साम्ब पुराण (श्री एस. एन. खण्डेलवाल हिन्दी व्याख्या सहित)
Samba Purana Hindi
महर्षि वेदव्यास (व्याख्याकार: श्री एस. एन. खण्डेलवाल) द्वारा
स्रोत: Sri Samba Purana with Hindi Commentary by Sri S. N. Khandelwal (उद्गम)
श्रीविद्यार्णवतन्त्रम्
हिन्दीभाष्यकारः श्रीकपिलदेवनारायण
‘श्रीविद्या’ शब्द श्रीत्रिपुरसुन्दरी के मन्त्र एवं उसके अधिष्ठात्री देवता–इन दोनों का बोधक है। सामान्यतः ‘श्री’ शब्द ‘लक्ष्मी’ अर्थ में प्रसिद्ध है, परन्तु हारितायन संहिता, ब्रह्माण्डपुराण-उत्तरखण्ड आदि पुराणेतिहासों में वर्णित आख्यायिकाओं के अनुसार ‘श्री’ शब्द का मुख्य अर्थ ‘महात्रिपुरसुन्दरी’ ही है। श्री महालक्ष्मी ने महात्रिपुरसुन्दरी की चिरकाल-पर्यन्त आराधना कर जो अनेक वरदान प्राप्त किये हैं, उनमें एक वरदान ‘श्री’ की आख्या से लोक में ख्याति प्राप्त करने का भी है। अस्तु; ‘श्री’ शब्द का ‘महालक्ष्मी’ अर्थ तो गौण ही है, मुख्य अर्थ है–‘श्री’ अर्थात् महात्रिपुरसुन्दरी की प्रतिपादिका विद्या-मन्त्र = ‘श्रीविद्या’। वाच्य एवं वाचक का भेद मानकर इस मन्त्र की अधिष्ठात्री देवता भी ‘श्रीविद्या’ ही सिद्ध होती हैं। इस श्रीविद्या के उपासकों को लौकिक फल तो प्राप्त होते ही हैं, आत्मज्ञानी को प्राप्त होने वाला शोकोत्तीर्णतारूप फल भी श्रीविद्यापासकों को निश्चित रूप से प्राप्त होता है; साथ ही यही फल ब्रह्मविद्या से भी प्राप्त होता है; अतः फलैक्य होने के कारण श्रीविद्या ही ब्रह्मविद्या है–यह निर्विवाद सत्य प्रतिष्ठापित होता है। ‘श्रीविद्या’ का साङ्गोपाङ्ग विवेचन करने वाला सर्वप्रामाणिक महनीय ग्रन्थ ‘श्रीविद्यार्णवतन्त्रम्’ न केवल श्री विद्या; अपितु दश महाविद्याओं के विशद् विवेचन के साथ-साथ शैव, शाक्त, गाणपत्य, वैष्णव, सौर आदि सभी मन्त्रों एवं उनके तत्तद् यन्त्रों से पाठक को साक्षात्कार कराने वाला एक बृहत्काय ग्रन्थ है। स्वामी विद्यारण्य यति द्वारा छत्तीस श्वासों में गुम्फित यह ग्रन्थरत्न पूर्वार्द्ध एवं उत्तरार्द्ध रूप दो खण्डों में समुपलब्ध है। श्रीविद्या के सविधि विवेचन के साथ-साथ अन्य देवी-देवताओं के भी मन्त्र-यन्त्रों का समग्र रूप में विवेचन, उनके उपासना की विधि एवं उपासना के फलस्वरूप प्राप्त होने वाले फलों को स्पष्टतया अभिव्यक्त करना इस ग्रन्थ की सर्वातिशायी विशेषता है। अन्य ग्रन्थों में जहाँ किसी भी उपास्य देवता के एक, दो, चार अथवा कतिपय प्रमुख मन्त्र-यन्त्रों का ही विवेचन उपलब्ध होता है, वहीं इस ग्रन्थ में विवेच्य समस्त देवी-देवताओं के प्रसिद्ध-अप्रसिद्ध सभी मन्त्र-यन्त्रों को उनकी विधियों सहित स्पष्ट रूप से प्रतिपादित किया गया है; फलस्वरूप सम्बद्ध देवता के किसी भी मन्त्र-यन्त्र अथवा उसकी विधि को जानने के लिये साधक को किसी अन्य ग्रन्थ का अवलम्ब ग्रहण करने की लेशमात्र भी आवश्यकता नहीं रह जाती। संक्षेप में कहा जा सकता है कि श्रीविद्यारण्य यति-प्रणीत ‘श्रीविद्यार्णवतन्त्रम्’ एकमात्र ऐसा ग्रन्थ है, जो साधक के समस्त कामनाओं की पूर्ति करने में सर्वतोभावेन समर्थ है। अस्तु; यह ग्रन्थ अद्यावधि अपने मूल स्वरूप में ही, बिना किसी भाषा-टीका के उपलब्ध था, जिससे जिज्ञासु साधकों को आराधना में पग-पग पर दुरूह कठिनाइयों का अनुभव होता था एवं ग्रन्थ के तात्पर्य से अवगत न हो पाने के कारण वे बार-बार संशयग्रस्त हो जाते थे। इसी को हृदयङ्गम कर तन्त्रग्रन्थों के ख्यातिनाम भाषा-भाष्यकार श्री कपिलदेव नारायण ने इस विशालकाय ग्रन्थ को भाषा टीका से अलंकृत कर सर्वसुलभ बनाने का साहसिक प्रयास किया है। पूर्वार्द्ध-उत्तरार्द्ध के विभाजन से दो भागों में विभक्त यह विशालकाय ग्रन्थ भाषा-भाष्य से अलंकृत होने के फलस्वरूप और भी बृहद् कलेवर को प्राप्त हो गया, फलस्वरूप जिज्ञासुओं के सौकर्य को दृष्टिगत कर इसे पाँच भागों (पूर्वार्द्ध–दो भाग एवं उत्तरार्द्ध–तीन भाग) में प्रकाशित किया जा रहा है। विद्वान भाष्यकार श्री कपिलदेवनारायण द्वारा प्रयोगपरक भाषा भाष्य से अलंकृत यह ग्रन्थ जिज्ञासुओं की समस्त जिज्ञासाओं का शमन करने में सर्वविध समर्थ होगा–इसमें विचिकित्सा के लिये लेशमात्र भी स्थान नहीं है।
(सम्पूर्ण पाँच भागों में)
❧ तन्त्रशास्त्र के महत्त्वपूर्ण ग्रन्थ-मूल संस्कृत एवं हिन्दी टीका सहित ❧
| • तन्त्रसार : परमहंस मिश्र (1-2 भाग) | • स्पन्दकारिका : श्यामाकान्त द्विवेदी |
| • कुलार्णवतन्त्रम् : परमहंस मिश्र | • सर्वोल्लासतन्त्रम् : एस. खण्डेलवाल |
| • नित्योत्सव : (श्रीविद्याविमर्शकभद्रग्रन्थ)<br>परमहंस मिश्र | • नीलसरस्वतीतन्त्रम् : एस. खण्डेलवाल |
| • त्रिपुरारहस्यम् : (ज्ञान एवं महात्म्य खण्ड)<br>जगदीशचन्द्र मिश्र (1-2 भाग) | • भूतडामरतन्त्रम् : एस. खण्डेलवाल |
| • तन्त्रालोक : राधेश्याम चतुर्वेदी (1-5 भाग) | • सिद्धनागार्जुनतन्त्रम् : एस. खण्डेलवाल |
| • स्वच्छन्दतन्त्रं : राधेश्याम चतुर्वेदी (1-2 भाग) | • अन्नदाकल्पतन्त्रम् : एस. खण्डेलवाल |
| • नेत्रतन्त्रम् : राधेश्याम चतुर्वेदी | • त्रिपुरार्णवतन्त्रम् : एस. खण्डेलवाल |
| • कामाख्यातन्त्रम् : राधेश्याम चतुर्वेदी | • विज्ञानभैरव : बापूलाल अंजना |
| • महाकालसंहिता : (कामकला-कालीखण्ड)<br>राधेश्याम चतुर्वेदी | • श्रीविद्यार्णवतन्त्रम् : कपिलदेवनारायण (1-5 भाग सम्पूर्ण) |
| • महाकालसंहिता : (गुह्यकाली-खण्ड)<br>राधेश्याम चतुर्वेदी (1-5 भाग) | • देवीरहस्यम् : (रुद्रयामलतन्त्रोक्तम्)<br>कपिलदेवनारायण (1-2 भाग) |
| • रुद्रयामलम् : सुधाकर मालवीय (1-2 भाग) | • स्वर्णतन्त्र : भाषा टीका |
| • शारदातिलकम्-सुधाकर मालवीय (1-2 भाग) | • महानिर्वाणतन्त्रम् : कपिलदेवनारायण |
| • मन्त्रमहोदधि : सुधाकर मालवीय | • बृहत्तन्त्रसार : कपिलदेवनारायण (1-2 भाग) |
| • लक्ष्मीतन्त्रम् : कपिलदेवनारायण (1-2 भाग) | • सौन्दर्यलहरी : लक्ष्मीधरी टीका सहित<br>सुधाकर मालवीय |
| • तन्त्रराजतन्त्रम्-कपिलदेवनारायण (1-2 भाग) | • सिद्धसिद्धान्तपद्धति : द्वारकादास शास्त्री |
| • महानिर्वाणतन्त्रम् : कपिलदेवनारायण | • आगमतत्त्वविलास : एस.एन. खण्डेलवाल (1-4 भाग सम्पूर्ण) |
| • कामकलाविलास : श्यामाकान्त द्विवेदी | • राधातन्त्रम् : एस.एन. खण्डेलवाल |
| • वरिवस्यारहस्यम् : श्यामाकान्त द्विवेदी | • सौभाग्यलक्ष्मीतन्त्रम् : एस.एन. खण्डेलवाल |
❧ डॉ. श्यामाकान्त द्विवेदी द्वारा हिन्दी में लिखित तन्त्र विषयक महत्त्वपूर्ण शास्त्रीय ग्रन्थ ❧
- ❧ श्रीविद्या-साधना : (श्रीविद्या-उपासना का साङ्गोपाङ्ग शास्त्रीय विवेचन) (1-2 भाग सम्पूर्ण)
- ❧ भारतीय शक्ति-साधना : (शक्ति-विज्ञान: स्वरूप एवं सिद्धान्त का शास्त्रीय विवेचन)
- ❧ ब्रह्मास्त्रविद्या एवं बगलामुखी-साधना : (महाविद्याबगला-उपासना का शास्त्रीय विवेचन)
- ❧ काश्मीर शैवदर्शन एवं स्पन्दशास्त्र : (शिवसूत्र, शक्तिसूत्र एवं स्पन्दसूत्र के सन्दर्भ में)
- ❧ मुद्राविज्ञान एवं साधना : (नित्यकर्म्य एवं तान्त्रिक मुद्राओं का सचित्र एवं शास्त्रीय विवेचन)
श्रीविष्णुमहापुराणम्
(मूल संस्कृत-भावप्रकाशिका हिन्दीटीका श्लोकानुक्रमणिका सहित)
श्री शिवप्रसाद द्विवेदी
| वितरक | प्रकाशक |
|---|---|
| चौखाम्बा पब्लिशिंग हाऊस<br>नई दिल्ली - 110002<br>फोन नं. 011-23286537, 32996391 | चौखम्बा सुरभारती प्रकाशन<br>वाराणसी-221001<br>फोन नं. 0542-2335263, 2335264 |