सार्थ तुकाराम गाथा (मराठी अभंग व भावार्थ)

त्या वननिवासाचा काय लाभ झाला आहे ? २ धान्य काढण्यासाठी आपण पेवात शिरलो, तर त्या ठिकाणी काय आपणांस सिद्धीची प्राप्ती कधी होते काय ? ३ अंत करण जर पवित्र नसेल तर, भस्माचे लेपन काय करील ? ही केवळ राखच म्हणावी लागेल. ४ वर्णाश्रमधर्माप्रमाणे वागण्याचे मनात भाव नसताना ठरविले, तरी त्यामुळे वृथा श्रमच होतील. ५ तुकाराम महाराज म्हणतात, ही सर्व सोंगे नवीन पाश निर्माण करणारी आहेत. जेणेकरून आशा खुंटेल त्यातच खरे हित आहे. ६

७१० तें ही नव्हे जें करितां कांहीं । ध्यातां ध्यायीं तें ही नव्हे ॥ १ ॥ तें ही नव्हे जें जाणवी जना । वाटे मना तें ही नव्हे ॥ २ ॥ त्रास मानिजे कांटाळा । अशुभ वाचाळा तें ही नव्हे ॥ ३ ॥ तें ही नव्हे जें मोंवतें भोवे । नागवें धांवे तें ही नव्हे ॥ ४ ॥ तुका म्हणे एकचि आहे । सहजिं पाहें सहज ॥ ५ ॥ शब्दार्थ व टीपा :- भोंवे-फिरण्यात अर्थ :- जे काही तुम्ही कराल ती भक्ती नव्हे. ध्यान करणाऱ्याने ध्येयाचे ध्यान केले तरी, ती काही भक्ती नव्हे. १ सर्व लोकांना ज्यामुळे परमार्थाची जाणीव होते, तीही भक्ती नव्हे मनास जे काही वाटते, ती सुद्धा भक्ती नाही २ सर्व जगाचा कंटाळा येणे, सर्वांचा त्रास मानणे, अशुभ वाचाळपणा करणे, यांतही भक्ती नाही ३ एखाद्याच्या भोवती फिरत राहणे, ही भक्ती नव्हे की, नागवे धावत सुटणे यासही भक्ती म्हणता येणार नाही. ४ तुकाराम महाराज म्हणतात, भक्तीची अवस्था एकच आहे, की ती सहजासहजी पडावी. ५

७११ बोल बोलतां वाटे सोपें । करणी करितां तीर कांपे ॥ १ ॥ नव्हे वैराग्य सोपारें । मज बोलतां न वाटे खरें ॥ २ ॥ विष खावें ग्रासोग्रासीं । धन्य तोचि एक सोसी ॥ ३ ॥ तुका म्हणे करूनि दावी । त्याचे पाय माझे जीवीं ॥ ४ ॥ शब्दार्थ व टीपा - करणी-कार्य, सोपारें-सोपे. अर्थ :- वैराग्याच्या अथवा परमार्थज्ञानाच्या गोष्टी बोलताना सोप्या वाटतात, पण त्याप्रमाणे कार्य करा- यचे म्हटले, किंवा वागायचे म्हटले की, जीव घाबरा होतो. १ वैराग्याची गोष्ट काही एवढी सोपी नाही. कुणी याविषयी बोलायला लागले तर, मला ते काही खरे वाटत नाही २ प्रत्येक घासाबरोबर विष खाण्यात जे दुःख आहे, तेच वैराग्यधारणेत आहे. जो हे सर्व सहन करतो तो धन्य होय ३ तुकाराम महाराज म्हणतात, जो कुणी वैराग्याप्रमाणे वागणूक करून दाखवील त्याचे पाय मी जीवात धारण करीन. ४

७१२ होईन भिकारी । पंढरीचा वारकरी ॥ १ ॥ हाचि माझा नेम धर्म । अवघें विठोबाचे नाम ॥ २ ॥ हेचि माझी उपासना । लागेन संतांच्या चरणा ॥ ३ ॥ तुका म्हणे देवा । करीन ते भोळी सेवा ॥ ४ ॥ शब्दार्थ व टीपा :- उपासना-ध्यानधारणा अर्थ - सर्व वैभव सोडून मी भिकारी होईन, पण पंढरपुरचा वारकरी होईन. १ हाच एक माझा नेम- धर्म असून माझ्या मुखात एकसारखे विठोबाचे नाम असते. २ माझी ध्यानधारणा किंवा उपासना हीच असून माझे मस्तक नेहमी संतांच्या चरणावर असते. ३ तुकाराम महाराज म्हणतात, देवा, हीच माझी आपली भोळी सेवा आहे, असे तुम्ही समजा. ४