सर्वदर्शनसंग्रह (षोडश दर्शन विमर्श - हिन्दी अनुवाद)
Sarva-Darshana-Sangraha with Hindi Commentary
माधवाचार्य (विद्यारण्य स्वामी) / पं. उमाशंकर शर्मा ऋषि द्वारा
पृष्ठ 161, कुल 316 में से
संदर्भ में पढ़ें( १५४ ) सर्वदर्शनसङ्ग्रहः । [ शैव- अथ शैवदर्शनम् ॥ ७ ॥ तमिमं परमेश्वरं कर्मादिनिरपेक्षं कारणमिति पक्षं वैषम्यनै- र्घृण्यदोषदूषितत्वात् प्रतिक्षिपन्तः केचन माहेश्वरा शैवागम- सिद्धान्ततत्त्वं यथावदीक्षमाणा कर्मादिसापेक्षं परमेश्वरं का- रणमिति पक्षं कक्षीकुर्वाणाः पक्षान्तरमुपक्षिपन्ति पतिपशुपाश- भेदात् त्रयः पदार्था इति ॥ १ ॥ कर्मादिनिरपेक्ष ईश्वरको कारणत्व स्वीकार करनेवाले नाकुलीशके मतमें-वैषम्य नैर्घृण्य ( निन्दनीयत्व ) दूषित होनेसे उक्त पक्षको दूषित करके शैवसिद्धान्तको सम्यक् विचारकर कर्मादिसापेक्ष ईश्वरको कारण माननेवाले कोई माहेश्वर मतान्तर निरासपूर्वक पति, पशु और पाशभेदसे तीन तत्त्वोंको व्यवस्थापन करते हैं ॥ १ ॥ तदुक्तं तन्त्रतत्त्वज्ञै । “त्रिपदार्थं चतुष्पादं महातन्त्रं जगद्गुरु । सूत्रेणैकेन सङ्क्षिप्य प्राह विस्तरत पुन ॥” इति । अस्यार्थ - उक्तास्त्रयः पदार्था यस्मिन् सन्ति तत्रिपदार्थ विद्याक्रियायो- गचर्य्याख्याश्चत्वार पादा यस्मिन् तच्चतुश्चरण महातन्त्रमिति । तत्र पशूनामस्वतन्त्रत्वात् पाशानामचैतन्यात् तद्विलक्षण- स्य पत्युः प्रथममुद्देशः चेतनत्वसाधर्म्यात् पशूनां तदानन्त- र्य्यम् । अवशिष्टानां पाशानामन्ते विनिवेश इति क्रमनियमः ॥ २ ॥ अतएव तन्त्रतत्त्वज्ञोंने कहा है जगद्गुरुने तीन पदार्थ चार चरणोंसे युक्त महातन्त्रको एकही सूत्र द्वारा संक्षेपसे कहकर पुनः विस्तारसे वर्णन किया तात्पर्य जिस तन्त्रमें उक्त तीनो पदार्थ और विद्या क्रिया, योग, चर्यारूप चार पाद हो वह महातन्त्र है । पशु परतन्त्र और पाश अचेतन होनेसे सर्वश्रेष्ठ पतिका प्रथम निर्देश किया चेतनत्व धर्म समान होनेसे अनन्तर पशुका निर्देश किया ओर अन्तमें पाशका निर्देश किया है ॥ २ ॥ दीक्षाया परमपुरुषार्थहेतुत्वात् तस्याश्च पशूपाशेश्वरस्वरूप- निर्णयोपायभूतेन मन्त्रमन्त्रेश्वरादिमाहात्म्यनिश्चायकेन ज्ञानेन,