सार्थ तुकाराम गाथा (मराठी अभंग व भावार्थ)

१८४ सार्थ तुकारामगाथा सत्त्वरजततमाधा । नव्हे हरिमक्तासि कदा ॥ ३ ॥ खाय बोले करी । अवघा त्याच्या अगें हरी ॥ ४ ॥ देवभक्तपण । तुका म्हणे नाहीं भिन्न ॥ ५ ॥ शब्दार्थ व टीपा - प्रारब्ध-पूर्वजन्माचे कर्म, संचित-जे भोगानेच संपणारे असत ते कर्म, क्रियमाण-चालू घडीचे कर्म अर्थ - ईश्वराच्या भक्तांना पूर्वजन्मीचे कर्म, भोगावयाचे साठलेले कर्म- चालू घडीचे कर्म अशा रूपात प्रारब्ध, संचित व क्रियमाण वगैरे सर्व कर्मभोग काही नसतात १ हा भक्त सर्व बाजूंनी देवच बनून राहिलेला असतो अंतर्बाह्य त्याला देवत्व प्राप्त झालेले असते २ या हरिमक्तांना सत्त्व, रज, तम या त्रिगुणाची बाधा कधीच होत नसते ३ प्रत्यक्ष श्रीहरी या भक्तांच्याबरोबर खातो, बोलतो, कामें करतो, सर्व कर्मे देव त्यांच्याबरोबरच करतो ४ तुकाराम महाराज म्हणतात याप्रमाणे देव व भक्त भिन्न नसून एकच आहेत ५ २९५ शास्त्राचे जें सार वेदाची जो मूर्ति । तो माझा सागाती प्राणसखा ॥ १ ॥ म्हणउनी नाहीं आणिकाचा पाग । सर्व जाले सांग नामें एका ॥ २ ॥ सगुण निर्गुण जयाचीं हीं अगें । तोचि आम्हा सगै क्रीडा करी ॥ ३ ॥ तुका म्हणे आम्ही विधीचे जनिते । स्वयंभू आइते केले नव्हो ॥ ४ ॥ शब्दार्थ व टीपा - सागाती-सोबती, जिवलग मित्र, पाग-गरज, सांग-पूर्ण, विधी-सृष्टी निर्माण करणारा ब्रह्मदेव, जनिते-जन्म देणार, स्वयंभू-स्वत होऊन झालेले अर्थ - सर्व शास्त्राचे सार जे वेद त्याची मूर्तीच माझा जिवलग असा प्राणसखा मित्र आहे १ म्हणून मला दुसऱ्याच्या संगतीची गरजच नाही याच्या एका नामस्मरणाने सर्व मनोरथ पूर्ण झाले आहेत २ सगुण व निर्गुण ही ज्याची दोन प्रमुख अंगे आहेत तोच आमच्याबरोबर क्रीडा करीत असतो ३ तुकाराम महाराज म्हण तात, आम्ही प्रत्यक्ष ब्रह्मदेवाचे बाप आहोत, आम्हीच त्याला निर्माण केले, त्याने आम्हास नाही आम्ही स्वतः होऊनच निर्माण झालो कोणी तरी आम्हास आयते बनविले असे नाही ४ विवरण - या एव लहानशा पण तत्त्वपूर्ण अभंगात बुवांनी तीन सिद्धान्त स्पष्टपणे सांगितले आहेत पहिला असा की त्यांचा परमेश्वर हा वेदांच व शास्त्रांचे सार आहे तो वेदप्रणीत आहे. 'वेदांचा तो अर्थ आम्हांसचि ठावा' म्हणणाऱ्या तुकोबांनाच हे शोभून दिसणार आहे 'वेद अनंत बोलीला अर्थ इतकाचि साधिला । विठोबासी शरण- जावे' हाच अर्थ तुकोबांनी वेदांतून काढलेला आहे तुकारामबुवांचा विठ्ठल हा वेदांचा शास्त्राचा, पुराणाचा एव पुतळाच आहे 'सावळें रूप ड्यावे डोळा । सा ची अक्षरचा मेळा' असा उल्लेख त्यांनी एका अभंगात केला आहे हा षडंगेचा राजा म्हणज 'सकळ शास्त्रांचे हैं सार । हे वेदांचे गव्हार' म्हणून दुसऱ्या एका ठिकाणी बुवानी म्हटले आहे दुसरा सिद्धान्त तुकाराम महाराजांच्या या अभंगातील असा आहे की हा आमचा देव सगुण आहे आणि निर्गुणही आहे सगुणनिर्गुणांना भेद हा वरवरचा आहे निर्गुण हा शब्दच एका गुणांचे वर्णन करणारा आहे भोगासाठी, प्रेमासाठी भक्तीसाठी निर्गुणच सगुण झाला, निराकार जो तो साकार झाला पण म्हणून तो फार निराळा झाला अस नाही 'तुज सगुण म्हणूं कीं निर्गुण रे सगुण निर्गुण एक गोविंदु रे' अशी प्रचीती सर्व साधुसंतांचीच आहे 'जेथुनि उद्गारू प्रसवले ॐकारू । तोचि हा श्रीवरू गोकुळीं वसे' असे याच वर्णन निवृत्तीनाथांनी केले आहे 'सगुणीं निर्गुण निर्गुणीं सगुण। दोन्हीही निरूपण नसे मूळी', 'निर्गुणा अंगीं सगुण बाणले । निर्गुण सगुण एकत्रचि आले।' अशा शब्दांत श्रीज्ञानेश्वरांनीही सगुपनिर्गुणांचे ऐक्य प्रस्थापित केले आहे तुकारामबुवांचे तर शेकडो अभंग या विषयी आहेत 'अद्वयाचि द्वय झालेचि कारण । धरिले नारायणे भक्तिकुलें।' यासारख्या ओळींतून तुकांचा हा सिद्धान्त चट्कन् मांडून जातात तिसरा एक महत्त्वाचा सिद्धान्त तुकोबांनी या अभंगात मांडला आहे तो असा की देवाच्याही आधी आपण भवन स्वयंभू आहोत देवाने, ब्रह्मदेवाने हे सर्व चराचर विश्व निर्माण केले असे आपण मानता, पण येथे बुवांची