भारतकोश
संग्रह पर लौटें

सर्वदर्शनसंग्रह (षोडश दर्शन विमर्श - हिन्दी अनुवाद)

Sarva-Darshana-Sangraha with Hindi Commentary

माधवाचार्य (विद्यारण्य स्वामी) / पं. उमाशंकर शर्मा ऋषि द्वारा

DevanagariHindipublished316 पृष्ठ

दर्शनम् ] भाषाटीकासमेत । ( १५५ ) विना निष्पादयितुमशक्यत्वात् तदेव बोधकस्य विद्यापादस्य प्राथम्यम् । अनेकविधसाङ्गदीक्षाविधिप्रदर्शकस्य क्रियापादस्य तदानन्तर्यम् । योगेन विना नाभिमतप्राप्तिरिति साङ्गयोगज्ञा- पकस्य योगपादस्य तदुत्तरत्वम् । विहिताचरणनिषिद्धवर्जन- रूपा चर्यां विना योगोऽपि न निर्वहतीति तत्प्रतिपादकस्य चर्यापादस्य चरमत्वमिति विवेकः ॥ ३ ॥ मोक्षका कारण दीक्षा है वह दीक्षा पशु पाश और ईश्वर इन तीनके स्वरूप निर्णयके उपायभूत मन्त्र मन्त्रेश्वरादि माहात्म्य ज्ञानके निश्चायक बिना असम्भव होनेसे तद्बोधक विद्यापादका प्रथम उपादान हे नानाविध दीक्षाविधिप्रदर्शक क्रियापादके अनन्तर उपन्यास एव योगके बिना अभिमतप्राप्ति न होनेसे साङ्गो- गबोधक योगपादके पश्चात् उपन्यास किया है । विहितानुष्ठान निषिद्धत्यागरूप चर्याके बिना योगभी अकार्यकर होनेसे तत्प्रतिपादक चर्याको सबके अन्तमें उपादान किया ॥ ३ ॥ तत्र पतिपदार्थः शिवोऽभिमतः । मुक्तात्मनां विद्येश्वरादी नाञ्च यद्यपि शिवत्वमस्ति तथापि परमेश्वरपारतन्त्र्यात् स्वा- तन्त्र्यं नास्ति । ततश्च तदनुकरणभुवनादीनां भावानां सन्निवेश- विशिष्टत्वेन कार्यत्वमवगम्यते । तेन च कार्यत्वेनैषां बुद्धिम- त्पूर्वकत्वमनुमायित इत्यनुमानवशात्परमेश्वरप्रासिद्धिरुपपद्यते॥४॥ यहा पशुपदार्थ शिव विवक्षित है यद्यपि मुक्त और विद्या ईश्वरादिको भी शिवत्व है तथापि परमेश्वर परतन्त्र होनेसे स्वातन्त्र्य नहीं । अनन्तर भुवनादिके अवयवसन्नि- वेश विशिष्ट ( सावयव ) होनेसे कार्यत्व अनुमित होता है जो कार्य होता है वह उपादानसम्प्रदानादि बुद्धिमत्कर्त्तृक होताहै ईदृश विस्तृत भुवनादिका उपादानादि ज्ञानवान् ईश्वरसे अन्य न हो सकनेसे अनुमानद्वारा परमेश्वर सिद्धि होती है ॥ ४ ॥ ननु देहस्यैव तावत्कार्यत्वमसिद्धम् । न हि क्वचित् केनचित् कदाचिद्देहः क्रियमाणो दृष्टचरः । सत्यं तथापि न केनाचित्क्रि- यमाणत्वं देहस्य दृष्टमिति कर्तृदर्शनापह्नवौ न युज्यते तस्या- नुमेयत्वेनाप्युपपत्तेः । देहादिकं कार्यं भवितुमर्हति सन्नि-

( १०६ ) षड्दर्शनप्रद । [ मी- वेशविशिष्टत्वाद् विनश्वरत्वाद्वा घटादिवत् तेन च कार्य्यत्वेन बुद्धिमत्पूर्वकत्वमनुमातुं सुकरमेव। क्षितं सकर्तृकं कार्य्यत्वात् घटवत् यदुक्तसाधनं तदुक्तसाध्यं न यन्नैव न तन्नैव यथा- त्मादि । परमेश्वरानुमानप्रामाण्यस्यानुपानमन्यत्रकारी- त्युपरम्यते ॥ ५ ॥ यदि कहो-पहिले देहादिका कार्य्यकर्ता सिद्ध नहीं पश्चात् देहो बनानेवालेको किसीने नहीं देखा सत्य कहते हो तो भी देहके बनाने हुए किसीको नहीं देखनेसेही कर्त्ताका निषेध नहीं कर सक्ता क्योंकि अनुमानसेभी कर्त्ता सिद्ध हो सकता है। सावयव और अनित्य होनेसे घटादिके समान देहादिक कार्य्य हैं। देहादिक कार्य्य होनेसे सकर्तृक हैं इत्यादि अनुमानसे कर्त्ता सिद्ध होनेपर बुद्धिमत्कर्तृ- कत्वभी सुलभ है इसी प्रकार क्षित (धराधामरूप) भुवनादिकभी घटादिके समान कार्य्य होनेसे सकर्तृक हैं जो जो उक्त साधन (कार्य्य) हो वह सब सकर्तृक हैं जो सकर्तृक नहीं वह कार्य्यभी नहीं जैसे आत्मा परमेश्वरानुमानका प्रामाण्य अन्यत्र कुसु- माञ्जल्यादि ग्रन्थमें दिखाया है अत विराम लेना ॥ ५ ॥ "अज्ञो जन्तुरनीशोऽयमात्मन सुखदु खयो । ईश्वरप्रेरितो गच्छेत् स्वर्गं वा श्वभ्रमेव वा॥" इति न्यायेन प्राणिकृतकर्मा- पेक्षया परमेश्वरस्य कर्तृत्वोपपत्ते । न च स्वातन्त्र्यविहतिरि- तिवाच्यं करणापेक्षया कर्तु स्वातन्त्र्यविहतेरनुपलम्भात् कोषाध्यक्षापेक्षस्य राज्ञ प्रसादादिना दानवत् । यथोक्तं सिद्ध गुरुभि - "स्वतन्त्रस्याप्रयोज्यत्वं करणादिप्रयोक्तृता । कर्तृ स्वातन्त्र्यमेतद्धि नच कर्माद्यपेक्षता ॥" इति ॥ ६ ॥ जीव अज्ञ और अपने सुखदुःखकी निवृत्तिके लियेभी समर्थ नहीं है ईश्वरकी प्रेरणासे स्वर्ग अथवा नरक जाता है। इत्युक्त प्रकार प्राणी कर्म्मकी अपेक्षासे ईश्वरका कर्तृत्व है। यदि कहो स्वतन्त्रताकी हानि होगी सो ऐसा नहीं कहसकते कारणकी अपेक्षा करनेसे कर्त्ताके स्वातन्त्र्यकी हानि कही दृष्ट नहीं है जिस प्रकार दानादिमें कोषाध्यक्षकी अपेक्षा करनेसे राजाका स्वातन्त्र्य भंग नहीं होता प्रत्युत स्वातन्त्र्य रक्षित होता है यथा सिद्धगुरुने कहा है कि स्वतन्त्रका अप्रयोज्यत्व और करणा- दिका प्रयोजकत्व यही कर्त्ताका स्वातन्त्र्य है कर्मादि निरपेक्षता स्वातन्त्र्य नहीं है ॥ ६ ॥

तथाच तत्तत्कर्माशयवशाद्भोगतत्साधनतदुपादानादिविशेषज्ञ कर्त्ता अनुमानादिसिद्ध इति सिद्धम् । तदिदमुक्तं तत्रभवद्भिर्बृ- हस्पतिभिः--"इह भोग्यभोगसाधनतदुपादानादि यो विजानाति तमृते भूतन्नहदं पुस्कर्माशयविपाकज्ञम्" इति ॥ अन्यत्रापि- "विवादाध्यासितं सर्वं बुद्धिमत्पूर्वकंर्तृकम् । कार्य्यत्वादावयो सिद्धं कार्य्य कुम्भादिकं यथा॥" इति। सर्वात्मकत्वादेवास्य सर्व- ज्ञत्वं सिद्धम् अज्ञस्य करणासम्भवात् । उक्तञ्च श्रीमन्मृगेन्द्रैः -- "सर्वज्ञ सर्वकर्तृत्वात् साधनाङ्गफलै सह । यो यज्जानाति कुरुते स तदेवेति सुस्थितम् ॥" इति ॥ ७ ॥ एवञ्च तत्तत्कर्म्मांशयवश भोग, भोगसाधन, तदुपायको जाननेवाला कर्ता अनु- मान सिद्ध है अतएव बृहस्पतिने कहा है भोग्य भोगोपकरण और भोगोपादानको जो जानता है उसके अतिरिक्त पुरुष कर्माशयका ज्ञाता अन्य नहीं है (अन्यत्रापि) विवादास्पद कार्य उपादान सम्प्रदान प्रयोजन ज्ञातृकर्तृक हे। घटादिवत् सावयव होनेसे दोनोंके मतमें कार्यत्वभी सिद्ध है। अत' सर्वात्मक होनेसे सर्वज्ञत्वभी सिद्ध हुआ अज्ञको कर्तृत्व नही हो सकता हे सर्वका कर्ता होनेसे सर्वज्ञ है जो जिसका साधन फलादि जानता है सोई उसको करता है यह सिद्ध है ॥ ७ ॥ अस्तु तर्हि स्वतन्त्र ईश्वर कर्त्ता स तु तावदशरीर घटादिका- र्य्यस्य शरीरवता कुलालादिना क्रियमाणत्वदर्शनात् । शरी- रवत्त्वे चास्मदादिवदीश्वरः क्लेशयुक्तोऽसर्वज्ञ परिमितशक्ति प्राप्नुयादिति चेन्मैवं मंस्था अशरीरस्याप्यात्मन स्वशरीरस्प- न्दादौ कर्तृत्वदर्शनादभ्युपगम्यापि ब्रूमहे शरीरवत्त्वेऽपि भगवतो न प्रागुक्तदोषानुषङ्ग परमेश्वरस्य हि मलकर्मादिपाशजालास- म्भवेन प्राकृतं शरीरं न भवति किन्तु शाक्तं शक्तिरूपैरीशाना- दिभिः पञ्चभिर्मन्त्रैर्मस्तकादिकल्पनायामीशानमस्तकस्तत्पु- रुषवक्रो ऽघोरहृदयो वामदेवगुह्य सद्योजातपाद ईश्वर इति प्रसिद्ध्या यथाक्रमानुग्रहितिरोभावादानलक्षणस्थितिलक्षणो-

( १५८ ) सर्वदर्शनसंग्रहः । [ शैव-

द्ववलक्षणकृत्यपञ्चककारणं स्वेच्छानिर्मितं तच्छरीरं न चास्म- च्छरीरसदृशम् । तदुक्तं श्रीमन्मृगेन्द्रे --"मलाद्यसम्भवाच्छाक्तं वपुर्नैतादृशं प्रभो " इत । अन्यत्रापि- "तद्वपु पञ्चभिर्मन्त्रैः पञ्चकृत्योपयोगिभि । ईशतत्पुरुषाघोिवामाद्यैर्मस्तकादिमत्॥" इति ॥ ८ ॥ अनुमानसे स्वतन्त्र ईश्वर कर्ता सिद्ध हो परन्तु अशरीरी कर्ता कहीं दृष्ट नहीं हे सर्वत्र घटादि कर्ता कुलालादि शरीरवान् ही दृष्ट हे यदि ईश्वरकोभी शरीरी मानो तो ईश्वरभी अस्मदादिवत् क्लेशकर्मादियुक्त परिमितशक्तिमान् अल्पज्ञ हो जायगा यहभी नही कह सक्तं क्योकि जिस समय प्रथम आत्मा शरीरमें प्रवेश करता हे उस समय आत्मा अशरीर होते हुएभी शरीर प्रवेश और चलनादिमें कर्ता रहता है अत सशरीर ही कर्ता होता है इसमे कोई प्रबल युक्ति नहीं हे ईश्वरको सकर्तृक मानभी लो तोभी पूर्वोक्त दोष नहीं आसकता कारण मलकर्मादि पाश जाल न होनेसे ईश्वरका प्राकृत शरीर नही किन्तु शक्तिकल्पित है शक्तिरूप ईशानादि मन्त्रपञ्चकसे मस्त- कादि जग यथा 'ईशान. सर्वविद्यानाम्' इससे मस्तक तथा 'तत्पुरुषाय' इत्यादिसे मुख 'अघोरेभ्योथघोरघोरतरेभ्य ' इत्यादिसे हृदय, वामदेवमन्त्रसे गुह्य 'सद्योजात' इत्यादिसे पादयुक्त ईश्वर कल्पित होनेपरभी यथाक्रम अनुग्रह, तिरोभाव, आदान, लक्षण स्थितिलक्षण पाच कार्यके हेतु स्वेच्छानिर्मित ईश्वरशरीर अस्मदादि शरीरके समान नहीं है। मृगेन्द्रनेभी कहा हे कि प्रभुका शरीर पापरहित होनेसे प्राकृत शरीर सदृश नहीं है। अन्यत्रापि, ईश्वर शरीर पञ्च कृत्योंके उपयोगी ईश, तत्पुरुष, अघोर, वाम इत्यादि पञ्च मन्त्रोंसे कल्पित मस्तकादिमान् है ॥ ८ ॥ ननु पञ्चवक्त्रस्त्रिपञ्चदृगित्यादिना आगमेषु परमेश्वरस्य मुख्यत एव शरीरेन्द्रियादियोग श्रूयत इति चेत् सत्यं निराकारे ध्यान- पूजाद्यसम्भवेन भक्तानुग्रहकरणाय तत्तदाकारग्रहणाविरोधात् । तदुक्तं श्रीमत्पौष्करे--"साधकस्य तु रक्षार्थ तस्य रूपमिदं स्मृतम्" इति । अन्यत्रापि-आकारावांस्त्वं नियमादुपास्यो न वत्स्वनाकारमुपैतिबुद्धिः " इति ॥ ९ ॥ यदि कहो पञ्चवक्रादि मन्त्रोंसे वेदमें परमेश्वरका शरीरेन्द्रियादि सम्बन्ध वास्तव- विक प्रतिपादन करते हैं अत कल्पित मानना अयुक्त हे सत्य हे निराकारका

दर्शनम् ] भाषाटीकासमेत' । ( १९९ ) ध्यान पूजनादि असम्भव होनेसे केवल भक्तके अनुग्रहार्थ तत्तदवयव युक्त आकार ग्रहण किया है अतएव पौष्करमें 'उपासककी रक्षार्थ ईश्वरका रूप वर्णन हे ऐसा कहा है अन्यत्रापि साकार ( रूपविशिष्ट ) ही सदा उपासना करने योग्य है क्योंकि निराकार वस्तुको बुद्धि अवलम्बन नही कर सकती ॥ ९ ॥ कृत्यपञ्चकं च प्रपञ्चितं भोजराजेन--"पञ्चविधं तत्कृत्यं सृष्टि- स्थितिसंहारतिरोभावाः । तद्वदनुग्रहकरणं प्रोक्तं सततोदित- स्यास्य ॥" इति। एतच्च कृत्यपञ्चकं शुद्धाध्वविषये साक्षाच्छिव- कर्तृकं कृच्छ्राध्वविषये त्वनन्तादिद्वारेणेति विवेकः । तदुक्तं श्रीमत्करणे--"शुद्धेऽध्वनि शिवः कर्त्ता प्रोक्तोऽनन्तोऽहिते प्रभोः" इति ॥ एवञ्च शिवशब्देन शिवत्वयोगिनां मन्त्रेश्व- रमहेश्वरमुक्तात्मशिवानां सवाचकानां शिवत्वप्राप्तिसाधनेन दीक्षादिनोपायकलापेन सह पतिपदार्थसंग्रहः कृत इति बोद्ध- व्यम् । तदित्थं पतिपदार्थो निरूपितः ॥ १० ॥ कृत्यपञ्चकको भी भोजने वर्णन किया है-निरन्तर प्रकाशमान ईश्वरके सृष्टि, स्थिति, संहार, तिरोभाव, और अनुग्रहकरण ये पाच कृत्य हैं शुद्धाध्वविषयमें कृत्यपञ्चक साक्षात् शिवकर्तृक है और कृच्छ्राध्वविषयमें अनन्तादिद्वारा कृत है इस बातको श्रीमत्करणमेंभी कहा है। एवञ्च शिवशब्दसे कल्याणगुण, योगी मन्त्र ईश्वर महेश्वर मुक्तात्मा शिवादि वाचकोंको शिवत्वप्राप्तिसाधक दीक्षादि उपाय कलापसहित पतिप- दार्थका सग्रह किया ॥ १० ॥ सम्प्रति पशुपदार्थों निरूप्यते । अणुक्षेत्रज्ञादिपदवेदनीयो जीवात्मा पशुः न तु चार्वाकादिवद्देहादिरूप 'नान्यदृष्टं स्मर- त्यन्य 'इति न्यायेन प्रतिसन्धानानुपपत्ते । नापि नैयायिकादि- वत् प्रकाश्य अनवस्थाप्रसङ्गात् । तदुक्तम्-"आत्मा यदि भवेन्मेयस्तस्य माता भवेत् परः । पर आत्मा तदानीं स्यात् स परो यदि दृश्यते॥" इति । न च जैनवद्व्यापक नापि बौद्ध- वत् क्षणिकः देशकालाभ्यामनवच्छिन्नत्वात् । तदप्युक्तम्

( १६० ) सर्वदर्शनसंग्रहः । [शैव- “अनवच्छिन्नसद्भावं वस्तु यद्देशकालतः । तन्नित्यं विभु चेच्छ- न्तीत्यात्मनो विभुनित्यता ॥” इति ॥ ११ ॥ आगे पशुपदार्थ निरूपण करते हैं-अणुपरिमाणसे भिन्न अर्थात् व्यापक क्षेत्रज्ञादि पदवाच्य जीवात्मा पशु है चार्वाकके समान देह आत्मा नहीं है यदि ऐसा होता तो अन्य दृष्ट वस्तुका अन्य स्मर्ता न हो सकनेसे कालान्तर दृष्टका कालान्तरमें स्मरण न होगा. नैयायिकादिके समान ज्ञानसे प्रकाश्यभी नहीं क्योंकि उनके मतसे आत्मा जड और ज्ञानादिक आगन्तुक गुण हैं 'अहं सुखी' इत्यादि ज्ञानसे आत्मप्रकाश होता है एक- विंशति दुःखध्वंसरूप मुक्तिके अनन्तर शुष्ककाष्ठवत् रहता है परन्तु प्रकाशकके लिये प्रकाशकान्तर, उसके लिये पुनः प्रकाशकान्तर इस प्रकार अनवस्था होगी । अतएव 'आत्मा यदि परिमेय हो तो परिमाणकर्ता कोई अन्य अवश्य होगा तब तो जो पर है वही आत्मा होगा' इत्यादि ग्रन्थकारोंने कहा है जैनके समान देहपरिमाण और बौद्धवत् क्षणिकभी नहीं कह सकते क्योंकि शास्त्रमें 'देशकालसे अपरिच्छिन्न सत्तावान् आत्मा कहा है, अतः देशपरिच्छिन्न न होनेसे व्यापक और कालपरिच्छिन्न न होनेसे नित्य सिद्ध होता है ॥ ११ ॥ नाप्यद्वैतवादिनामिवैक भोगप्रतिनियमस्य पुरुषबहुत्वज्ञाप- कस्य सम्भवात् नापि सांख्यानामिवाकर्त्ता पाशजालापोहने नित्यनिरतिशयदृक्क्रियारूपचैतन्यात्मकशिवत्वश्रवणात् । तदुक्तं श्रीमन्मृगेन्द्रे. "पाशान्ते शिवताश्रुतेरिति । 'चैतन्यं दृक्- क्रियारूपं तदस्यात्मनि सर्वदा । सर्वतश्च यतो मुक्तौ श्रूयते सर्वतोमुखम् ॥” इति ॥ तत्त्वप्रकाशेपि “मुक्तात्मानोऽपि शिवाः किञ्चैते तत्प्रसादतो मुक्ता । सोऽनादिमुक्त एको विज्ञेयः पञ्चमन्त्रतनु ॥” इति ॥ १२ ॥ अद्वैतियोंके समान एक आत्मवादभी नहीं ऐसे हो तो सुखदुःखादि भोगव्यवस्था अनुपपन्न होगी । सांख्यादिवत् कर्तृत्व भोक्तृत्वादिशून्यभी नहीं कर्म्मपाश नष्ट होनेसे नित्य निरतिशय ज्ञानक्रियादिरूप चैतन्यात्मक शिवत्व शास्त्रमें प्रतिपादन किया है अतएव मृगेन्द्रने कहा है कि पाशके नष्ट होनेपर शिवत्व श्रुतिने प्रतिपादन किया है आत्मामें सर्वदा सर्वत्र ज्ञानक्रियारूप चैतन्य रहता है । यतः मुक्तावस्थामभी अवि- वाद श्रुति उक्तरूपको प्रतिपादन करती है इसी प्रकार तत्त्वप्रकाशमें कहा है कि

र्शनम् ] भाषाटीकासमेतः । ( २६१ ) शिवप्रसादसे मुक्तभी शिव है केवल पूर्वोक्त पञ्चमन्त्रात्मक शरीर एक अनादि मुक्त शिव है ॥ १२ ॥ पशुस्त्रिविधः विज्ञानाकलप्रलयाकलसकलभेदात् तत्र प्रथमो विज्ञानयोगसंन्यासैर्भोगेन वा कर्मक्षये सति कर्मक्षयार्थस्य कलादिभोगबन्धस्याभावात् केवलमलमात्रयुक्तो विज्ञानाकल इति व्यपदिश्यते । द्वितीयस्तु प्रलयेन कलादेरुपसंहारात् मल- कर्मयुक्तः प्रलयाकल इति व्यवह्रियते । तृतीयस्तु मलमाया- कर्मात्मकबन्धत्रयसहितः सकल इति संलप्यते ॥ १३ ॥ उक्त पशु विज्ञानाकल प्रलयाकल और सकल भेदसे तीन प्रकार हैं । प्रथम विज्ञान, - योग, संन्यासद्वारा या भोगसे कर्मक्षय होनेपर कर्मनाशोपयोगी भोगबन्ध शून्य होनेसे केवल मलयुक्त विज्ञानाकल है । द्वितीय प्रलयादिसे कलाका उपसंहार होनेपर मल और कर्म दोनोंसे युक्त प्रलयाकल है । तृतीय मलमायाकर्मात्मक बन्धत्रयसहित होनेसे सकल ऐसा व्यवहार योग्य होता है ॥ १३ ॥ तत्र प्रथमो द्विपकारो भवति समाप्तकलुपासमाप्तकलुपभेदात् । तत्राद्यान् कालुष्यपरिपाकवतः पुरुषधौरेयान् अधिकारयोग्या- ननुगृह्यानन्तादिविद्येश्वराष्टपदं प्रापयति । तद्विद्येश्वराष्टकं निर्दिष्टं बहुदैवत्ये—"अनन्तश्चैव सूक्ष्मश्च तथैव च शिवोत्तमः । एकनेत्रस्तथैवैकरुद्रश्चापि त्रिमूर्त्तिकः । श्रीकण्ठश्च शिखण्डी च प्रोक्ता विद्येश्वरा इमे ॥” अन्त्यान् सप्तकोटिसङ्ख्यातान् मन्त्रा- ननुग्रहकरणान् विधत्ते । तदुक्तं तत्त्वप्रकाशे—"पशवस्त्रिविधाः प्रोक्ता विज्ञानप्रलयकेवलौ सकलः । मलयुक्तस्तत्राद्यो मलकर्मयुतो द्वितीयः स्यात् ॥ मलमायाकर्मयुतः सकलस्तेषु द्विधा भवेदाद्यः । आद्यः समाप्तकलुषोऽसमाप्तकलुषो द्वितीयः स्यात् ॥ आद्या- ननुगृह्य शिवो विद्येशत्वे नियोजयत्यणौ । मन्त्रांश्च करोत्य- परान् ते चोक्ताः कोटयः सप्त ॥ ” इति ॥ १४ ॥

( १६२ ) सर्वदर्शनसंग्रहः । [ शैव- उनमें समाप्तकलुष असमाप्तकलुषभेदसे प्रथम दो प्रकार है प्रथमको नष्टकल्मष अधिकारयोग्य पुरुष श्रेष्ठको अनुग्रहकर अनन्तविद्येश्वरादि अष्ट पद प्रदान करते हैं विद्येश्वराष्टक इस प्रकार कहा है । अनन्त १ सूक्ष्म २ शिवोत्तम ३ एकनेत्र ४ एकरुद्र ५ श्रीकण्ठ ६ त्रिमूर्ति ७ और शिखण्डी ८ (द्वितीय) सप्तकोटिसंख्यात असमाप्त कलुषको मन्त्रके अनुग्रहयोग्य करते हैं । इसीको पशवस्त्रिविधा इत्यादि तत्राद्य इत्यन्त श्लोकोंसे प्रतिपादन किया है ॥ १४ ॥ सोमशम्भुनाप्यभिहितम्-विज्ञानाकलनामैको द्वितीयः प्रल- याकलः। तृतीयः सकलः शास्त्रेऽनुग्राह्यस्त्रिविधो मत ॥ तत्राद्यो मलमात्रेण युक्तोऽन्ये मलकर्मभिः । कलादिभूमिपर्यन्तत- त्त्वैस्तु सकलो युतः ॥” इति ॥ प्रलयाकलोऽपि द्विविध पक्वपा- शद्वय तद्विलक्षणश्च । तत्र प्रथमो मोक्षं प्राप्नोति, द्वितीयस्तु , पुर्य्यष्टकयुतः कर्मवशान्नानाविधजन्मभाग् भवति । तदप्युक्तं तत्त्वप्रकाशे-“प्रलयाकलेषु येषामपक्वमलकर्मणी व्रजन्त्येते । पुर्य्यष्टकदेहयुता योनिषु निखिलासु कर्मवशात् ॥ ” इति ॥ पुर्य्यष्टकमपि तत्रैव निर्दिष्टम्-स्यात् पुर्य्यष्टकमन्त करणधीः कर्म करणानीति ॥ विवृत चाघोरशिवाचार्य्येण-पुर्य्यष्टकं नाम प्रतिपुरुषनियतं सर्गादारभ्य कल्पान्तं मोक्षान्तं वा स्थितं पृथिव्यादिकलापर्यन्तत्रिंशत्तत्त्वात्मक सूक्ष्म देहः । तथा चोक्तं तत्त्वसंग्रहे-वसुधाद्यस्तत्त्वगण प्रतिपुन्नियत कलान्तोऽ यम् । पर्यटति कर्मवशाद्भुवनजदेहेष्वयंञ्च सर्वेषु ॥” इति ॥१५॥ पक्व पाश और तद्विपरीत भेदसे प्रलयाकल दो प्रकार रे प्रथम मुक्तिको पाते हैं और द्वितीय अष्टपुर्गीयुक्त होनेसे कर्मवश नाना प्रकारके जन्मोंको पाते हैं । अघोरशिवाचार्यने पुर्य्यष्टकका विवरण इस प्रकार किया है प्रत्येक जीवको सृष्टिसे लेकर प्रलयपर्यन्त अथवा मोक्षपर्यन्त नियमसे वर्तमान पृथिव्यादि कलापर्यन्त तीस तत्त्वरूप सूक्ष्म देह पुर्य्यष्टक है । कर्मवश पृथिव्यादि देहमे जीव भ्रमण किया करते हैं ॥ १५ ॥

दर्शनम् ] भाषाटीकासमेतः । ( १६३ ) तथा चायमर्थः संपद्यत अन्तःकरणशब्देन मनोबुद्ध्यहङ्का- रचित्तवाचिना अन्यान्यपि पुंसो भोगक्रियायामन्तरङ्गानि कलाकालनियतिविद्यारागप्रकृतिगुणाख्यानि सप्त तत्त्वानि उपलक्ष्यन्ते । धीकर्मशब्देन ज्ञेयानि पञ्च भूतानि तत्करणानि च तन्मात्राणि विवक्ष्यन्ते । करणशब्देन ज्ञानकर्मेन्द्रियदशकं संगृह्यते ॥ १६ ॥ यह निष्कर्ष हुआ कि मन १ बुद्धि २ अहङ्कार ३ ओर चित्त ४ वाची अन्तः- करण शब्दसे पुरुषके भोग क्रियाके अन्तरङ्ग साधन कला १ काल २ नियति ३ विद्या ४ राग ५ प्रकृति ६ गुण ७ रूप सात तत्त्व ओरभी उपलक्षित होते हैं धीकर्म पदसे ज्ञातव्य पृथिव्यादि पञ्चभूत उसका करण पञ्चतन्मात्रा मिलकर १० लक्षित होते हैं करण पदसे पञ्च कर्मेन्द्रिय ओर पञ्च ज्ञानेन्द्रिय लक्षित होती है ॥ १६ ॥ ननु श्रीमत्कालोत्तरे--“शब्द स्पर्शस्तथा रूपं रसो गन्धश्च पञ्चकम् । बुद्धिर्मनस्त्वहङ्कारः पुर्यष्टकमुदाहृतम् ॥” इति श्रूयते तत्कथमन्यथा कथ्यते। अद्धा अतएव च तत्रभवता राम- कण्ठेन तत्सूत्रं शक्तत्वपरतया व्याख्यायीत्यलमतिप्रपञ्चेन । तथापि कथं पुनरस्य पुर्यष्टकत्वम् । भूततन्मात्रबुद्धीन्द्रिय- कर्मेन्द्रियान्त करणसंज्ञैः पञ्चभिर्वर्गैस्तत्करणेन प्रधानेन कलादिपञ्चकात्मना वर्गेण चारब्धत्वादित्यविरोध ॥ तत्र पुर्यष्टकयुतान् विशिष्टपुण्यसम्पन्नान् कांश्चिदनुगृह्य भुवनप- तित्वमत्र महेश्वरोऽनन्तः प्रयच्छति । तदुक्तम्-कांश्चिदनुगृह्य वितरति भुवनपतित्व महेश्वरस्तेषामिति ॥ १७ ॥ श्रीमत्कालोत्तरमें शब्द, स्पर्श, रूप, रस, गन्ध, मन, बुद्धि, ओर अहङ्कारको पुर्यष्टक कहते हैं इसके विपरीत आप कैसे कहते हो ? अङ्ग ! सुनो इसीलिये पूज्यपाद रामकण्ठ- ने उसको सामर्थ्यपरत्वेन वर्णन किया है । अस्तु. इसकी पुर्यष्टकसंज्ञा कैसी हुई ? सो भी सुनो पञ्च तन्मात्रा पञ्च भूत पञ्च ज्ञानेन्द्रिय ओर कर्मेन्द्रियादि समुदायसे आरब्ध होनेसे उक्त संज्ञा हुई है पुर्यष्टकयुत उत्तम पुण्यशालीको अनन्त महेश्वर भुवनप- तित्व ( राज ) प्रदान करते हैं यही बात अभियुक्तोनेभी कही है ॥ १७ ॥

( १६४ ) सर्वदर्शनसंग्रह । [ शैव- सकलोऽपि द्विविधः पक्वकलुषापक्वकलुषभेदात् । तत्राद्यान् परमेश्वरस्तत्परिपाकपरिपाट्या तदनुगुणशक्तिपातेन मण्डल्या- द्यष्टादशोत्तरशतं मन्त्रेश्वरपदं प्रापयति । तदुक्तम्--“शेषा भवन्ति सकलाः कलादियोगादहर्मुखे काले । शतमष्टादश तेषां कुरुते स्वयमेव मन्त्रेशान्॥ तत्राष्टौ मण्डलिन क्रोधाद्या- स्तत्समाश्च वीरेशः । श्रीकण्ठ शतरुद्राः शतमित्यष्टा- दशाभ्यधिकम् ” ॥ इति ॥ १८ ॥ पक्वकलुष, अपक्वकलुष भेदसे सकलभी दो प्रकार है । परमेश्वर पक्वकलुषोंको कलुषपाकानुगुण शक्ति प्रदान कर मण्डल्यादि अष्टादशोत्तरशत ११८ मन्त्रेश्वर पदको प्रदान करते हैं इसी बातको अभियुक्तोंने 'शेषा भवन्ति इत्यादि पद्यसे कहा है । आठ मडली अष्ट क्रोधादि वीरेश श्रीकंठ और शतरुद्र मिलाकर ११८ होते हैं ॥ १८ ॥ तत्परिपाकाधिक्यनिरोधेन शक्त्युपसंहारेण दीक्षाकरणेन मोक्षप्रदो भवत्याचार्यमूर्तिमास्थाय परमेश्वरः । तदप्युक्तम्-- “परिपक्वमलानेतान्रुत्सादनशक्तिपातेन । योजयति परे तत्त्वे स दीक्षयाचार्यमूर्तिस्थ ॥” इति । श्रीमन्मृगेन्द्रोऽपि-‘पूर्वं व्यत्या- सितस्याणोः पाशजालमपोहति’ इति ॥ व्याकृतञ्च नारायणक- ण्ठेन तत्सर्वं तत एवावधार्य्यम् । अस्माभिस्तु विस्तरभिया न प्रस्तूयते ॥ १९ ॥ कलुष परिपाकाधिक्य शक्तिका उपसहार कर परमेश्वर आचार्यरूप होकर दीक्षा द्वारा मोक्ष प्रदान करते हैं आचार्यमूर्तिस्थ होकर परिपक्व मलोंको शक्तिनिरोध- पूर्वक दीक्षाद्वारा परतत्त्व मोक्षसे युक्त करते हैं ऐसा अभियुक्तोंनेभी कहा है मृगेन्द्र- नेभी कहा है कि पूर्वविपरीत कर्मपाशको प्राप्त जीवका पाशजालको नष्ट करते हैं ( इत्यादि कहा है ) ॥ १९ ॥ अपक्वकलुषान् बद्धानणून् भोगभाजो विधत्ते परमेश्वरः कर्म- वशात् । तदप्युक्तम्--“बद्धान् शेषानपरान् विनियुङ्क्ते भोगभु-

दर्शनम् ] भाषाटीकासमेत । ( १६६ ) क्तये पुंसः । तत्कर्मणामनुगमादित्येवं कीर्त्तिताः पशवः ॥ ” इति ॥ २० ॥ अपक्वकलुष बद्ध जीवको कर्मपाशवश भोगयुक्त करते हैं परमेश्वर अवशिष्ट बद्ध जीवोंको तत्तत्कर्म्मानुगुण विषयभोगमें नियुक्त करते हैं इस प्रकार पशुपदार्थ निरूपण किया है ॥ २० ॥ अथ पाशपदार्थ कथ्यते । पाशश्चतुर्विधो मलकर्ममायारोध- शक्तिभेदात् । ननु शैवागमेषु मुख्यं पतिपशुपाशा इति क्रमा- त्रितयम् । तत्र पतिः शिव उक्त , पशवो ह्यणवोऽर्थपञ्चकं पाशा इति पाशः पञ्चविध कथ्यते तत् कथं चतुर्विध इति गण्यते । उच्यते बिन्दोर्मायात्मनः शिवतत्त्वपदवेदनीयस्य शिवपदप्राप्तिलक्षणपरमुक्त्यपेक्षया पाशत्वेऽपि तद्योगस्य विद्येश्वरादिपदप्राप्तिहेतुत्वेनापरमुक्तित्वात् पाशत्वेनानुपादा- नमित्यविरोधः । अतएवोक्तं तत्त्वप्रकाशे--पाशाश्चतुर्विधाः स्युरिति ॥ २१ ॥ अब पाशपदार्थ कहते हैं-मल, कर्म, माया, ओर रोधशक्तिभेदसे पाशके चार भेद हैं। शैवसिद्धान्तोंमें पति, पशु, ओर पाश, भेदसे मुख्य तीन तत्त्व प्रतिपादित हैं पात शिवको कहते हैं पशु अणुको और अर्थपञ्चकको पाश कहते हैं उनके विरुद्ध चतुर्विध कस कहते हो ? सो सुनो शिवतत्त्व पद वेदनीय मायात्मक बिन्दुको शिवपद- प्राप्ति लक्षण परम मुक्तिकी अपेक्षा पाशत्व होनेपरभी शिवत्वादिमुक्त विद्येश्वरादि- पद प्राप्तिरूप अपर मुक्ति होनेसे पाशत्व व्यवहार न होनेके कारण कोई विरोधही नहीं अतएव तत्त्वप्रकाशमें चतुर्विध पाश कहा है ॥ २१ ॥ श्रीभन्मृगेन्द्रोऽपि-“प्रावृतीशौ बलं कर्म मायाकार्यं चतुर्विधम् । पाशजालं समासेन धर्मनामैव कीर्त्तितम् ॥” इति । अस्यार्थः, प्रावृणोति प्रकर्षेणाच्छादयत्यात्मनो दृक्क्रिये इति प्रावृति- स्वाभाविकोऽशुचिर्मल । स च ईष्टे स्वातन्त्र्येणेति । तदुक्तम्- “एको ह्यनेकशक्तिर्दृक्क्रियोऽच्छादको मल पुंस । तुपतण्डु-

८. रसेश्वर दर्शन (पारद रसविद्या व देहमुक्ति)

( १६६ ) सर्वदर्शनसंग्रहः । [ शैव- लवज्ज्ञेयस्ताम्राश्रितकालिमावद्वा ॥ " इति । बलं रोधशक्तिः अस्या शिवशक्ते पाशाधिष्ठानेन पुरुषतिरोधायकत्वादुपचारेण पाशत्वम् । तदुक्तम्- "तासामह वरा शक्तिः सर्वानुग्राहिका शिवा । धर्मानुवर्त्तनादेव पाश इत्युपचर्य्यते ॥ " इति ॥ क्रियते फलार्थिभिरित कर्म धर्माधर्मात्मकं बीजाङ्कुरवत्प्रवाहरूपे- णानादि यथोक्तं श्रीमत्किरणे-"यथानादिर्मलस्तस्य कर्माप्यक- मनादिकम् । यद्यनादिरसंस्सिद्धं वैचित्र्यं केन हेतुना ॥ " इति । यात्यस्यां शक्त्यात्मना प्रलये सर्वं जगत् सृष्टौ व्यक्तं यतीति माया । यथोक्तं श्रीमत्सौरभेये-"शक्तिरूपेण कार्याणि तल्लीनानि महाक्षये । विकृतौ व्यक्तिमायाति सा कार्येण कला- दिना ॥" इति । यद्यप्यत्र बहु वक्तव्यमस्ति तथापि ग्रन्थभू- यस्त्वभयादुपरम्यते । तदित्थं पतिपशुपाशपदार्थास्त्रय- प्रदर्शिताः । "पतिविद्ये तथाविद्या पशुः पाशश्च कारणम् । तन्निवृत्ताविति प्रोक्ता पदार्था षट् समासतः ॥ " इत्यादिना प्रकारान्तरं ज्ञानरत्नावल्यादौ प्रसिद्धम् । सर्वं तत एवावगन्तव्य- मिति सर्वं समञ्जसम् ॥ २२ ॥ इति सर्वदर्शनसंग्रहे शैवदर्शनं समाप्तम् ॥ ७ ॥ मृगेन्द्रनेभी कहा है आच्छादनात्मक मल स्वतन्त्रताभिमानी, बल, कर्म, माया और चतुर्विध कार्य्यरूप पाशजालको संक्षेपत धर्मशब्दसे कहा है इसके अर्थको ग्रंथकारने स्वयं वर्णन करते हैं आत्माकी ज्ञान क्रियाको प्रकृष्टरूपसे जो आच्छादन करे सा प्रकृति अर्थात स्वाभाविक अशुचि मल है उसका स्वातन्त्र्याभिमानी प्रावृतीश है । कहाभी हे-जिस प्रकार भूसी तण्डुलको आच्छादन करती है जिस प्रकार ताँबेके पात्रको कालिमा आच्छादन करती है तिसी प्रकार एक मल पुरुषोंके अनेक शक्तिका ज्ञान और क्रियाका आच्छादक होता है निरोधशक्तिका नाम बल है यह पाशस- म्बद्ध होकर पुरुषकी तिरोधानकर्त्री होनेसे लक्षणया पाश कहाती है उक्त शक्तियोम में सबा पर अनुग्रह करनेवाली श्रेष्ठ शिवशक्ति ? । धर्ममें सम्वट

⁻दर्शनम् ] भाषाटीकासमेतः । ( १६७ ) होनेसे पाशशब्द औपचारिक है फल चाहनेवाले जो करते हैं वह कर्म्म है वह धर्मा- धर्मात्मक द्विविध प्रवाहरूपसे अनादि है जिस प्रकार मल अनादि है उसी प्रकार उसका कर्मभी अनादि है यदि कर्म अनादि न होता तो जगत्का वैचित्र्य कैसे होता ? प्रलयकालमें सम्पूर्ण जगत् शक्तिसहित जिसमें लीन हो और सृष्टिके समय जिसमें व्यक्त हो वह माया है अतएव सौग्भ्येमे कहा है कि महाक्षय ( प्रलय ) में शक्तिके साथ कार्यलीन और विकृति ( सृष्टि ) में कलादि कार्यरूपसे व्यक्त होते हैं यद्यपि इस विषयमें बहुत कहना है तथापि ग्रन्थविस्तर भीतिसे छोडे देता हूँ । पतिशब्दार्थ विद्या अविद्या इस प्रकार पति पशु और पाशरूप पदार्थ त्रयका दिग्दर्शन किया । पति, विद्या, अविद्या, पशु, पाश और पाशनिवृत्तिका कारण संक्षेपसे ये ६ पदार्थ निरूपण किये हैं । ये सब ज्ञानरत्नाल्ल्यादिमें प्रसिद्ध है । अत उससे जान लेना इति सर्वदर्शनसंग्रहे शैवदर्शन समाप्त । अथ प्रत्यभिज्ञादर्शनम् ॥ ८ ॥ अत्रापेक्षाविहीनाना जडाना कारणत्वं दुष्यतीत्यपरितुष्यन्तो मतान्तरमन्विष्यन्तः परमेश्वरेच्छावशादेव जगन्निर्माणं परि- घुष्यन्तः स्वसंवेदनोपपत्त्यागमसिद्धप्रत्यगात्मतादात्म्ये नानावि- धमानमेयादिभेदाभेदशालिपरमेश्वरोऽनन्यमुखप्रेक्षित्त्वलक्षणस्वा- तन्त्र्यभाक् स्वात्मदर्पणे भावान् प्रतिबिम्बवदभासयदििति भण- न्तो वाह्याभ्यन्तरचर्य्याप्राणायामादिक्लेशप्रयासकलावैधुर्य्येण सर्वसुलभमभिनवं प्रत्यभिज्ञामात्रं परापरसिद्धयुपायमभ्युपग- च्छन्तः परे माहेश्वरा प्रत्यभिज्ञाशास्त्रमभ्यस्यन्ति ॥ १ ॥ निरपेक्ष जडका कारणत्व असम्भव है इत्यादि वादमें धमन्तोप प्रकट करके मतान्तर स्थापनेच्छासे ईश्वरकी इच्छावश जगतकी सृष्टि होती है इस प्रकार उद्घोष करते हुए आत्मसंवेदन युक्ति और शास्त्र बलसे सिद्ध जो प्रत्यगात्माका जभेद उसमें अनेक विध प्रमाण प्रमेयादिके साथ भिन्नाभिन्नरूप परमेश्वर अन्यके अनपेक्षरूप स्वातन्त्र्ययुक्त आत्मरूपी दर्पणपे प्रतिबिम्बके समान भासित होते हैं इस प्रकार कहते हुए बाह्य चर्या ( सेवा ) आन्तर प्राणायामादिक्लेशके बिना ही सबको सुलभ

( १६८ ) सर्वदर्शनसंग्रह । [ पत्यभिज्ञा- धर्माथ काम मोक्ष सिद्धिके उपाय अभिनव प्रत्यभिज्ञामात्र माननेवाले कोई माहेश्वर लोग प्रत्यभिज्ञाशास्त्रका वर्णन करते हैं ॥ १ ॥ तस्येयत्तापि न्यरूपि परीक्षकैः "सूत्रं वृत्तिर्विवृतिर्लघवो बृहती त्युभे विमर्शिन्त्या । प्रकरणविवरणपञ्चकमिति शास्त्रं प्रत्य- भिज्ञाया ॥” ॥ २ ॥ उन्होंने उस प्रत्यभिज्ञाशास्त्रका परिमाणभी दिखाया है । सूत्र वृत्ति विवृति प्रकरण, विवरण पञ्चक इतनाही प्रत्यभिज्ञाशास्त्रहै ॥ २ ॥ तत्रेद् प्रथमं सूत्रम्--"कथञ्चिदासाद्य महेश्वरस्य दास्यं जन- स्याप्युपकारमिच्छन् । समस्तसम्पत्समवाप्तिहेतुं तत्प्रत्यभि ज्ञामुपपादयामि” इति ॥ ३ ॥ उसमें प्रथमसूत्र (कथञ्चिदित्यादि) किसी प्रकार महेश्वरके दासत्वको प्राप्त कर लोककाभी उपकार करनेकी इच्छा करता हुआ (मैं) संपूर्ण संपत्तियोंकी प्राप्तिके हेतु- भूत प्रत्यभिज्ञादर्शनका प्रतिपादन करता हूं। (यह इस श्लोकका शब्दार्थ है) इसका विस्तृत अर्थ मूलहीमें करते हैं ॥ ३ ॥ कथञ्चिदिति परमेश्वराभिन्नगुरुचरणारविन्दयुगलसमाराधनेन परमेश्वरघटितेनैवेत्यर्थः। आसाद्येति आ समन्तात् परिपूर्णतया सादयित्वा स्वात्मोपभोग्यतां निरर्गलां गमयित्वा तदनेन विदितवेद्यत्वेन परार्थशास्त्रकरणेऽधिकारो दर्शित अन्यथा प्रतारणमेव प्रसज्येत ॥ ४ ॥ (कथञ्चित्) परमेश्वरस्वरूप गुरुचरणारविन्द शुश्रूषासे किंवा परमेश्वराराधनसे (आसाद्य) परिपूर्णरूपसे निर्विघ्न आत्मोपभोग्यताको प्राप्त करकेइन दोनों पदोंसे सर्वज्ञको परार्थके लिये शास्त्र निर्माणमें हेतु कहा गया अन्यथा वञ्चना हो जाती ॥ ४ ॥ मायोत्तीर्णा अपि महामायाधिकृता विष्णुविरिञ्चाद्या यदीये- श्वर्य्यलेशेनेश्वरीभूता सभगवाननवच्छिन्नप्रकाशानन्दस्वात- न्त्र्यपरमार्थो महेश्वरः। तस्य दास्यं दीयतेऽस्मै स्वामिना सर्व

दर्शनम् ] भाषाटीकासमेतः । ( १६९ ) यथाभिलषितमिति दास परमेश्वरस्वरूपस्वातन्त्र्यपात्रमित्यर्थः । जनशब्देनाधिकारिविषयनियमाभाव प्रादर्शि । यस्य यस्य हीदं स्वरूपकथनं तस्य तस्य महाफलं भवति प्रधानस्यैव परमार्थफलत्वात् ॥ ५ ॥ ईश्वरस्य–मायासे परे होनेपरभी महामायाके अधिष्ठानभूत ब्रह्म विष्णु आदि जिनके ऐश्वर्यलेशसे ईश्वर हो गये हैं वही अनवच्छिन्न (अप्रतिहत) प्रकाश आनन्द स्वातन्त्र्ययुक्त भगवान् महेश्वर हैं उनके दास्य अर्थात् स्वामी अभिलषित सम्पूर्ण वस्तु जिसके लिये दे वह परमेश्वरस्वरूपका स्वातन्त्र्यपात्र दास है । जन इस पदसे अधिकारीविशेषका अनियम दिखाया जिन २का यह स्वरूपकथन हो उन सबको महा- फलहोता है प्रधानकोही परमार्थ फल होता है ॥ ५ ॥ तथोपदिष्टं शिवदृष्टौ परमगुरुभिर्भगवत्सोमानन्दनाथपादैः– एकवारं प्रमाणेन शास्त्राद्वा गुरुवाक्यतः । ज्ञाते शिवत्वे सर्व- स्थे प्रतिपत्त्या दृढात्मना ॥ करणेन नास्ति कृत्यं कापि भावन- या सकृत् । ज्ञाते सुवर्णे करणं भावनां वा परित्यजेत्॥” इति॥ अपिशब्देन स्वात्मनस्तदभिन्नतामाविष्कुर्वता पूर्णत्वेन स्वा- त्मनि परार्थसम्पत्त्यतिरिक्तप्रयोजनान्तरावकाशश्च पराकृतः । परार्थश्च प्रयोजनं भवत्येव तल्लक्षणयोगात् न ह्ययं देवशाप- स्वार्थ एव प्रयोजनं न परार्थ इति । अत एवोक्तमक्षपादेन– ‘यमर्थमधिकृत्य प्रवर्त्तते तत् प्रयोजनम् ’ इति ॥ ६ ॥ शिवदृष्टिमे सोमानन्दनाथने वैसाही उपदेश किया है–एक बार प्रमाण(प्रत्यक्षादि) शास्त्रद्वारा अथवा गुरुवाक्यसे अथवा दृढ युक्तियोंसे सर्वभावस्थ शिवत्वज्ञान होनेपर पुनः साधनोंका और भावनाका प्रयोजन नहीं है सुवर्णवर्णवस्तुका यथार्थ ज्ञान होनेपर उसके साधन कसौटी आदिको त्याग दिया जाता है । अपिशब्दसे अपनी आत्माको शिवके साथ अभेद प्रतिपादन होनेसे पूर्णतया स्वात्मामें परार्थसम्पत्तिसे अतिरिक्त प्रयोजनान्तरके प्रसंगका निषेध किया । प्रयोजन लक्षणसमन्वित होनेसे परार्थ प्रयोजन होताही है प्रयोजन स्वार्थही होता है परार्थ नहीं ऐसा कोई देवताका

( १७० ) सर्वदर्शनसंग्रहः । [ प्रत्यभिज्ञा- ज्ञापमी नहीं है । अतएव अक्षपादने कहा है कि 'जिस उद्देश्यसे प्रवृत्त हो वही फल है ॥ ६ ॥ उपशब्द सामीप्यार्थ । तेन जनस्य परमेश्वरसमीपताकरण- मात्रं फलम् । अतएवाह समस्तेति, परमेश्वरतालाभे हि सर्वा सम्पदस्तन्निष्यन्दमय्य सम्पन्ना एव रोहणाचललाभे रत्नसम्पद् इव। एव परमेश्वरतालाभे किमन्यत् प्रार्थनीयम् । तदुक्तमुत्पला चार्यैः-“भक्तिलक्ष्मीसमृद्धाना किमन्यदुपयाचितम् । एनया वा दरिद्राणां किमन्यदपयाचितम् ॥ ” इति ॥ ७ ॥ उपशब्द सामीप्यार्थक है इससे परमेश्वरकी समीपताकरणमात्रही फल सूचित किया । अतएव कहा है कि (समस्तसपत्समवाप्ति इति ) जिस प्रकार रोहण पर्वतपर चढनेसे रत्नसम्पत्ति प्राप्त होती हैं उसी प्रकार महेश्वरप्राप्तिसे समस्त सम्पत्तियें प्राप्त होजाती है । अतएव उत्पलाचार्यने कहा है भक्तिरूपी लक्ष्मीसे सम्पन्नोंको याचनीय अन्य वस्तु क्या है अर्थात् कुछभी नही सब प्राप्त हे भक्तिमे जो दरिद्र ( शून्य ) हे उसको अयाचनीय क्या है अर्थात् सब याचनीय है ॥ ७ ॥ इत्थं षष्ठीसमासपक्षे प्रयोजनं निर्दिष्टम् ॥ बहुव्रीहिपक्षेतूपाय समस्तस्य वाह्याभ्यन्तरस्य नित्यसुखादेर्या सम्पत्तिसिद्धि तथा- त्वप्रकाशः तस्या सम्यगवाप्तिर्यस्याः प्रत्यभिज्ञाया हेतुः । सा तथोक्ता तस्य महेश्वरस्य प्रत्यभिज्ञा प्रतीमाभिमुख्येन ज्ञानम्। लोके हि स एवायं चैत्र इति प्रतिसन्धानेनाभिमुखीभूते वस्तुनि ज्ञानं प्रत्यभिज्ञेति व्यवह्रियते। इहापि प्रसिद्धपुराणसिद्धागमानु- मानाद्विज्ञातपरिपूर्णशक्तिके परमेश्वरे सति स्वात्मन्यभिमुखी- भूते तच्छक्तिप्रतिसन्धानेन ज्ञानमुदेति नूनं स एवेश्वरोऽहमिति । तामेतां प्रत्यभिज्ञामुपपादयामि । उपपत्तिः सम्भव सम्भवती तितत्समर्थाचरणेन प्रयोजनव्यापारेण सम्पादयामीत्यर्थ ॥ ८ ॥ षष्ठीसमास पक्षमे प्रयोजन दिखाकर अब बहुव्रीहि समाससे उपाय दिखाते हैं, वाह्याभ्यन्तर ज्ञान सुखादि समस्त सम्पत्तियोंकी सिद्धि और तत्त्व प्रकाश तथा

-दर्शनम् ] भाषाटीकासमेत । ( १७१ )'

उसकी सम्यक् प्राप्ति जिस प्रत्यभिज्ञासे हो ऐसें महेश्वरकी प्रतिमाके अभिमुखज्ञानका नाम प्रत्यभिज्ञा हे यह बहुव्रीहिसमासमें उत्तरार्थका अर्थ है । लोकमें सोयं चैत्र इत्यादि प्रतिसंधानमे अभिमुख वस्तु विषयके जो ज्ञान है उसको प्रत्यभिज्ञा कहते है । इस शास्त्रमेंभी प्रसिद्ध पुराण आगम अनुमानादिसे ज्ञातपरिपूर्ण शक्तिमान् परमेश्वर अभिमुख होनेपर स्वकीय आत्माके विषयमें परमेश्वर शक्तिका अनुसन्धानद्वारा अवश्य वही परमेश्वर में हू ऐसा जो ज्ञान उत्पन्न होता है उसी प्रत्यभिज्ञाको उप- पादन करता हू ॥ ८ ॥ यदीश्वरस्वभाव एवात्मा प्रकाशते तर्हि किमनेन प्रत्यभिज्ञाप्र- दर्शनप्रयासेनेतिचेत्-तत्रायं समाधि । स्वप्रकाशतया सततम्- वभासमानेऽप्यात्मनि मायावशाद्भागेन प्रकाशने पूर्णतावभा- संसिद्धये दृक्क्रियात्मकशक्त्याविष्करणेन प्रत्यभिज्ञा प्रदर्श्यते। तथा च प्रयोगः अयमात्मा परमेश्वरो भवितुमर्हति ज्ञानक्रिया- शक्तिमत्त्वात् यो यावति ज्ञाता कर्त्ता च स तावतीश्वरः प्रसि- द्धेश्वरवत् राजवद्वा आत्मा च विश्वज्ञाता कर्त्ता च तस्मादी- श्वरोऽयमिति अवयवपञ्चकस्याश्रयणं मायावादेन नैयायिक- मतस्य कक्षीकारात् ॥ ९ ॥ शंका-यदि ईश्वर स्वभावही प्रकाशमान आत्मा है तो प्रत्यभिज्ञाशास्त्र प्रदर्शन क्लेशभी विफल है । समाधान-सदा प्रकाशस्वरूप होनेपरभी आत्मामें मायाबलसे यत्किञ्चित् आकारसे प्रकाश होता है पूर्णरूपसे नहीं अतः पूर्णरूपसे अवभाससि- द्धिके लिये और ज्ञान क्रिया शक्तिके आविष्करणार्थ प्रत्यभिज्ञाप्रदर्शन आवश्यक है ज्ञान क्रिया और शक्तिमान् होनेसे आत्मा परमेश्वर है जो जबतक ज्ञाता और कर्ता रहता है वह तबतक ईश्वर रहता है प्रसिद्ध ईश्वरके समान अथवा राजाके समान आत्माभी जगत्का ज्ञाता और कर्ता है अतः ईश्वर है यद्यपि सिद्धान्तमें प्रतिज्ञा हेतु और उदाहरण है अथवा उदाहरण, उपनय, निगमन रूप अवयवत्रयही माना है तथापि अवयवपञ्चकका जो आश्रयण किया सो मायावादमें नैयायिक पक्ष स्वीकार करके किया है ॥ ९ ॥ तदुक्तमुदयकरसूनुना-'कर्त्तरि ज्ञातरि स्वात्मन्यादिसिद्धे महेश्व रे । अजडात्मा निषेधं वा सिद्धिं वा विदधीत कः ॥ किन्तु मोह-

( १७२ ) सर्वदर्शनसंग्रह । [ प्रत्यभिज्ञा- वशादस्मिन्दृष्टेऽप्यनुपलक्षिते । शक्त्याविष्करणेनेयं प्रत्यभि- ज्ञोपदर्श्यते'॥तथाहि--"सर्वेषामिह भूतानां प्रतिष्ठाजीवदाश्रया। ज्ञानं क्रिया च भूतानां जीवतां जीवनं मतम्॥ तत्र ज्ञानं स्वत सिद्धं क्रिया कर्त्राश्रिता सती । परैरप्युपलक्ष्येत तयान्यज्ज्ञा- नमुच्यते"॥ इति ॥ या चैषां प्रतिभा तत्तत्पदार्थक्रमरूपिता । अक्रमानन्दचिद्रूप प्रमाता स महेश्वर ॥ " इति च ॥१०॥ उक्तार्थमें उदयकरपुत्रकी सम्मतिभी कहते हैं आदिसिद्ध महेश्वर ज्ञाता तथा कर्त्ता आत्मामें कर्तृत्व ईश्वरत्वादिको कौनसा अजडात्मा अर्थात् बुद्धिमान् निषेध और विधान करेगा अर्थात् सिद्धका निषेध नहीं हो सकता है एव विधानभी व्यर्थ है तथापि स्वयंप्रकाशकतया प्रत्यक्षदर्शन होनेपरभी अविद्यावश अनुपलक्षित ( अप्रत्यक्ष ) आत्मामें शक्तिके आविर्भावार्थ प्रत्यभिज्ञाशास्त्रका उपदेश करते हैं सम्पूर्ण प्राणियोंकी प्रतिष्ठा जीवनके आधीन है ज्ञान और क्रिया जीनेवालोंका जीवन है उनमें ज्ञान स्वत सिद्ध है क्रिया कर्तामें आश्रित होनेसे अन्यकोभी उप- लक्षित ( प्रतीत ) होता हे ज्ञान दूसरेके उपलक्षित नहीं होता है आत्माकी प्रतिभा तत्तत्पदार्थके कर्माधीन है अर्थात् जिस कालमें अन्त करणवृत्ति यदाकार परिणत होगी उसकी प्रतिभा होगी महेश्वरका ज्ञान सदा प्रकाशित रहनेसे अक्रम आनन्द चिद्रूप और ज्ञाता है ॥ १० ॥ सोमानन्दनाथपादैरपि-“सदा शिवात्मना वेत्ति सदा वेत्ति सदा- त्मना " इत्यादि ॥ ज्ञानाधिकारपरिसमाप्तावपि-“ तदैक्येन विना नास्ति संविदा लोकपद्धति । प्रकाशैक्यात्तदेकत्वं मा- तैकः स इति स्थित ॥ स एवार्थभृशत्वेन नियतेन महेश्वर । विमर्श एव देवस्य शुद्धे ज्ञानाक्रियेयतः॥” इति॥विवृतं चाभिन- वगप्ताचार्यै । तमेव भान्तमनुभाति सर्वं तस्य भासा सर्वमि दंविभातीतिश्रुत्या प्रकाशं चिद्रूपमहिम्ना सर्वस्य भानजातस्य भासकत्वमभ्युपेयते । ततश्च विषयप्रकाशस्य नीलप्रकाश पीतप्रकाश इति विषयोपरागभेदाद्भेदः । वस्तुतस्तु देशका-

दर्शनम् ] भाषाटीकासमेत । ( १७३ ) लाकारसङ्कोचवैकल्यादभेद एव । स एव चैतन्यरूप प्रकाश- प्रमातेत्युच्यते ॥ ११ ॥ निरन्तर शिवरूप और सदा द्रष्ट्रूप जाने इति वस्तुके साथ एकताके बिना लोकमें ज्ञानका व्यवहार नहीं होता है प्रकाशका ऐक्य होनेसे एकत्व प्रमाताके साथ भी एकत्व है यही सिद्धान्त है प्रकाश व जिनके प्रकाशसे समस्त प्रकाशित होते इत्यादि श्रुतियोंसे प्रकाश चिदानन्द ईश्वरकी महिमासे सम्पूर्ण पदार्थका प्रकाशकत्व है एवञ्च विषय प्रकाशका नीलपीतादि विषयोपरागभेदहीसे भेद है वस्तुत देश काल और वस्तुसकोच न होनेसे अभेद है वही चैतन्यरूप प्रकाश प्रमाता कहा जाता है ॥ ११ ॥

तथा च पठितं शिवसूत्रेषु "चैतन्यमात्मेति" । तस्य चिद्रू- पत्वमनवच्छिन्नविमर्शत्वमन्योन्मुखत्वमानन्दैकघनत्वं माहै- श्वर्य्यमिति पर्यायः । स एव ह्ययं भावात्मा विमर्शः शुद्धे पार- मार्थिक्यौ ज्ञानक्रिये । तत्र प्रकाशरूपता ज्ञानं स्वतो जग- न्निर्मातृत्वं क्रिया । तच्च निरूपितं क्रियाविकारे--"एष चानन्द शक्तित्वादेवमाभासयत्यमून । भावानिच्छावशादेषा क्रियानि- र्मातृताऽस्य सा॥" इति । उपसंहारेऽपि- "इत्थं तथा घटपटा- द्याकारजगदात्मना । तिष्ठासोरेवमिच्छैव हेतुकर्तृकता क्रिया" ॥ इति । "तस्मिन् सतीदमस्तीति कार्य्यकारणतापि या । सा व्यपेक्षाविहीनानां जडानां नोपपद्यते" ॥ १२ ॥

चैतन्य आत्माके चिद्रूपत्व अपरिमिति विमर्श ( ज्ञान ) त्वन्योन्मुखत्व आन- न्दैकस्वरूपत्व महेश्वरत्व इत्यादि सब पर्याय शब्द हैं शुद्ध स्वरूपमें ज्ञानशक्ति और क्रियाशक्ति पारमार्थिक है प्रकाशरूपत्व ज्ञान है स्वतः जगन्निर्मातृत्व क्रिया है ' ईश्वर आनन्दशक्तिमान् होनेसे स्वेतर सब भावको प्रकाश करते हैं स्वेच्छाधीन निर्मातृता क्रिया है इस प्रकार घटपटादि जगतरूपसे स्थित चाहनेवालेकी इच्छा और कर्तृत्व क्रिया है उन महेश्वरकी सत्तासे ( जगतकी सत्ता ) है जगतकी जो कार्य और कारणता है वह निरपेक्ष जडको नहीं हो सकते ॥ १२ ॥

( १७८ ) सर्वदर्शनसङ्ग्रहः । [ प्रत्यभिज्ञा- इति न्यायेन यतो जडस्य कारणता न वा अनीश्वरस्य चेतन- स्यापि तस्मात्तेन तेन जगद्भूतजन्मस्थित्यादिभावनिकारतत्त- द्भेदक्रियासहस्ररूपेण स्थातुमिच्छो स्वतन्त्रस्य भगवतो महे- श्वरस्येच्छैवोत्तरोत्तरमुच्चस्वभावा क्रिया विश्वकर्तृत्व वोच्यत इति । इच्छामात्रेण जगन्निर्माणमित्यत्र दृष्टान्तोऽपि स्पष्टं निर्दिष्टः । "योगिनामपि मृद्वीजे विनैवेच्छावशेन यत् । घटादि जायते तत्तत् स्थिरस्थार्थीक्रियाकरम् ॥" इति ॥ १३ ॥ अत' जड अथवा अनीश्वर चेतनमें कारणता नहीं हे अत' ससारके अन्तर्गत तत्तद्वस्तुकी उत्पत्ति स्थिति लय आदि भावविकार तद्देहेतु क्रियाद्वारा स्थिति चाइ- नेवाले स्वतन्त्र भगवान् महेश्वरकी इच्छामात्रसे उत्तरोत्तर उत्कृष्ट स्वभाव अथवा विश्वकर्तृत्व क्रिया है इच्छामात्रसेही जगत्का निर्माण होता है इसमें दृष्टान्तभी कहा है मृत्तिका बीजादि कारणके बिनाही योगियोंकी इच्छामात्रसे घटादि कार्य उत्पन्न हो जाता है अत' स्वार्थक्रियाकृत्व स्थिर है ॥ १३ ॥ यदि घटादिकं प्रति मृदाद्येव परमार्थतः कारणं स्यात् तर्हि कथं योगीच्छामात्रेण घटादिजन्म स्यात् । अथोच्यते अन्य एव मृद्वीजादिजन्मा घटाङ्कुरादयो योगेच्छाजन्यास्त्वन्या एवेति । तत्रापि बोध्यसे सामग्रीभेदात्तावत् कार्यभेद इति सर्वजनप्रसिद्धम् । ये तु वर्णयन्ति नोपादान विना घटायुत्प- त्तिरिति ॥ योगी त्विच्छया परमाणून् व्यापारयन् सङ्घटय- तीति । तेऽपि बोधनीया यदि परिदृष्टकार्यकारणभावविप- र्ययो न लभ्येत तर्हि घटमृद्दण्डचक्रादिदेहे स्त्रीपुरुषसंयोगादि- सर्वमपेक्षेत तथा च योगीच्छासमनन्तरसञ्जातघटदेहादिसम्भवो दु समर्थ एव स्यात् चेतन एव तु तथा भाति भगवान् भूरि- भगो महादेवो नियत्यनुवर्तनोलङ्घनतरस्वान्तन्द्य इति पक्षे न काचिदनुपपत्ति । अत एवोक्तं वसुगुप्ताचार्यैः -"निरुपादानसं-