तनुभृतोऽप्युत्थातुमप्यक्षमः सान्द्रस्नेहमहानिधिर्व्यथयते नोन्माद्यते । रक्षन्ते न परिक्षतीर्यत इतो नान्तर्बहिर्व्यापिना संविष्टा रमणेन तन्मुखवलादाज्ञा च तद्दिद्यतम्' इति परमोदाहरणं दृश्यते २. 'एकस्या-' इति पठितं ग-पुस्तके ३ 'इत्यवे' इत्यधिकं ङ-पुस्तके.

१०२ साहित्यदर्पणे अर्थचिन्तने सहायमाह— मन्त्री स्यादर्थानां चिन्तायां— अर्थास्तन्त्रावापादयः। यत्त्वत्र सहायकथनप्रस्तावे— 'मन्त्री स्वं चोभयं वापि सखा तस्यार्थचिन्तने' इति केनचिल्लक्षणं कृतम्, तदपि राज्ञोऽर्थचिन्तनोपायलक्षणप्रकरणे लक्षयितव्यम्, न तु सहायकथनप्र- करणे । १ नायकस्यार्थचिन्तने मन्त्री सहायः, इत्युक्तेऽपि नायकस्यार्थत एव सिद्धत्वात् । यदप्युक्तम्— 'मन्त्रिणा ललितः शेषा मन्त्रिष्वायत्त- सिद्धयः' इति, तदपि स्वलक्षणकथनेनैव लक्षितस्य धीरललितस्य मन्त्रि- मात्रायत्तार्थचिन्तनॊपपत्तेर्गतार्थम् । न चार्थचिन्तने तस्य मन्त्री सहायः । किं तु स्वयमेव सम्पादकः । तस्यार्थचिन्तनाद्यभावात् । शरीरचेष्टाविशेष इत्यर्थः ॥ मन्त्रीति । अस्य इति सहायः इति चानुपज्यते । चिन्तायामुपायनिरूपणे । स्वमण्डले क्रियमाणं कर्म तन्त्रम् । परमण्डले क्रियमाणं कर्म आवाप । आदिना शत्रुनिग्रहादय । यत्त्विति । स्वं चेति चकारो वार्थ । उभयं मन्त्रिसद्वयम् । तस्य नायकस्य । सहायकथनपरत्वे दोषमाह—नायक- स्येति । एवं च स्वं चेत्यादि निरर्थकम् । तदनुपादानेऽपि तल्लाभात् । स्वयं चिन्तापक्षे स्वस्य सहकारिरूपसहायत्वानुपपत्तेरुभयचिन्ताया कारणान्तरप्रसङ्गा- च्चेति भाव । सरिशब्दस्योपायार्थत्वम्, न तु सहायपरत्वमित्यवगन्तव्यम् । मन्त्रिणेति । आयत्तसिद्धिरित्यन्वय । ललितो धीरललित । शेषा धीरोदात्तादयः । स्वलक्षणेति । चिन्तन इति । धीरललितलक्षणनिविष्टेन तस्यार्थचिन्तनाद्यभाव । तेन च मन्त्रिमात्रायत्तार्थसिद्धिकत्वं प्रतीयत इति भाव । तस्य धीरललि- १. तन्त्रेति । तन्त्रण तन्त्रम् । स्वाधीनत्वात्स्वराष्ट्रे क्रियमाण कर्मापि तन्त्रशब्देनो- च्यते । आ समन्ताद् वपन्ति इतिकर्तव्यताबीजमत्रेत्यावापः । 'डुपव् बीजतन्तुसन्ताने' 'हुलश्च' इति घञ् । 'पर प्रत्यावाप फलति कृतसेकस्तुरुरिव' इति ॥ २. केनचिदिति । दशरूपके धनञ्जयेनेत्यर्थः । तत्राय सुगमः सदंर्भः—अथ नेतुः कार्यान्तरसहायानाह—'मन्त्रौ स्व वोभय वापि सखा तस्यार्थचिन्तने । तस्य नेतुः अर्थचिन्ताया तन्त्रावापादिलक्षणाया मन्त्री वा आत्मा वा उभय वा सहायः। तत्र विभागमाह—'मन्त्रिणा ललित , शेषा मन्त्रिष्वायत्तसिद्धय. ।' उक्तलक्षणो ललितो नेता मन्त्रायत्तसिद्धि. । शेषा धीरोदात्तादय अनियमेन मन्त्रिणा स्वेन वा उभयेन वा अङ्गी- कृतसिद्धय इति ॥ १ क पुस्तके तथा मुद्रितपुस्तकेषु 'मन्त्री स्यादर्थाना चिन्ताया तद्भवदवरोधे ।' इत्यार्धं रथो ने 'मन्त्री स्यादर्थचिन्तायामर्थास्तन्त्रावापादय ।' इत्येवमउष्ट्रपुरूपतत्र प्राप्तितम् 'तथा नि खण्डे गद्ये योजितम् २ 'तस्योभयस्यापि' क.

तृतीयः परिच्छेदः । १०३ अथान्तःपुरसहायाः— तद्वदवरोधे । वामनषण्ढकिरातम्लेच्छाभीराः शकारकुब्जाद्याः ॥ ४३ ॥ मदमूर्खताभिमानी दुष्कुलतैश्वर्यसंयुक्तः । सोऽयमनूढाभ्राता राज्ञः श्यालः शकार इत्युक्तः ॥ ४४ ॥ आद्यशब्दान्मूकादयः । तत्र षण्ढवामनकिरातकुब्जादयो यथा रत्नावल्याम्— नष्टं वर्षवरैर्मनुष्यगणनाभावादपास्य त्रपा- मन्तःकञ्चुकिकञ्चुकस्य विशति त्रासादयं वामनः । पर्यन्ताश्रयिभिर्निजस्य सदृशं नाम्नः किरातैः कृतं कुब्जा नीचतयैव यान्ति शनकैरात्मेक्षणाशङ्किनः ॥ शकारो मृच्छकटिकादिषु प्रसिद्धः । अन्येऽपि यथादर्शनं ज्ञातव्याः । अथ दण्डसहायाः— दण्डे सुहृत्कुमाराटविकाः सामन्तसैनिकाद्याश्च । दुष्टनिग्रहो दण्डः । स्पष्टम् । ऋत्विक्पुरोधसः स्युर्ब्रह्मविदस्तपसस्तथा धर्मे ॥ ४५ ॥ ल्ल । सयमेव सहदेव निष्पादकः प्रधानकारणम् ॥ तद्वदिति । अवरोधेऽन्तः- पुरे । वामनादयो नायकस्य सहाया इत्यर्थः । शष्टारिष्टनोपस्य क्लीबो वा । शरा- र्त्थाह—मदेति । मदमूर्खताभ्यामभिमानी अहं महानिति ज्ञानवान् । मदा- दित्यर्थवान् वा ॥ नष्टमिति । वानरवेषेणान्तःपुरप्रविष्टं विदूषकमवलोक्य भये- नान्तःपुरस्थानां पलायनवर्णनमिदम् । नष्टमदर्शनतां प्राप्तम् । वर्षवरैः षण्ढैः । 'सौविदल्लाः कञ्चुकिन' इत्यमरः । किर पर्यन्तदेशमटतीति किरात इति नाम्नोऽन्वया- च्चस्थानस्य सदृशं योग्यं पर्यन्तदेशं प्राप्त इत्यर्थः ॥ मृच्छकटिका नाटिकाविशेषः । अन्ये म्लेच्छाभीरादयः । आटविका दण्डायिनः ॥ ऋत्विगिति । धर्मे धर्मसंबन्धि- १. दण्डेति । राज्ञो दण्डसंसाधको दण्डः । 'दण्डः समासे' । इति । मूर्- र्खविद् राजसंबन्धिः । तत्र राज्ञोऽनुचरस्य बहुत्वात्कृतं यतोऽपत्यं नाशं गच्छेत् । सार्थे संचरं स्थानान्तेऽस्तु । 'ये सामन्ताः, कुमाराः, सैनिकाः कौटिकादितः । स वा न दृष्टा कार्येषु ते हि संविदः स्मृताः ।' इति शास्त्रान्तरे दर्शितोऽप्यनादृतो २. मृच्छेति । शूद्रकविरचितं नाटकविशेष इत्युचितम् ॥

१०६ साहित्यदर्पणे अथ विलासः- धीरा दृष्टिर्गतिश्चित्रा विलासे सस्मितं वचः । यथा- दृष्टिस्तृणीकृतजगत्त्रयसत्त्वसारा धीरोद्धता नमयतीव गतिर्धरित्रीम् । कौमारकेऽपि गिरिवद्गुरुतां दधानो वीरो रसः किमयेत्युत दर्प एव ॥ संक्षोभेष्वप्यनुद्वेगो माधुर्यं परिकीर्तितम् ॥ ५२ ॥ ऊह्यमुदाहरणम् । भीशोकक्रोधहर्षाद्यैर्गाम्भीर्यं निर्विकारता । यथा- आहूतस्याभिषेकाय विसृष्टस्य वनाय च । न मया लक्षितस्तस्य स्वल्पोऽप्याकारविभ्रमः ॥ व्यवसायादचलनं धैर्यं विघ्ने महत्यपि ॥ ५३ ॥ यथा- श्रुताप्सरोगीतिरपि क्षणेऽस्मिन्हरः प्रसंख्यानपरो बभूव । आत्मेश्वराणां नहि जातु विघ्नाः समाधिभेदप्रभवो भवन्ति ॥ अधिक्षेपापमानादेः प्रयुक्तस्य परेण यत् । प्राणात्ययेऽप्यसहनं तत्तेजः समुदाहृतम् ॥ ५४ ॥ तादि ॥ तृणीकृतौ तुच्छीकृतौ जगत्त्रयस्य सत्त्वमुत्साह सारो बलं च यया सा । धीरा मन्थरा । उद्धता उद्भटा च । एतेन गतेश्चित्रत्वं नैकरूपत्वं च । अत्र नाय- कस्य उत्साहदर्पयोरतिशयसूचनाय वीररसत्वेन दर्पत्वेन चोल्लेख ॥ ऊह्यमुदाह- रणमिति । यथा मम रामविलासे- 'तन्निपीय कटु कर्णपदव्या खेदमाप न मनागपि राम । शूलपाणिरिव घोरमुदग्रं कालकूटपटलं किल पूर्वम् ॥' तस्य श्रीरामस्य । आकारो मुखनेत्रादि तस्य विभ्रमो वैपरीत्यं येन हर्षशोकादयो लक्ष्यन्ते ॥ व्यवसायात् प्रारब्धकर्मण । अचलनम् अप्रच्यवनम् ॥ प्रसं- ख्यानपरो योगनिष्ठ । आत्मेश्वराणा मनोरोधक्षमाणांम् ॥ अधिक्षेपो

1. अस्मिन्निति । अस्मिन्क्षणे वसन्ताविर्भावसमये ॥ घ. ३. 'तस्य-' इत्यादि लक्ष्य'ते' इत्यन्त पाठो टि 'मनोनिरोधक्षमागाम्' इत्यादाग्रे ५०

तृतीयः परिच्छेदः । १०७ वाग्वेषयोर्मधुरता तद्वच्छृङ्गारचेष्टितं ललितम् । दानं सप्रियभाषणमौदार्यं शत्रुमित्रयोः समता ॥ ५५ ॥ एषामुदाहरणान्यूह्यानि । अथ नायिका त्रिभेदा स्वान्या साधारणस्त्रीति । नायकसामान्यगुणैर्भवति यथासंभवैर्युक्ता ॥ ५६ ॥ नायिका पुनर्नायकसामान्यगुणैस्त्यागादिभिर्यथासंभवैर्युक्ता भवति । सा च स्वकी अन्यस्त्री साधारणस्त्रीति त्रिविधा । तत्र स्वकी— विनयार्जवादियुक्ता गृहकर्मपरा पतिव्रता स्वीया । यथा— लज्जापञ्जरपसाहणोइ परभत्तिणिप्पिदामारं । अविणअदुम्मेधाई धणगाण घरे अलत्ताइ ॥ नर्मन्नम् । अपमान पराभव । अरिना अपर. तरि । प्रयुक्तव्य दृश्य । परेण नहणा ॥ उदाहरण यथा रामनिती— निरपरररदोहन... कृत्वा त्रिदिवेरितलोचनन्युत्योनरुचिरकृतम् । वृत्त तस्य हस्तहृत्तपटि तेजोवराहस्त नेत्रान्तेन विदार्य ... प्रोचे दय राघव ।' विरन्वक- सन्तं एरदोटयात्र यस्य तम् । तस्य गदादस्य । अहं गच्छन् । तद्गच्छ- ... । ललितं पार्थगौरवार्थे यत्र—'दीक्ष तस्य रुचि प्रतेश शूषणस्य मधुर च भवितम् । सप्रसादमदस्य चित्र हरणस्य सप्रक्ति दृष्टम् ।', 'दत्ते गहावदने सप्रियवदन च नूपुर । द्विचि तस्ये यत्र निशितस... जरा रक्षन् ।' स्वा स्वीय । अन्या परन ... । साधारणी सर्वलोक- वेश्या । 'स्त्री इति स्वरूपोक्तेः, यथासंभवैरिति । हेतुकर्मगुणैर्युक्ता नायिकाया न वर्तन्ते । अत एव कुलाङ्गने नायके नासिका तुष... ... । तत्रेति । 'राजा' इत्युपलक्षणम् ...

१२० साहित्यदर्पणे पुनश्च— अवस्थाभिर्भवन्त्यष्टावेताः षोडशभेदिताः । स्वाधीनभर्तृका तद्वत्खण्डिताथाभिसारिका ॥ ७२ ॥ कलहान्तरिता विप्रलब्धा प्रोषितभर्तृका । अन्या वासकसज्जा स्याद्विरहोत्कण्ठिता तथा ॥ ७३ ॥ तत्र— कान्तो रतिगुणाकृष्टो न जहाति यदन्तिकम् । विचित्रविभ्रमासक्ता सा स्यात्स्वाधीनभर्तृका ॥ ७४ ॥ यथा—'अस्माकं रति वाससी—' इत्यादि (९०पृ.) । पार्श्वमेति प्रियो यस्या अन्यसंभोगचिह्नितः । सा खण्डितेति कथिता धीरैरीर्ष्याकषायिता ॥ ७५ ॥ यथा—'तद्वितथमवादीः—' इत्यादि (११३पृ.) । अभिसारयते कान्तं या मन्मथवशंवदा । स्वयं वाभिसरत्येषा धीरैरुक्ताभिसारिका ॥ ७६ ॥ उदाहरणम्— न च मेतिगच्छति यथा लघुतां, करुणां यथा च कुरुते न मयि । निपुणं तथैनमभिगम्य वदेर्गर्भद्रुतिं क्वचिद्दिनि संदिदिगे ॥ उच्छ्रिते कनकद्रणद्वयमिदं, बद्धा दृढं मेखला, दत्तेन प्रतिपादिता मुग्गरयोर्मङ्गीयोर्मूक्रता । .... । ईर्ष्याकषायिता ईर्ष्या कषायीकृताचित्ता ॥ अभिसारिकाया लक्षणं ........ सूत्रेण तद्व्याचष्टे—अभिसारयते इति ॥ न चेति । न ....... दूतं प्रति संदिष्टे कविः न्याख्यातं ॥ उच्छ्रि- ............................................................. ............................................................. ............................................................. ............................................................. ............................................................. ............................................................. ............................................................. ............................................................. .............................................................

तृतीयः परिच्छेदः । १२१ आरब्धे रससान्मया प्रियसखि क्रीडाभिसारोत्सवे, चण्डालस्तिमिरावगुण्ठनपटक्षेपं विधत्ते विधुः ॥’ संलीना स्वेषु गात्रेषु मूकीकृतविभूषणा । अवगुण्ठनसंवीता कुलजाभिसरेद्यदि ॥ ७७ ॥ विचित्रोज्ज्वलवेषा तु रणन्नूपुरकङ्कणा । प्रमोदस्तमेरवदना स्याद्वेश्याभिसरेद्यदि ॥ ७८ ॥ मदस्खलितसंलापा विभ्रमोत्फुल्लोचना । आविद्धगतिसंचारा स्यात्प्रेष्याभिसरेद्यदि ॥ ७९ ॥ तत्राद्ये ‘उत्क्षिप्तं—’इत्यादि (१२० पृ.) । अन्ययोरप्युदाहरणम् । प्रसङ्गादभिसारस्थानानि कथ्यन्ते— क्षेत्रं वाटी भग्नदेवालयो दूतीगृहं वनम् । मालापक्षः श्मशानं च नद्यादीनां तटी तथा ॥ ८० ॥ तम् ऊर्ध्वं न्यस्तम् । एतेन तयोः शब्दप्रतिरोधः । प्रतिपादिता दृशा । तिमिरमेव अवगुण्ठनपटं आच्छादनवस्त्रं तस्य क्षेपं निरासम् ॥ प्रसङ्गादभिसारलक्षणमाह— संलीनेति । गात्रेषु अङ्गेषु । सङ्कुचितसर्वाङ्गीत्यर्थः । अवगुण्ठनेन आच्छादनपटेन संवीता संवृतदेहा । एतदुपलक्षणम् । अनुचितरविनापि संवीता । तत्रान्धकारे नील- तत्तत्सदृशवस्त्रादिनासंवीता । ज्योत्स्नायां चन्दनाद्युपलीप्ता । उक्तेन यथा—‘लीनं यत्तमसि प्रियं वपुषि नीलोत्पलाभाम्बरं साटोपारवमद्य मन्दमपरं पादौ दधौ योषिताम् । व्योम परिवेदितं रजनिराज्या दुर्दिनः परं परमनुग्रहान् गतिं न रुद्धितः प्रेयसी ।’, ‘मदिरामोदगन्धेन सङ्केतगोऽनुविन्दन् । दीपोऽसौ न तरन्ते जोत्स्नावतारि- गतिम् ॥’ आविद्ध उद्धान्ता पद उद्भ्रान्तो यस्याः । ‘आविद्धगतिसञ्चारा’ इति पाठे आविद्धा उद्धान्ता गता सञ्चारः यस्येत्यन्यपदार्थस्य विशेषणं । आद्ये कुलजाभिसारप्रसङ्गे । अन्ययोरपि प्रेष्याभिसारप्रसङ्गयोः । तत्र ... तम् । यथा मम—‘दत्तेऽङ्गुष्ठेऽङ्गुष्ठे पुरे दर्शनं स्थिरतरकुटीकुसुमकेशे- र्भितः । अन्ये मुकुलितकुवलयदलैरम्भोभिर्नवाश्चित्तधृत इति यक्षः ।’, ‘अयं तवेशान-...-रभसनिर्भरम् । प्रसङ्गादेते विशेषण- नीनि सूच्यते प्रेक्षद् विभाव्यिते । अत्र ‘मन्दोऽयम्’ इति पाठाद् ‘अतीवोध्द्’ इति ... वाटीति । ... ... ... ...