साहित्यदर्पण (आचार्य विश्वनाथ - वाक्यं रसात्मकं काव्यम् सटीक)

साहित्यदर्पणे विशेषतोऽवलोकनार्हा विषयाः। प्रथमे परिच्छेदे-काव्यफलनिरूपणं वस्तुतो दर्शनाईम् ( ३-६ पृ. ) । काव्यस्वरूपनिर्वचनावसरे सर्वाणि प्रमाणवचनानि दर्शनाहीणि ( ६-२० पृ. ) तत्र 'तददोषौ-' इत्यादिकाव्यप्रकाशकारोक्तकाव्यस्वरूपस्य खण्डनग्रन्थगताष्टिप्पण्यो दर्शनाहीः ॥ द्वितीये परिच्छेदे-अभिधा संकेत( ३३ पृ०)पदगता टिप्पणी दर्शनाही । इतरग्रन्थविशिष्टं लक्षणाभेदानां निरूपणं वस्तुतो नैयायिकानामपि दर्शनाहम् ( ३७-५६ पृ. ) । यद्यप्यत्र कतिपये भेदास्तत्र तत्र महाकाव्येष्वनवकाशतया मन्दप्रयोजनास्तथापि लक्षणाभेदव्युत्पादनाय लावश्यका एव ॥ तृतीये परिच्छेदे - 'विभावेन-' ( ७२ पृ. ) कारिकागता टिप्पणी निपुणं विभावनीया । उत्तमादिरूपजिज्ञासुभिर्ने तूलक्षणगतानि प्रायः सर्वाण्येव विशेषणानि निरीक्षणीयानि ( ९७-१०० पृ ) । पुरा भारतवर्षेऽन्तःपुरसहायाः किंविधाः कल्पिता इति तत्त्वजिज्ञासुभिः 'वामन-' ( १०३ पृ. ) इत्यार्या समूललक्ष्यलक्षणा- न्वेषणपूर्वकं समाकलनीया । तत्र किरात-म्लेच्छ-आभीरशब्दगता विशेषा अप्युद्देश्या । साधारणस्त्रीलक्षण ( ११७ पृ. ) निरूपणे कलापदार्थाः प्राचीनरहस्य- वेदिभिरवश्यमनुसंधेयाः । स्वदारगुप्त्यर्थमनुरागोत्तेजितानि ( १३९ पृ. ) दर्शनाहीणि । तत्र शिल्पिन्याद्या संनिधायिका भवन्तीति वात्स्यायनसंमतिर्द्रष्टव्या ( १४१ पृ०) । शृङ्गारादीनां स्वरूपाणि ( १६९ पृ. ) काव्यप्रकाशाद्यपेक्षया स्फीतानि दर्शनाहीणि ॥ चतुर्थे परिच्छेदे-ध्वनिगुणीभूतव्यङ्ग्याख्यकाव्यभेदप्रतिपादनं सुप्रतीतमेव । अत्र 'प्रधान-' ( २४८ पृ ) पदनिष्ठा टिप्पणी विलोकनीया ॥ पञ्चमे परिच्छेदे-व्यञ्जनावृत्तेः स्थापनमितरनन्यापेक्षया स्फीतं प्राञ्जलं दर्शनाहं चास्ते ॥ षष्ठे परिच्छेदे- सर्वोऽपि विषयप्रपञ्चो वस्तुतो दर्शनयोग्यः । किंबहुना, यथान्न नाट्यादीनां दशरूपकाणां नाटिकादीनामष्टादशोपरूपकाणां तद्गतविशेषज्ञा- नानानन्देषां चोच्चावचानां विषयाणां विशदरूपेण निरूपणं निपुणतमं प्राप्यते, न तथा दशरूपकादिषु । सांप्रतमुपलभ्यमानेषु नाट्यशास्त्रपुस्तकेषु तु बहुत्र न्यूनता प्रतीयते । यदि किमपि नाट्यशास्त्रस्याविकलं पुस्तकं लभ्येत तर्हि दर्पोल्लिखितवि- षयजातानां परीक्षा मौलिकदृष्टदृष्टकाव्यान्यवेषनाय विधातुं पार्येत । सति कुड्ये चित्र- मिति न्यायात् । धीमता हॉल्त्साहिबेन दशरूपकेण सह तदुक्तरीत्ये येऽध्यायाः ( १९-२०।३४ ) मुद्रापितास्तेऽपि नाविलाः ।

८० साहित्यदर्पणे तातपादो रामभजो वापुदेव इति त्रयी । त्रेतेव स्मर्यतां चेतो यया शास्त्रावगाह्यभूः ॥ गुणदोषानुपङ्गेन या प्रीतिः किं तयाधुना । ईशानः सर्वविद्यानां स मे स्वामी प्रसीदतु ॥ सं ब्रह्मा स शिवः सेन्द्रः सोऽक्षरः परमः स्वराट् । स एव विष्णुः स प्राणः स कालोऽग्निः स चन्द्रमाः ॥ जयपुरराजधानी } इत्याशास्ते वैक्रमाब्दाः १९७७ } श्रीदुर्गाप्रसादद्विवेदः ।

३ पृष्ठस्य पङ्क्तौ पृष्ठस्य पङ्क्तौ दैन्यम् ... ... १४७ १२ | भावपदनिरुक्तिः ... १६७ श्रमः ... . १४८ ७ | रसभेदाः ... ... १६- मदः ... ... १४८ १४ | तत्र, शृङ्गारः ... १६९ जडता ... ... १४९ ७ | विप्रलम्भ } ... १६९ १५ उग्रता ... ... १५० ३ | सम्भोगः } मोहः ... ... १५० ११ | विप्रलम्भरूपम् १७० २ विबोध ... ... १५१ ३ | विप्रलम्भभेदाः ... १७० ४ स्वप्नः ... ... १५१ ११ | तत्र, पूर्वरागः १७० ६ अपस्मारः ... ... १५२ ८ | कामदशाः ... १७१ ४ गर्वः ... ... १५२ १३ | तत्र, मरणे विशेषः १७३ २ मरणम् ... ... १५३ २ | कामदशासु विशेष १७४ ६ आलस्यम्... ... १५३ ७ | पूर्वरागभेदः ... १७४ ९ अमर्ष ... ... १५४ ५ | मान } निद्रा ... ... १५४ ११ | कोप. } ... १७४ १६ अवहित्था ... १५५ २ | ईर्ष्यामान ... १७६ ८ औत्सुक्यम् ... १५५ ८ | मानभङ्गोपायाः ... १७७ ७ उन्माद ... . १५६ २ प्रवासः ... १७७ १६ शङ्का ... ... १५७ २ दश कामदशा ... १७८ ४ स्मृति ... ... १५७ १० प्रवासभेदा ... १७८ १७ मतिः ... ... १५८ २ करुणविप्रलम्भ ... १८० ८ व्याधि ... ... १५८ ८ सम्भोग ... १८१ ६ त्रास ... ... १५८ १२ सम्भोगभेदाः ... १८२ ४ व्रीडा ... ... १५९ ५ हास.... ... १८३ ३ हर्ष ... ... १६० ८ हास्यभेदा ... १८३ ८ असूया ... ... १६० ५ करुण ... १८४ ९ विषाद ... ... १६० ११ करुणविप्रलम्भात्करणस्य भे- धृतिः ... ... १६१ ६ दारुणम् ... १८४ १३ चपलता ... ... १६१ १४ रौद्रः ... १८६ २ ग्लानि ... ... १६२ ८ शूर्पणखाकृतस्य भेदान्त- चिन्ता ... ... १६२ १६ रम् ... १८७ २ वितर्क ... ... १६३ ५ वीर ... १८७ ४ संचारिभेद ... ... १६४ ७ युद्धवीर, सात्त्विकभेद ... ... १६५ ८ धर्मवीर, सात्त्विकभेदान्तरम् ... १६५ ११ दयावीर, } ... १८७ १८ सात्त्विकभेदान्तरोदाहरणानि १६५ ७ दानवीर, }

२ पृष्ठस्य पङ्क्तौ | पृष्ठस्य पङ्क्तौ औदार्यम् ... ... १०७ २ | माधुर्यम् ... ... १३० ४ नायिकाभेदाः ... १०७ ४ | प्रगल्भता ... ... १३० ११ स्वस्त्री... ... ... १०७ ९ | औदार्यम् ... ... १३० १८ मुग्धा .. ... ... १०८ ३ | धैर्यम्... ... ... १३१ ४ मध्या... ... ... ११० ४ | लीला... .. ... १३१ ११ प्रगल्भा ... ... १११ ३ | विलासः ... ... १३२ २ मध्या धीरा \ | विच्छित्तिः ... ... १३२ १० मध्या धीराधीरा } ११३ ७ | विव्वोकः ... ... १३३ २ मध्याधीरा / | किलिकिञ्चितम् ... १३३ ९ प्रगल्भा धीरा... ... ११४ ८ | मोट्टायितम् ... ... १३४ २ प्रगल्भा धीराधीरा ... ११४ १६ | कुट्टमितम् ... ... १३४ ८ प्रगल्भाधीरा ... ... ११५ ४ | विभ्रमः ... ... १३४ १६ भेदाख्यानम् ... ... ११५ ७ | ललितम् . ... १३५ उल्टा ... ... ११६ २ | मदः ... ... १३५ ११ धन्या... ... ... ११६ ११ | विहृतम् ... ... १३६ ४ वेश्या .. ... ... ११७ ३ | तपनम् ... ... १३६ ८ भेदाख्यानम् .. ... १२० २ | मौग्ध्यम् ... ... १३७ २ स्वाधीनभर्तृका ... १२० ७ | विक्षेपः ... ... १३७ ७ खण्डिता ... . १२० १० | कुतूहलम् ... ... १३७ १२ अभिसारिका ... ... १२० १३ | हसितम् ... ... १३८ ५ अभिसारिकाभेदाः ... १२१ ३ | चकितम् ... ... १३८ ९ अभिसरणस्थानानि ... १२१ ११ | केलिः... ... १३८ १४ कलहान्तरिता ... १२२ ३ | मुग्धाकन्ययोरनुरागेङ्गितानि १३९ २ विप्रलब्धा ... ... १२२ १० | सर्वासामनुरागेङ्गितानि १३९ ९ प्रोषितभर्तृका... ... १२२ १५ | दूतः ... .. ... १४१ वासकसज्जा ... १२३ ९ | दूतीगुणाः ... ... १४२ ३ विरहोत्कण्ठिता ... १२३ १३ | प्रतिनायकः ... ... १४२ ८ भेदाख्यानम् ... ... १२८ ६ | उद्दीपनविभावाः ... १४२ ११ नायिकालङ्काराः ... १२७ २ | अनुभावाः ... ... १४३ ८ भाव, हाव ... १२८ २ | सात्त्विकाः ... ... १४४ २ हेला ... १२८ ८ | नृत्त, नम्भादयः ... १४४ ९ शोभा ... १२८ १६ | तन्मूर्तीनां लक्षणानि १४४ १० दीप्तिः ... १२९ ५ | व्यभिचारिणः ... ... १४६ ३ कान्तिः ... १२९ १२ | दम, निर्वेद ... ... १४६ १२ दीप्तिः ... १२९ १६ | असूयाः ... ... १४७ ३

३ पृष्ठस्य पङ्क्तौ | पृष्ठस्य पङ्क्तौ दैन्यम् ... ... १४७ १२ | भावपदनिरुक्तिः ... १६७ ६ श्रमः ... ... १४८ ७ | रसभेदाः ... ... १६८ ५ मदः ... ... १४८ १४ | तत्र, शृङ्गारः ... ... १६९ २ जडता ... ... १४९ ७ | विप्रलम्भ } ... १६९ १५ उग्रता ... ... १५० ३ | संभोगः } मोहः ... ... १५० ११ | विप्रलम्भस्वरूपम् १७० २ विबोधः ... ... १५१ ३ | विप्रलम्भभेदाः ... १७० ४ स्वप्नः ... ... १५१ ११ | तत्र, पूर्वरागः १७० ६ अपस्मारः ... १५२ ८ | कामदशाः ... १७१ ४ गर्वः ... ... १५२ १३ | तत्र, मरणे विशेषः ... १७३ २ मरणम् ... ... १५३ २ | कामदशासु विशेषः १७४ ६ आलस्यम् ... १५३ ७ | पूर्वरागभेदः ... १७४ ९ अमर्षः ... ... १५४ ५ | मानः } ... १७४ १६ निद्रा ... ... १५४ ११ | कोपः } अवहित्था ... १५५ २ | ईर्ष्यामानः ... १७६ ८ औत्सुक्यम् ... १५५ ८ | मानभङ्गोपायाः ... १७७ ७ उन्मादः ... १५६ २ | प्रवासः ... १७७ १६ शङ्का ... १५७ २ | दश कामदशाः ... १७८ ४ स्मृतिः ... १५७ १० | प्रवासभेदाः ... १७८ १७ मतिः ... १५८ २ | करुणविप्रलम्भ ... १८० ८ व्याधिः ... १५८ ८ | संभोगः ... १८१ ६ त्रासः ... १५८ १२ | संभोगभेदाः ... १८२ ४ व्रीडा ... १५९ ५ | हास्यः ... ... १८३ २ हर्षः ... १५९ ८ | हास्यभेदाः ... १८३ ८ असूया ... १६० ५ | करुणः ... १८४ १५ विषादः ... १६० ११ | करुणविप्रलम्भात्करणस्य भे- धृतिः ... १६१ ६ | दाख्यानम् ... १८५ १३ चपलता ... १६१ १४ | रौद्रः ... १८६ २ ग्लानिः ... १६२ ८ | युद्धवीरात्करणस्य भेदाख्या- चिन्ता ... १६२ १६ | नम् ... १८७ २ वितर्कः ... १६३ ५ | वीरः ... १८७ ४ संचारिभावः ... १६४ ५ | दानवीरः } स्थायिभावः ... १६४ ९ | धर्मवीरः } स्थायिभावभेदाः ... १६५ २ | युद्धवीरः } ... १८७ १० स्थायिभावभेदलक्षणानि १६५ ५ | दयावीरः }

[Page 2]

२

३ पृष्ठस्य पङ्क्तौ | पृष्ठस्य पङ्क्तौ दैन्यम् ... १४७ १२ | भावपदनिरुक्तिः .. १६७ ६ श्रमः ... १४८ ७ | रसभेदाः ... ... १६८ ५ मदः ... १४८ १४ | तत्र, शृङ्गारः... ... १६९ २ जडता ... १४९ ७ | विप्रलम्भ } .. १६९ १५ उग्रता ... १५० ३ | सम्भोग } मोह ... १५० ११ | विप्रलम्भस्वरूपम् १७० २ विबोधः ... १५१ ३ | विप्रलम्भभेदाः ... १७० ४ स्वप्नः ... १५१ ११ | तत्र, पूर्वराग १७० ६ अपस्मार ... १५२ ८ | कामदशाः ... १७१ ४ गर्वः ... १५२ १३ | तत्र, मरणे विशेष .. १७३ २ मरणम् ... १५३ २ | कामदशासु विशेषः १७४ ६ आलस्यम्... १५३ ७ | पूर्वरागभेदः ... १७४ ९ अमर्ष ... १५४ ५ | मान } ... .. १७४ १६ निद्रा ... १५४ ११ | कोपः } अवहित्था ... १५५ २ | ईर्ष्यामान ... १७६ ८ औत्सुक्यम् ... १५५ ८ | मानभङ्गोपायाः ... १७७ ७ उन्माद ... १५६ २ | प्रवासः ... १७७ १६ शङ्का ... १५७ २ | दश कामदशाः ... १७८ ४ स्मृति ... १५७ १० | प्रवासभेदा ... १७८ १७ मतिः ... १५८ २ | करुणविप्रलम्भ ... १८० ८ व्याधि ... १५८ ८ | सम्भोग ... १८१ ६ त्रास ... १५८ १२ | सम्भोगभेदा .. १८२ ४ व्रीडा ... १५९ ५ | एवम् ... ... १८३ ३ हर्ष ... १५९ ८ | हास्यभेदा ... १८४ ८ असूया ... १६० ५ | हास्य ... १८४ १० विषाद ... १६० ११ | करुणविप्रलम्भस्वरूपम् मे- धृति ... १६१ ६ | दारदाणम् .. १८५ १३ चपलता ... १६१ १२ | रौद्रः .. ... १८६ २ ग्लानि ... १६२ ८ | रौद्ररसस्वरूप भेदाः... चिन्ता ... १६३ ८ | वीरः ... ... १८७ ४ औत्सुक्य ... १६३ ७ | दानवीर अमर्ष ... १६४ ५ | धर्मवीर हर्ष ... १६४ ८ | युद्धवीरः } ... ... १८७ १८ मद ... १६५ ७ | दयावीरः विबोध ... १६६ ७

२ पृष्ठस्य पङ्क्तौ । पृष्ठस्य पङ्क्तौ औदार्यम् ... ... १०७ २ माधुर्यम् ... ... १३० ४ नायिकाभेदाः ... १०७ ४ प्रगल्भता ... ... १३० ११ स्वस्त्री .. ... १०७ ९ औदार्यम् ... ... १३० १६ मुग्धा . . ... १०८ ३ धैर्यम् ... . १३१ ४ मध्या... . ११० ४ लीला ... १३१ ११ प्रगल्भा ... १११ ३ विलास ... १३२ २ मध्या धीरा विच्छित्ति .. ... १३२ १० मध्या धीराधीरा ११३ ७ विव्वोक १३३ २ मध्याधीरा किलिकिञ्चितम् . . १३३ ९ प्रगल्भा धीरा ... ११४ ८ मोहायितम् .. ... १३४ २ प्रगल्भा धीराधीरा ... ११४ १६ कुट्टमितम् ... १३४ ८ प्रगल्भाधीरा . ... ११५ ४ विभ्रम .. १३४ १४ भेदाख्यानम् . ११५ ७ ललितम् १३५ कुलटा ... ११६ २ मद ... ... १३५ ११ कन्या... ... ११६ ११ विहृतम् १३६ ४ वेश्या .. ... ११० ३ तपनम् १३६ ९ भेदाख्यानम् . १२० २ मौग्ध्यम् १३७ २ स्वाधीनभर्तृका . १२० ७ विक्षेप १३७ ८ खण्डिता ... १२० १० कुतूहलम् १३७ १४ अभिसारिका . . १२० १३ हसितम् .. . १३८ अभिसारिकाभेदा ... १२१ ३ चकितम् . १३८ ५ अभिसारस्थानानि . १२१ ११ केलि ... १३८ १४ कलहान्तरिता ... १२२ ३ मुग्धाकन्ययोरनुरागेङ्गितानि १३९ २ विप्रलब्धा ... १२२ १० सर्वासामनुरागेङ्गितानि १३९ ६ प्रोषितभर्तृका १२२ १५ दूत्य १४१ ६ वासकसज्जा ... १२३ २ दूतीगुणा . ... १४२ ३ विरहोत्कण्ठिता १२३ १३ प्रतिनायक .. १४२ ८ भेदाख्यानम् ... १२४ २ उद्दीपनविभावा १४२ ११ नायिकालङ्कारा . १२७ २ अनुभावा १४३ ६ तत्र, भाव . १२८ २ सात्त्विका १४४ २ हाव १२८ ८ तत्र, स्तम्भादय . १४४ ९ हेला .. १२८ १६ स्तम्भादीना लक्षणानि १४४ १० शोभा .. १२९ ५ व्यभिचारिण ... . १४६ २ कान्तिः १२९ १२ तत्र, निर्वेद ... १४६ १२ दीप्तिः . १२९ १६ आवेग ... ... १४७ २

३ पृष्ठस्य पङ्क्तौ भावपदप्रसक्तिः ... पृष्ठस्य पङ्क्तौ दैन्यम् ... ... १४७ १२ भावपदप्रसक्तिः ... १६७ ६ श्रमः ... ... १४८ ७ रसभेदाः ... ... १६८ ५ मदः ... ... १४८ १४ तत्र, शृङ्गारः... ... १६९ २ जडता . ... १४९ ७ विप्रलम्भ } .. १६९ १५ उग्रता ... ... १५० ३ सम्भोगः } मोहः ... ... १५० ११ विप्रलम्भस्वरूपम् १७० २ विबोधः ... ... १५१ ३ विप्रलम्भभेदाः ... १७० ४ स्वप्नः ... ... १५१ ११ तत्र, पूर्वराग १७० ६ अपस्मार . ... १५२ ८ कामदशा ... १७१ ४ गर्वः ... ... १५२ १३ तत्र, मरणे विशेषः ... १७३ २ मरणम् ... ... १५३ २ कामदशासु विशेष १७४ ६ आलस्यम्... ... १५३ ७ पूर्वरागभेदः ... १७४ ९ अमर्ष ... ... १५४ ५ मान } ... ... १७४ १६ निद्रा ... ... १५४ ११ कोपः } अवहित्था . .. १५५ २ ईर्ष्यामानः ... १७६ ८ औत्सुक्यम् ... ... १५५ ८ मानभङ्गोपायाः ... १७७ ७ उन्माद ... . १५६ २ प्रवासः ... . १७७ १६ शङ्का ... .. १५७ २ दश कामदशाः ... १७८ ४ स्मृति ... ... १५७ १० प्रवासभेदाः . . ... १७८ १७ मतिः ... ... १५८ २ करुणविप्रलम्भ ... १८० ८ व्याधि . ... १५८ ८ सम्भोगः ... १८१ ६ त्रास ... ... १५८ १२ सम्भोगभेद ... ... १८२ ४ व्रीडा ... ... १५९ ५ हास्य ... ... . १८२ ६ हर्ष . ... १५९ ८ हास्यभेद ... १८३ ८ धृतिः ... ... १६० ५ हास्य ... १८४ १३ विषाद . ... १६० ११ करुणविप्रलम्भाद्वास्य भे- ... ... १६१ ३ दकरणम् ... १८४ १८ चपल ... ... १६१ १४ रौद्र ... ... १८६ २ ग्लानि ... ... १६२ ८ युद्धवीरधर्मवीरयोर्लक्षण- चिन्ता ... ... १६२ १९ म् ... ... १८७ २ विमर्श ... ... १६३ ५ वीर . ... ... १८७ ४ औत्सुक्याच्च ... ... १६४ ५ दानवीरः } आश्चर्याच्च ... ... १६५ ९ दयावीरः } ... १८७ १८ इतरविकल्पेन ... ... १६७ २ युद्धवीरः } सात्त्विकभेदेऽन्तर्भा- १६७ ५ भयानकः }

स्तम्भ १ (बायाँ भाग)

स्तम्भ २ (मध्य भाग)

स्तम्भ ३ (दायाँ आंशिक भाग)

• दैन्यम्
• श्रम
• मद
• जड़ता
• उग्रता
• मोह
• विबोध
• स्वप्न
• अपस्मार
• गर्व
• मरणम्
• आलस्यम्
• अमर्ष
• निद्रा
• अवहित्था
• औत्सुक्यम्
• उन्माद ...
• शङ्का ...
• स्मृति ...
• मति
• व्याधि
• त्रास
• व्रीडा
• हर्ष
• धृति ...
• विषाद
• हर्षा ...
• चपलता ...
• ग्लानि
• चिन्ता ...
• वितर्क
• व्यभिचारि ...
• व्यभिचारि...
• व्यभिचारिभेदा
• व्यभिचारिभेद स...

३ पृष्ठस्य पङ्क्तौ | पृष्ठस्य पङ्क्तौ दैन्यम् ... १४७ १२ | भावपदव्याप्तिः ... १६७ ३ धृतेः ... १४८ ७ | रसभेदाः ... १६८ ५ मदः ... १४८ १४ | तत्र, शृङ्गारः ... १६९ २ जडता ... १४९ ७ | विप्रलम्भ } ... १६९ १५ उग्रता ... १५० ३ | सम्भोग } मोह ... १५० ११ | विप्रलम्भव्यरूपम् १७० २ विबोधः ... १५१ ३ | विप्रलम्भभेदाः ... १७० ४ स्वप्नः ... १५१ ११ | तत्र, पूर्वराग १७० ६ अपस्मार ... १५२ ८ | कामदशा ... १७१ ४ गर्वः ... १५२ १३ | तत्र, मरणे विशेष ... १७३ २ मरणम् ... १५३ २ | कामदशासु विशेष १७४ ६ आलस्यम् ... १५३ ७ | पूर्वरागभेदः ... १७४ ८ अमर्ष ... १५४ ७ | मानः } निद्रा ... १५४ ११ | कोप } ... १७४ १६ अपहित्था ... १५५ २ | ईर्ष्यामान ... १७६ ८ औत्सुक्यम् ... १५५ ८ | मानसंकोषादा ... १७७ ७ उन्माद ... १५६ २ | प्रवासः ... १७७ १६ शङ्का ... १५७ २ | दश कामदशाः ... १७८ ४ स्मृति ... १५७ १० | प्रवासभेदाः ... १७८ १७ मतिः ... १५८ २ | करुणविप्रलम्भ ... १८० ८ व्याधि ... १५८ ८ | सम्भोग ... १८१ ३ त्रास ... १५८ १२ | सम्भोगभेदाः ... १८२ ४ व्रीडा ... १५९ ५ | हास्य ... १८३ ३ हर्ष ... १५९ ८ | हास्यभेदाः ... १८४ ८ असूया ... १६० ७ | हास्य ... १८४ १५ विषाद ... १६० ११ | करुणविप्रलम्भापराङ्गत्व निरूपणम् ... १८५ १२ धृतिः ... १६१ ३ | वीररसः ... १८७ ३ अवहित्था ... १६१ १४ | युद्धवीरभेदास्तत्र नैपुण्यम् ... १८७ ३ मदः ... १६२ ८ | तत्र, चिन्ता ... १६२ १६ | युद्धवीर ... १८७ ५ विषाद ... १६३ ७ | धर्मवीर अमर्षश्चैतत् ... १६३ ५ | दानवीर निर्वेदश्च ... १६३ ९ | दयावीर ... १८७ १८ विमर्शानन्तर ... १६५ २ | इत्याद्यः । निर्वेदप्रवेशानन्तरम् १६५ ७

४ पृष्ठस्य पङ्क्तौ पृष्ठस्य प. भयानक १८९ १४ गुणीभूतव्यङ्ग्य भेदनिरूपणम् ... २३८ बीभत्स . ... १९० ९ अद्भुत . .. १९१ ४ पञ्चमपरिच्छेदे- शान्त ... १९२ ४ व्यञ्जनाव्यापारम् २५१ दयावीराच्छान्तस्य भेदा- अभिधानो व्यञ्जनाया पा- ख्यानम् ... १९३ २ र्थक्ये हेतवः . २५७ शान्तस्य रसत्वस्थापनम् १९३ ११ अभिधालक्षणयो रसादिप्रति- वत्सल . .. १९४ १४ पादनेऽक्षत्वनिरूपणम् २६० रसाना मिथो विरोधाख्यानम् १९५ १५ रसादिब्यङ्ग्याख्यानेऽनुमान- भाव . ... १९७ ३ स्याक्षमत्वप्रतिपादनम् २६२ रसाभासभावाभासौ ... १९९ १० व्यञ्जनोपसंहार ... २७१ अनौचित्यदर्शनम् ... १९९ १८ षष्ठपरिच्छेदे- भावशान्त्यादि ... २०२ १२ काव्यस्य दृश्यश्रव्यभेदौ २७२ चतुर्थपरिच्छेदे- रूपकसंज्ञाकारणम् .. २७२ काव्यभेदौ ... ... २०६ ३ अभिनय ... २७२ अभिधामूलध्वनि } .. २०७ ३ रूपकभेदा . २७३ लक्षणामूलध्वनि } उपरूपकभेदा २७३ लक्षणामूलध्वनेर्भेदा . २०८ २ नाटकलक्षणम् ... २७३ अभिधामूलध्वनेर्भेदा .. २१० १२ अङ्कलक्षणम् २७५ संलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यस्य ध्वने- गर्भाङ्कलक्षणम् ... २७६ स्त्रैविध्यम् . ... २११ १० नाटकपरचनापरिपाटी.. २७६ शब्दशक्त्युद्भवव्यङ्ग्यस्य पूर्वरङ्ग २७६ द्वैविध्यम् ... २१२ ५ नान्द्या आवश्यकत्वम् २७७ अर्थशक्त्युद्भवव्यङ्ग्यस्य नान्दीस्वरूपम् २७८ द्वादशभेदा २१४ ९ नान्द्यनन्तरैतिकर्तव्यता २८२ शब्दार्थशक्त्युद्भवव्यङ्ग्यस्यै- भारतीवृत्ति . २८३ कविधत्वाख्यानम् २२० ४ भारतीवृत्तेरङ्गानि २८३ ध्वनेरष्टादशविधत्वनिरू- आमुख (प्रस्तावना) २८३ पणम् . ... २२१ ३ प्रस्तावनाभेदा .. २८४ अर्थशक्त्युद्भवध्वने प्रव- उद्घात्य(त)क .. २८४ न्धेऽतिदेशः २२९ ७ कथोद्धात . .. २८५ पदाशादिष्वसंलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्य- प्रयोगातिशय .. २८६ स्याख्यानम् ... २३१ १ प्रवर्तकम् ... ... २८७ तन्निभेदाख्यानम् ... २३३ ८ अवलगितम् ... ... २८७ ... २३८ २ नखकुट्टिमतिनिरूपणम् २८७

५ पृष्ठस्य पङ्कौ | पृष्ठस्य पङ्कौ वस्तुनो द्वैविध्याख्यानम् २८८ ६ | तत्र, उपक्षेपः ... ३०१ १८ प्रासङ्गिकवस्तुकीर्तनम् २८८ ११ | परिकरः ... ... ३०२ ६ पताकास्थानम् ... २८८ १६ | परिन्यासः ... ... ३०२ १२ प्रथमं पताकास्थानम्... २८८ १९ | विलोभनम् ... ... ३०३ ५ द्वितीयं पताकास्थानम् २८९ ९ | युक्तिः... ... ... ३०३ ११ तृतीयं पताकास्थानम् २९० १ | प्राप्तिः... ... ... ३०३ १६ चतुर्थं पताकास्थानम् २९० १४ | समाधानम् ... ... ३०४ १ कविशिक्षा ... ... २९१ ११ | विधानम् ... ... ३०४ ९ अर्थोपक्षेपकाः ... २९२ १६ | परिभावना ... ... ३०४ १५ विष्कम्भकः ... ... २९३ १ | उद्भेदः ... ... ३०४ १९ प्रवेशकः ... ... २९३ ८ | करणम् ... ... ३०५ ४ चूलिका ... ... २९३ १३ | भेदः ... ... ३०५ ७ अङ्कावतारः ... ... २९४ ४ | प्रतिमुखसंधिभेदाः ... ३०५ ११ अङ्कमुखम् ... ... २९४ ९ | तत्र, विलासः ... ३०५ १६ अङ्कमुखे मतभेदः ... २९४ १४ | परिसर्पः ... ... ३०६ ३ कविशिक्षा ... ... २९५ ३ | विधूतम् ... ... ३०६ ७ अर्थप्रकृतयः ... ... २९५ १५ | तापनम् ... ... ३०६ १० बीजम् ... ... २९५ १९ | नर्म ... ... ... ३०७ ४ बिन्दुः... ... ... २९६ ५ | नर्मद्युतिः ... ३०७ ८ पताका (वृत्तम्) ... २९६ ९ | प्रगमनम् ... ... ३०७ १४ प्रकरी... ... २९७ ९ | विरोधः ... ... ३०८ ३ कार्यावस्था ... ... २९८ ३ | पर्युपासनम् ... ... ३०८ ६ आरम्भः ... ... २९८ ६ | पुष्पम्... ... ... ३०८ १० प्रयत्नः ... ... २९८ ९ | वज्रम्... ... ३०८ १६ प्राप्त्याशा ... ... २९८ १४ | उपन्यासः ... ... ३०८ २० नियताप्तिः ... ... २९८ १८ | वर्णसंहारः ... ... ३०९ ७ फलयोगा (फलागमः) २९९ ३ | गर्भसंधिभेदाः ... ३१० २ संधिः ... ... २९९ ९ | तत्र, अभूताहरणम् ... ३१० ५ संधिभेदाः ... ... २९९ १३ | मार्गः ... ... ३१० ११ तत्र, मुखम् ... ... २९९ १६ | रूपम् ... ... ३१० १५ प्रतिमुखम् ... ... २९९ १९ | उदाहरणम् ... ... ३१० १९ गर्भ ... ... ... ३०० ५ | क्रमः ... ... ३११ ६ विमर्शः ... ... ३०० १६ | संग्रहः ... ... ३११ ११ निर्वहणम् (उपसंहृतिः) ३०१ ६ | अनुमानम् ... ... ३११ १५ मुखसंधिभेदाः ... ३०१ १४ | प्रार्थना ... ... ३१२ ६

४ पृष्ठस्य पङ्क्तौ पृष्ठस्य प भयानकः ... ... १८९ १४ गुणीभूतव्यङ्ग्यस्य भेदनि- बीभत्सः ... ... १९० ९ रूपणम् ... ... २३८ अद्भुतः ... ... १९१ ४ पञ्चमपरिच्छेदे— शान्तः ... ... १९२ ४ व्यञ्जनास्वरूपम् ... २५१ दयावीराच्छान्तस्य भेदा- अभिधातो व्यञ्जनायाः पा- ख्यानम् ... ... १९३ २ र्थक्ये हेतवः ... २५७ शान्तस्य रसत्वस्थापनम् १९३ ११ अभिधालक्षणयो रसादिप्रति- वत्सल ... ... १९४ १४ पादनेऽक्षमत्वनिरूपणम् २६० रसानां मिथो विरोधाख्यानम् १९५ १५ रसादिव्यङ्ग्याख्यानेऽनुमान- भावः ... . ... १९७ ३ स्याक्षमत्वप्रतिपादनम् २६२ रसाभासभावाभासौ ... १९९ १० व्यञ्जनोपसंहारः ... २७१ अनौचित्यदर्शनम् ... १९९ १४ षष्ठपरिच्छेदे— भावशान्त्यादिः ... २०२ १२ काव्यस्य दृश्यश्रव्यभेदौ २७२ चतुर्थपरिच्छेदे— रूपकसंज्ञाकारणम् ... २७२ काव्यभेदाः ... ... २०६ ३ अभिनयः . . ... २७२ अभिधामूलध्वनिः } ... २०७ ३ रूपकभेदाः ... ... २७३ लक्षणामूलध्वनिः } उपरूपकभेदाः ... २७३ लक्षणामूलध्वनेर्भेदाः ... २०८ २ नाटकलक्षणम् ... २७३ अभिधामूलध्वनेर्भेदाः ... २१० १२ अङ्कलक्षणम् . ... २७५ अलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यस्य ध्वने- गर्भाङ्कलक्षणम् ... २७६ र्त्रैविध्यम् .. ... २११ १० नाटकरचनापरिपाटी... २७६ शब्दशक्त्युद्भवव्यङ्ग्यस्य पूर्वरङ्गः . ... २७६ द्वैविध्यम् ... . २१२ ५ नान्द्या आवश्यकत्वम् २७७ अर्थशक्त्युद्भवव्यङ्ग्यस्य नान्दीस्वरूपम् ... २७८ द्वादशभेदाः .. २१४ ९ नान्द्यनन्तरैतिकर्तव्यता २८२ शब्दार्थशक्त्युद्भवव्यङ्ग्यस्यै- भारतीवृत्ति ... २८३ कविधत्वारू्यानम् २२० ४ भारतीवृत्तेरङ्गानि ... २८३ ध्वनेरष्टादशविधत्वनिरू- आमुख (प्रस्तावना) ... २८३ पणम् ... ... २२१ ३ प्रस्तावनाभेदाः ... २८४ अर्थशक्त्युद्भवध्वनेः प्रब- उद्घाल(त)क .. २८४ न्धेऽप्यतिदेशः २२९ ७ कथोद्घातः ... ... २८५ पदवाक्यगतत्वेनाष्टपञ्चाशद्भे- प्रयोगातिशयः ... २८६ दानाख्यानम् ... २३१ १ प्रवर्त्तकम् ... ... २८७ ध्वनिभेदाख्यानम् ... २३३ ८ अवलगितम् ... ... २८७ गुणीभूतव्यङ्ग्य ... २३८ २ 'नभश्चूम्बितिनिरूपणम् २८७

५ पृष्ठस्य पङ्क्तौ | पृष्ठस्य पङ्क्तौ वस्तुनो द्वैविध्योपाख्यानम् २८८ ६ | तत्र, उपक्षेपः ... ३०१ १८ प्रासङ्गिकवस्तुकीर्तनम् २८८ ११ | परिकरः ... ... ३०२ ६ पताकास्थानम् ... ... २८८ १६ | परिन्यासः ... ... ३०२ १२ प्रथमं पताकास्थानम्... २८८ १९ | विलोभनम् ... ... ३०३ ५ द्वितीयं पताकास्थानम् २८९ ९ | युक्तिः... ... ... ३०३ ११ तृतीयं पताकास्थानम् २९० १ | प्राप्तिः... ... ... ३०३ १६ चतुर्थं पताकास्थानम् २९० १४ | समाधानम् ... ... ३०४ १ कविशिक्षा ... ... २९१ ११ | विधानम् ... ... ३०४ ९ अर्थोपक्षेपकाः ... ... २९२ १६ | परिभावना ... ... ३०४ १५ विष्कम्भकः ... ... २९३ १ | उद्भेदः ... ... ३०४ १९ प्रवेशकः ... ... २९३ ८ | करणम् ... ... ३०५ ४ चूलिका ... ... २९३ १३ | भेदः ... ... ३०५ ७ अङ्कावतारः ... ... २९४ ४ | प्रतिमुखसन्धिभेदाः ... ३०५ ११ अङ्कमुखम् ... ... २९४ ९ | तत्र, विलासः ... ३०५ १६ अङ्कमुखे मतभेदः ... २९४ १४ | परिसर्पः ... ... ३०६ ३ कविशिक्षा ... ... २९५ ३ | विधुतम् ... ... ३०६ ७ अर्थप्रकृतयः ... ... २९५ १५ | तापनम् ... ... ३०६ १० बीजम् ... ... २९५ १९ | नर्म ... ... ३०७ ४ विन्दुः... ... ... २९६ ५ | नर्मद्युतिः ... ... ३०७ ८ पताका (वृत्तम्) ... २९६ ९ | प्रगमनम् ... ... ३०७ १४ प्रकरी... ... ... २९७ ९ | विरोधः ... ... ३०८ ३ कार्यावस्था ... ... २९८ ३ | पर्युपासनम् ... ... ३०८ ६ आरम्भः ... ... २९८ ६ | पुष्पम्... ... ... ३०८ १० यत्नः ... ... २९८ ९ | वज्रम्... ... ... ३०८ १६ प्राप्त्याशा ... ... २९८ १४ | उपन्यासः ... ... ३०८ २० नियताप्तिः ... ... २९८ १८ | वर्णसंहारः ... ... ३०९ ७ फलयोमः (फलागमः) २९९ ३ | गर्भसन्धिभेदाः ... ३१० २ सन्धिः... ... ... २९९ ९ | तत्र, अभूताहरणम् ... ३१० ५ सन्धिभेदाः ... ... २९९ १३ | मार्गः ... ... ३१० ११ तत्र, मुखम् ... ... २९९ १६ | रूपम् ... ... ३१० १५ प्रतिमुखम् ... ... २९९ १९ | उदाहरणम् ... ... ३१० १९ गर्भः ... ... ३०० ५ | क्रमः ... ... ३११ ६ विमर्शः ... ... ३०० १६ | संग्रहः ... ... ३११ ११ निर्वहणम् (उपसंहृतिः) ३०१ ६ | अनुमानम् ... ... ३११ १५ मुखसन्धिभेदाः ... ३०१ १४ | प्रार्थना ... ... ३१२ ३

४ पृष्ठस्य पङ्क्तौ पृष्ठस्य पङ्क्तौ भयानक ... ... १८९ १४ गुणीभूतव्यङ्ग्यस्य भेदनि- बीभत्स ... ... १९० ९ रूपणम् ... ... २३८ अद्भुत ... ... १९१ ४ पञ्चमपरिच्छेदे- शान्त ... ... १९२ ४ व्यञ्जनास्वरूपम् ... २५१ दशाविशेषाणां भेदा- अभिधातो व्यञ्जनाया पा- भावानम् ... १९३ २ र्थक्ये हेतवः ... २५७ हास्यस्य रसत्वप्रतिपादनम् १९३ ११ अभिधालक्षणयो रसादिसति- शम ... ... १९४ १४ पादनेऽक्षमत्वनिरूपणम् २६० रसध्वनेरेव प्राधान्यम् १९५ १५ रसादिव्यङ्ग्याख्यानेऽनुमान- भाव ... ... १९७ ३ स्याक्षमत्वप्रतिपादनम् २६२ १ रसभावाद्याभासा ... १९९ १० व्यञ्जनोपसंहारः ... २७१ १ भावशान्त्यादि निरूपणम् ... १९९ १६ षष्ठपरिच्छेदे- भावस्य प्राधान्यम् ... २०१ १२ काव्यस्य दृश्यश्रव्यभेदौ २७२ १ चतुर्थपरिच्छेदे- रूपकसञ्ज्ञाकारणम् ... २७२ १ ध्वनिरूपम् ... ... २०६ ३ अभिनय ... ... २७२ १५ अविवक्षितवाच्यध्वनि } रूपकभेदाः ... ... २७३ ९ विवक्षितान्यपरवाच्यध्वनि } ... २०७ ३ उपरूपकभेदाः ... २७३ ९ अविवक्षितवाच्यभेदाः .. २०८ २ नाटकलक्षणम् ... २७३ १३ विवक्षितान्यपरवाच्यभेदाः .. २१० १२ अङ्गलक्षणम् . ... २७५ ४ संलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्य ध्वने- गर्भाङ्गलक्षणम् ... २७६ १ र्भेदाः ... ... २११ १० नाटक रचनापरिपाटी... २७६ १३ शब्दशक्त्युत्थसंलक्ष्य- पूर्वरङ्गः . ... २७६ १ क्रमभेदः ... २१२ ७ नान्द्या आवश्यकत्वम् २७७ ९ अर्थशक्त्युत्थसंलक्ष्यक्रम- नान्दीलक्षणम् ... २७८ ९ व्यङ्ग्यभेदाः ... २१४ ९ नान्द्यनन्तरं कर्तव्यता २८१ ९ उभय शक्त्युद्भवसंलक्ष्यक्रम- भारतीवृत्ति ... ... २८३ १ ध्वनिप्रतिपादनम् ... २२० ८ भारतीवृत्तेरङ्गानि .. २८३ ६ पदवाक्यादिप्रकाश्यसंलक्ष्य- आमुखं (प्रस्तावना) ... २८३ १५ क्रमभेदाः ... २२१ ३ प्रस्तावनाभेदाः ... २८४ पदवाक्यप्रकाश्य भेद- उद्घात्यकः .. २८४ ९ प्रतिपादनम् ... २३० ७ कथोद्धात ... ... २८५ ९ ध्वनेरेकैकस्यानेकभेदत्व- प्रयोगातिशय ... २८६ प्रतिपादनम् ... २३१ १ प्रवर्त्तकम् ... ... २८७ १ प्रबन्धध्वनिप्रतिपादनम् ... २३३ ८ अवलगितम् ... ... २८७ ९ शुद्धध्वनिभेदाः ... २३४ २ नायकस्वरूपनिरूपणम् २८९ ५

पृष्ठस्य पङ्क्तौ | पृष्ठस्य पङ्क्तौ वस्तुनो द्वैविध्याख्यानम् २८८ ६ | तत्र, उपक्षेप. ... ३०१ १८ प्रासङ्गिकवस्तुकीर्तनम् २८८ ११ | परिकरः ... ३०२ ६ पताकास्थानम् ... २८८ १६ | परिन्यासः ... ३०२ १२ प्रथमं पताकास्थानम्... २८८ १९ | विलोभनम् ... ३०३ ५ द्वितीयं पताकास्थानम् २८९ ९ | युक्तिः... ... ३०३ ११ तृतीयं पताकास्थानम् २९० १ | प्राप्तिः... ... ३०३ १६ चतुर्थं पताकास्थानम् २९० १४ | समाधानम् ... ३०४ १ कविशिक्षा ... ... २९१ ११ | विधानम् ... ३०४ ९ अर्थोपक्षेपका ... २९२ १६ | परिभावना ... ३०४ १५ विष्कम्भकः ... ... २९३ १ | उद्भेदः ... ३०४ १९ प्रवेशकः ... ... २९३ ८ | करणम् ... ३०५ ४ चूलिका ... ... २९३ १३ | भेदः ... ३०५ ७ अङ्कावतारः ... २९४ ४ | प्रतिमुखसन्धिभेदा. ... ३०५ ११ अङ्कमुखम् ... ... २९४ ९ | तत्र, विलास. ... ३०५ १६ अङ्कमुखे मतभेदः ... २९४ १४ | परिसर्पः ... ३०६ ३ कविशिक्षा ... ... २९५ ३ | विधुतम् ... ३०६ ७ अर्थप्रकृतय. ... २९५ १५ | तापनम् ... ३०६ १० बीजम् ... ... २९५ १९ | नर्म ... ३०७ ४ बिन्दुः... ... २९६ ५ | नर्मद्युतिः ... ३०७ ८ पताका (वृत्तम्) ... २९६ ९ | प्रगमनम् ... ३०७ १४ प्रकरी... ... २९७ ९ | विरोधः ... ३०८ ३ कार्यावस्था ... २९८ ३ | पर्युपासनम् ... ३०८ ६ आरम्भः ... २९८ ६ | पुष्पम्... ... ३०८ १० प्रयत्नः ... ... २९८ ९ | वज्रम्... ... ३०८ १६ प्राप्त्याशा ... २९८ १४ | उपन्यासः ... ३०८ २० नियताप्तिः ... २९८ १८ | वर्णसंहारः ... ३०९ ७ फलयोगाः (फलागमः) २९९ ३ | गर्भसंधिभेदा. ... ३१० २ संधिः .. ... २९९ ९ | तत्र, अभूताहरणम् ... ३१० ५ संधिभेदाः ... २९९ १३ | मार्गः ... ३१० ११ तत्र, मुखम् ... २९९ १६ | रूपम्... ... ३१० १५ प्रतिमुखम् ... २९९ १९ | उदाहरणम् ... ३१० १९ गर्भ. ... ... ३०० ५ | क्रमः ... ३११ ६ विमर्शः ... ... ३०० १६ | संग्रहः ... ३११ ११ निर्वहणम् (उपसंहृतिः) ३०१ ६ | अनुमानम् ... ३११ १५ मुखसंधिभेदा. ... ३०१ १४ | प्रार्थना ... ३१२ ३

४

५

४ पृष्ठम् पङ्क्ति पृष्ठम् ... १८९ १४ गुणीभूतव्यङ्ग्यस्य भेदनि- ... १९० ९ रूपणम् ... ... २३८ ... १९१ ४ पञ्चमपरिच्छेदे- ... १९२ ४ व्यञ्जनास्वरूपम् ... २५१ ... अभिधातो व्यञ्जनाया पा- ... १९३ २ र्थक्ये हेतवः ... २५७ ... १९३ ११ अभिधालक्षणयो रसादिप्रति- ... १९४ १६ पादनेऽसमर्थत्वनिरूपणम् २६० ... १९५ ११ रसादिप्रत्यायनेऽनुमान- ... १९७ ३ स्याक्षमत्वप्रतिपादनम् २६१ ... १९९ १० ग्रन्थोपरंहार ... २७१ ... १९९ १८ षष्ठपरिच्छेदे- ... २०२ १२ काव्यस्य दृश्यश्रव्यभेदौ २७२ चतुर्थपरिच्छेदे- रूपकलक्षणम् ... २७२ ... २०४ ३ अभिनयः ... ... २७२ ... रूपकभेदाः ... ... २७३ ... २०५ ३ उपरूपकभेदाः ... २७३ ... २०८ २ नाटकलक्षणम् ... २७३ ... २१० १० अङ्कलक्षणम् . ... २७५ ... गर्भाङ्कलक्षणम् ... २७६ ... २१५ १० नाटकरचनापरिपाटी... २७८ पूर्वरङ्गः . ... २७८ ... २२० ५ नान्दीशब्दव्युत्पत्तिः २८० नान्दीलक्षणम् ... २८० ... २२४ ५ चन्द्रनामाङ्कितपदव्यवस्था २८२ प्ररोचना ... ... २८३ ... २२५ ६ प्ररोचनाप्रवृत्तिः ... २८३ प्रहसन (प्रसाधन) ... २८३ ... २२६ ३ प्रस्तावनाभेदाः ... २८४ ... २२६ ... २२७ ३ ... ... २८५ ... ... २८५ ... २२८ ७ ... ... २८६ ... ८ ... ... २८६ ... ५ ... २८६