सर्वदर्शनसंग्रह (षोडश दर्शन विमर्श - हिन्दी अनुवाद)
Sarva-Darshana-Sangraha with Hindi Commentary
माधवाचार्य (विद्यारण्य स्वामी) / पं. उमाशंकर शर्मा ऋषि द्वारा
पृष्ठ 130, कुल 316 में से
संदर्भ में पढ़ें[Header] दर्शनम् ] भाषाटीकासमेतः । ( १२१ )
यस्य तच्छास्त्रयोनि तस्य भावस्तत्त्वं तस्माद् ब्रह्मज्ञानकारणा- त्मज्ञानकारणत्वात् शास्त्रस्य तद्योनित्वं ब्रह्मण इत्यर्थः । न च ब्रह्मणःप्रमाणान्तरगम्यत्वं शङ्कितुं शक्यमतीन्द्रियत्वेन प्रत्यक्ष- स्य तत्र प्रवृत्त्यनुपपत्ते नापि महार्णवादिकं सकर्तृकं कार्यत्वात् घटवत् इत्यनुमानस्य पूतिकूष्माण्डायमानत्वात् । तल्लक्षणं ब्रह्म, यतो वा इमानि भूतानीत्यादिवाक्यं प्रतिपादयतीति स्थितम् ॥ ५० ॥ एतादृश ब्रह्ममें प्रमाण क्या है ? ऐसी आशङ्का करके शास्त्रैक प्रमाण कहते हैं । ' शास्त्रही योनि ( कारण ) अर्थात् प्रमाण हो जिसमें वह शास्त्र योनि है ब्रह्मज्ञानका आत्मज्ञान कारण होनेसे ब्रह्मभी शास्त्र योनि हुआ वस्तुतः शास्त्रैक प्रमाण ब्रह्म है मनु आदि धर्मशास्त्रकारोंने प्रत्यक्ष अनुमान आगम ( शास्त्र ) तीन प्रमाण माने हैं ब्रह्ममे केवल शास्त्रही प्रमाण क्यों है? ऐसी शंकाका खण्डन करते हैं ब्रह्म अतीन्द्रिय होनेसे प्रत्यक्षका विषय नही, पृथिवी समुद्रादि कार्य होनेसे सकर्तृक है । अत जो कर्त्ता हो वह ब्रह्म है इत्यादि अनुमान भी सडी हुई कूष्मांडकी समान है । तात्पर्य- लोकमें जितने गृहमन्दिरादि महान् कार्य हैं उन सबको अनेक पुरुष मिलके करते हैं जब मही महार्णवादि कार्यभी अनेक पुरुष मिलके कृत सिद्ध होगा तो अभिमत ब्रह्मसिद्ध नही होगी 'यतोवा' इत्यादिश्रुतिसे एंव द्वितीय सूत्रसे ब्रह्मका लक्षण ओर तृतीय सूत्रसे ब्रह्ममें प्रमाण प्रतिपादन किया ॥ ५० ॥ यद्यपि ब्रह्म प्रमाणान्तरगोचरतां नावतरति तथापि प्रवृत्तिनि- वृत्तिपरत्वाभावासिद्धरूपं ब्रह्म न शास्त्रं प्रतिपादयितुं प्रभवतीति एतत्पर्यनुयोगपरिहारायोक्तं 'ततु समन्वयात्' डति । तुशब्दः प्रसक्ताशङ्काव्यावृत्त्यर्थः । तच्छास्त्रप्रमाणकत्वं ब्रह्मण सम्भ- वत्येवे कुत समन्वयात् परमपुरुषार्थभूतस्यैव ब्रह्मणोऽभिधेय- तयान्वयादित्यर्थः । न च प्रवृत्तिनिवृत्त्योरन्यतरविरहिणः प्रयो- जनशून्यत्वं स्वरूपपरेष्वपि पुत्रस्ते जातः नायं सर्प इत्यादिषु हर्षभयनिवृत्तिरूपप्रयोजनत्वं दृष्टमेवेति न किञ्चिदनुपपन्नम् ।