समराङ्गणसूत्रधार (महाराज भोज - वास्तु, स्थापत्य एवं यंत्र शास्त्र)

हस्तलक्षणं नाम नवमोऽध्यायः । ३७ विविधास्तत्र भोगाश्च १प्रजायन्ते नरस्य हि । ज्येष्ठादीनामथैतेषां संज्ञाभेदो विधीयते ॥ २७ ॥ यच्च येन भवेद् द्रव्यं मेयं तदपि कीर्त्यते । यवाष्टकाङ्गुलैः क्लृप्तः प्रकर्षेणायतः किल ॥ २८ ॥ ज्येष्ठो हस्तः स विद्वद्भिः प्रोक्तः प्राशयसंज्ञितः । यः पुनः कल्पितः सप्तयवक्लृप्तैरिहाङ्गुलैः ॥ २९ ॥ तज्ज्ञैः स मध्यमो हस्तः साधारण इति स्मृतः । मात्रेत्यल्पं यतः प्रोक्तं हस्तश्च शय उच्यते ॥ ३० ॥ तेन मात्राशयः स स्याद्धस्तो यः षड्यवाङ्गुलः२ । विभागायामविस्ताराः खेटग्रामपुरादिषु ॥ ३१ ॥ प्रासादवेश्मपरिखाद्वाररथ्यासभादिषु । मार्गाश्च निर्गमाँ(?ये ?श्चै)षां सीमक्षेत्रान्तराणि च ॥ ३२ ॥ वनोपवनभागाश्च देशान्तरविभक्तयः । योजनक्रोशगव्यूतिप्रमाणमपि चाध्वनः ॥ ३३ ॥ प्राशयेन प्रमातव्याः खातक्रकचराशयः । तलोच्छ्रयान् मूलपादान् जलोद्देशानधः क्षितेः४ ॥ ३४ ॥ तथा दोलाम्बुशस्त्रादि पातमौनवनिर्णयम् । शैलखातँनिकेतानि सुरुङ्गामानमान्तरम् ॥ ३५ ॥ साधारणेन वास्थ्यध्वमानं च परिकल्पयेत् । आयुधानि धनुर्दण्डान् यानं शयनमासनम् ॥ ३६ ॥ प्रमाणं कूपवापीनां गजानां वाजिनां नृणाम् । अरघट्टेक्षुयन्त्राणि युगयूपहलानि च ॥ ३७ ॥ शिल्प्युपस्करनौच्छत्रध्वजातोध्यानि यानि च । वृसीधर्मोपकरणपटवानादिकं च यत् ॥ ३८ ॥ १ द. ख. ग. सदा चैतस्य संभवेत् । २ द. षट्पञ्चाङ्गुलः । ३ द. ०श्चार्गमायेषां । ४ द. स्थितैः । ५ द. पातयामानवनिर्णयम् ; क. ०तयामाननि० । ६ द. ख. ग. ०खातनेत्रोतानि । ७ द. सान्तरम् । ८ द. ख. ग. परिकीर्तयेत् ।