भारतकोश
सर्वदर्शनसंग्रह (षोडश दर्शन विमर्श - हिन्दी अनुवाद)

सर्वदर्शनसंग्रह (षोडश दर्शन विमर्श - हिन्दी अनुवाद)

Sarva-Darshana-Sangraha with Hindi Commentary

माधवाचार्य (विद्यारण्य स्वामी) / पं. उमाशंकर शर्मा ऋषि द्वारा

DevanagariHindipublished316 पृष्ठ

पृष्ठ 162, कुल 316 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 162

दर्शनम् ] भाषाटीकासमेत । ( १५५ ) विना निष्पादयितुमशक्यत्वात् तदेव बोधकस्य विद्यापादस्य प्राथम्यम् । अनेकविधसाङ्गदीक्षाविधिप्रदर्शकस्य क्रियापादस्य तदानन्तर्यम् । योगेन विना नाभिमतप्राप्तिरिति साङ्गयोगज्ञा- पकस्य योगपादस्य तदुत्तरत्वम् । विहिताचरणनिषिद्धवर्जन- रूपा चर्यां विना योगोऽपि न निर्वहतीति तत्प्रतिपादकस्य चर्यापादस्य चरमत्वमिति विवेकः ॥ ३ ॥ मोक्षका कारण दीक्षा है वह दीक्षा पशु पाश और ईश्वर इन तीनके स्वरूप निर्णयके उपायभूत मन्त्र मन्त्रेश्वरादि माहात्म्य ज्ञानके निश्चायक बिना असम्भव होनेसे तद्बोधक विद्यापादका प्रथम उपादान हे नानाविध दीक्षाविधिप्रदर्शक क्रियापादके अनन्तर उपन्यास एव योगके बिना अभिमतप्राप्ति न होनेसे साङ्गो- गबोधक योगपादके पश्चात् उपन्यास किया है । विहितानुष्ठान निषिद्धत्यागरूप चर्याके बिना योगभी अकार्यकर होनेसे तत्प्रतिपादक चर्याको सबके अन्तमें उपादान किया ॥ ३ ॥ तत्र पतिपदार्थः शिवोऽभिमतः । मुक्तात्मनां विद्येश्वरादी नाञ्च यद्यपि शिवत्वमस्ति तथापि परमेश्वरपारतन्त्र्यात् स्वा- तन्त्र्यं नास्ति । ततश्च तदनुकरणभुवनादीनां भावानां सन्निवेश- विशिष्टत्वेन कार्यत्वमवगम्यते । तेन च कार्यत्वेनैषां बुद्धिम- त्पूर्वकत्वमनुमायित इत्यनुमानवशात्परमेश्वरप्रासिद्धिरुपपद्यते॥४॥ यहा पशुपदार्थ शिव विवक्षित है यद्यपि मुक्त और विद्या ईश्वरादिको भी शिवत्व है तथापि परमेश्वर परतन्त्र होनेसे स्वातन्त्र्य नहीं । अनन्तर भुवनादिके अवयवसन्नि- वेश विशिष्ट ( सावयव ) होनेसे कार्यत्व अनुमित होता है जो कार्य होता है वह उपादानसम्प्रदानादि बुद्धिमत्कर्त्तृक होताहै ईदृश विस्तृत भुवनादिका उपादानादि ज्ञानवान् ईश्वरसे अन्य न हो सकनेसे अनुमानद्वारा परमेश्वर सिद्धि होती है ॥ ४ ॥ ननु देहस्यैव तावत्कार्यत्वमसिद्धम् । न हि क्वचित् केनचित् कदाचिद्देहः क्रियमाणो दृष्टचरः । सत्यं तथापि न केनाचित्क्रि- यमाणत्वं देहस्य दृष्टमिति कर्तृदर्शनापह्नवौ न युज्यते तस्या- नुमेयत्वेनाप्युपपत्तेः । देहादिकं कार्यं भवितुमर्हति सन्नि-