भारतकोश
सर्वदर्शनसंग्रह (षोडश दर्शन विमर्श - हिन्दी अनुवाद)

सर्वदर्शनसंग्रह (षोडश दर्शन विमर्श - हिन्दी अनुवाद)

Sarva-Darshana-Sangraha with Hindi Commentary

माधवाचार्य (विद्यारण्य स्वामी) / पं. उमाशंकर शर्मा ऋषि द्वारा

DevanagariHindipublished316 पृष्ठ

पृष्ठ 138, कुल 316 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 138

दर्शनम् ] भाषाटीकासमेतः । ( १२९ ) एतादृशविष्णुविद्वेषणान्धतमसप्रवेशप्रसङ्गात् । तत्तत्प्रति- पादितं मध्यमन्दिरेण महाभारततात्पर्यनिर्णये-“ अनादि- द्वेषिणोदैत्या विष्णोर्द्वेषो विवर्द्धितः । तमस्यन्धे पातयति दैत्यानन्धे विनिश्चयात् ” ॥ इति ॥ ११ ॥ (एवञ्चेति) परमेश्वरके साथ स्वरूपकी ऐक्यरूप मुक्तिकी लालसासे जिन्होंने विष्णुके गुणोत्कर्षको मृगतृष्णाके समान कहा सो कदलीफलकी इच्छासे जिह्वाके काटनेके समान हैं इस प्रकार भगवद्वेषसे घोर नरकमें प्रवेश होता है इस बातको मध्यमन्दिर ( आनन्दतीर्थ ) जी ने प्रतिपादन किया है अनादि कालसे द्वेषस्वभाववाले दैत्योंने विष्णुके विषय द्वेषको बढाया अतः तादृश अज्ञानियोंको घोर नरकमें गिराते हैं ॥ ११ ॥ सा च सेवा अङ्कननामकरणभजनभेदात्त्रिविधा । तत्राङ्कनं नासयणायुधादीनां तद्रूपस्मरणार्थमपेक्षितार्थसिद्धार्थं च । तथाच शाकल्यसंहितापरिशिष्टम्-“चक्रं बिभर्त्ति पुरुषोभि- तप्तं बलंदेवानाममृतस्य विष्णो । स याति नाकं दुरिता विधूय विशन्ति यद्यतयो वीतरागाः ॥ १२ ॥ (सा च सेवेति) तप्तमुद्रा ( शंखचक्र ) धारण, नाम करण और भजन भेदसे तीन प्रकार हैं, शंखचक्ररूप भगवदायुधधारण अभीष्ट सिद्धिके लिये और भगवत्के रूपका सदा स्मरणके लियेभी है उक्त विषयमे श्रुतिप्रमाणभी देते हैं (चक्रं बिभर्तीति)देवानां देवतोंका, बलम् रक्षक, अभितस्य विष्णो'-व्यापक परमात्मा विष्णुका, अभितप्तम् चक्रम् अग्निसे सन्तप्त किये हुए श्रीसुदर्शनचक्रको, वपुषा-बाहुमूलमे, यो बिभर्ति-जो धारण करता है अर्थात् ( अङ्कित करता है ) स -तादृश चक्रधारी पुरुष, दुरिताः पुण्यपापको, विधूय-नष्ट करके, “ तदा विद्वान् पुण्यपापे विधूय ” इत्यादि श्रुति- स्वारस्यसे बन्धहेतुक पुण्य पाप दोनों दुरित पदार्थ हैं । नाकम् परमपदको ( श्रीवै- कुण्ठ ) को, याति-जाता है, यत्-जिस परमपदको वीतरागाः-भगवत्प्राप्तिव्यति- रिक्ताविषयमें इच्छा रहित, यतयः-यतिलोग, विशन्ति-जाते हैं ॥ १२ ॥ देवाश्च येन विधृतेन बाहुना सुदर्शनेन प्रयातास्तमायन् येनाङ्किता मनवो लोकसृष्टिं वितन्वन्ति ब्राह्मणास्तद्वहन्ति ॥