भारतकोश
संग्रह पर लौटें

सर्वदर्शनसंग्रह (षोडश दर्शन विमर्श - हिन्दी अनुवाद)

Sarva-Darshana-Sangraha with Hindi Commentary

माधवाचार्य (विद्यारण्य स्वामी) / पं. उमाशंकर शर्मा ऋषि द्वारा

DevanagariHindipublished316 पृष्ठ

११. पाणिनि दर्शन (स्फोट सिद्धान्त व शब्दब्रह्म)

( २४४ ) सर्वदर्शनसंग्रहः । [ पाणिनि- साधु शब्दके प्रयोगसे पुण्य होता है शास्त्रक्रियाज्ञानपूर्वक प्रयोगसे अभ्युदय होता है वेदमेंभी ऐसा है इत्यादि वचनोंसे वार्त्तिककारनेभी कहा है। एकभी शब्द सम्यक्ज्ञानपूर्वक सुन्दर प्रयुक्त होनेसे स्वर्ग और लोकमे कामधेनु होता है इत्यादि जो पत्कापी (पङ्गादि) भी अभीप्सितमपि हो तो सुप्रयुक्तवाग्रूपसे युक्त होकर इष्टसुख स्वर्गको जाते हैं ॥ १३ ॥ नन्वचेतनस्य शब्दस्य कथमिव सामर्थ्यमुपपद्यत इति चेन्मैवं मन्येथाः महता देवेन साम्यश्रवणात् । तदाह श्रुतिः “चत्वारि शृङ्गास्त्रयो अस्य पादा द्वे शीर्षे सप्तहस्तासो अस्य । त्रिधा बद्धो वृषभो रोरवीति महो देवो मर्त्याँ आविवेश” । व्याचकार च भाष्यकारः 'चत्वारि शृङ्गाणि चत्वारि पदजा- तानि नामाख्यातोपसर्गनिपातास्त्रयो अस्य पादा लडादिवि- षयाः त्रिधा भूतभविष्यद्वर्त्तमानकाला द्वे शीर्षे द्वौ नित्यानि- त्यात्मानौ नित्यः कार्य्यश्च व्यङ्ग्यव्यञ्जकभेदात् सप्तहस्तासो अस्य तिङा सह सप्त सुग्विभक्तय त्रिधा बद्ध त्रिषु स्थानेषु उरसि कण्ठे शिरसि च बद्धः वृषभ इति प्रसिद्धवृषभत्वेन रूपणं क्रियते वर्षणाद्वृषणश्च ज्ञानपूर्व्वकानुष्ठानेन फलप्रदत्वं रोरवीति शब्दं करोति रौति शब्दकर्मा इह शब्दशब्देन प्रपञ्चो विवक्षित महो देवो मर्त्या आविवेश महादेव शब्दः मर्त्याः मरणधर्म्माणो मनुष्यास्तानाविशेशेति महता देवेन परेण ब्रह्मणा साम्यमुक्तं स्यादिति जगन्निदानं स्फोटाख्यो निरवयवो नित्य शब्दो ब्रह्म वा' इति ॥ १४ ॥ अचेतन शब्दको स्वर्गादिफलसाधनत्वरूप सार्थ कैसे होसक्ता है तो महान् देवके साथ (ब्रह्मके साथ) साम्यप्रतिपादित होनेसे तादृश सामर्थ्य हो सकता है तथाच चत्वारिशृङ्गेत्यादि श्रुति. । उसका व्याख्यान-नाम, आख्यात, उपसर्ग, निपातरूप चार पद चार शृंग लडादिविषय, भूत भविष्य और वर्तमान ये तीन काल तीनों पादोंकी समान है नित्य और अनित्य दो शब्द दो शिरके समान है सात विभक्ति सात हाथ है उर, कण्ठ, शिर तीन स्थानमें बद्ध वृषभ प्रसिद्ध वृषभवत वर्षण

दर्शनम् ] भाषाटीकासमेत । ( २४५ )

ज्ञानपूर्वकानुष्ठानसे फलप्रद ( रोरवीति ) शब्द करता है शब्दपदसे प्रपञ्च विवक्षित है महादेवका अर्थ शब्दहै मनुष्योंमें प्रवेश किया महादेव परब्रह्मके साथ साम्य होनेके लिये अथवा जगत्का कारण स्फोटाख्य नित्यशब्द ब्रह्म है ॥ १४ ॥ हरिणाभाणि ब्रह्मकाण्डे-“अनादिनिधनं ब्रह्म शब्दतत्त्वं यद- क्षरम् । विवर्ततेऽर्थभावेन प्रक्रिया जगतो यतः ॥” इति ॥ १५॥ अनादिनिधन अक्षराख्य शब्दतत्त्व ब्रह्म घटादि अर्थाकार विवर्त होता है जिससे जगत्प्रक्रिया निष्पन्न होती है । तत्त्वतो अन्यथाभाव न होना विवर्त हे यथा रज्जुमें सर्प ॥ १५ ॥ ननु नामाख्यातभेदेन पदद्वैविध्यप्रतीते कथं चातुर्विध्यमुक्त- मिति चेन्नैव प्रकारान्तरस्य प्रसिद्धत्वात् । तदुक्तं प्रकीर्णके । “द्विधा कैश्चित् पदं भिन्नं चतुर्द्धा पञ्चधापि वा । अपोद्धृत्यैव वाक्येभ्य प्रकृतिप्रत्ययादिवत् ॥ ” इति ॥ १६ ॥ नामका अर्थ प्रातिपदिक है उपसर्गनिपातभी प्रातिपदिक होनेसे यद्यपि नामा- ख्यात दो पद है तथापि प्रकारान्तरसे चातुर्विध्य प्रसिद्ध है । वाक्यसे पृथक् करके प्रकृति प्रत्ययविभागके समान पदभी किसी २ ने दो प्रकार किसी २ ने चार प्रकार और किसी २ ने पाँच प्रकार पद माने हैं ॥ १६ ॥ कर्मप्रवचनीयेन वै पञ्चमेन सह पदस्य पञ्चविधत्वमिति हेला- राजो व्याख्यातवान् कर्मप्रवचनीयास्तु क्रियाविशेषोपजनित- सम्बन्धावच्छेदहेतव इति सम्बन्धविशेषद्योतनद्वारेण क्रियावि- शेषद्योतनादुपसर्गेष्वेवान्तर्भवतीत्यभिसन्धाय पदचातुर्विध्यं भाष्यकारेणोक्तं युक्तमिति विवेक्तव्यम् ॥ १७ ॥ कर्मप्रवचनीयसंज्ञा मिलाकर पञ्चमत्व हेलाराजने कहा है कर्मप्रवचनीय क्रिया- विशेषसम्बन्धद्योतक होनेसे परंपरया क्रियाविशेष द्योतन होगया अत उपसर्गहीमें अन्तर्भूत होनेके कारण भाष्यकारने चार प्रकार कहा है ॥ १७ ॥ ननु भवता स्फोटात्मा नित्य. शब्द इति निजागद्यत तन्न मृष्यामहे तत्र प्रमाणाभावादिति केचित् ॥ अत्रोच्यते, प्रत्य- क्षमेवात्र प्रमाणम्, गौरित्येकं पदमिति नानावर्णातिरिक्तकपदा-

( २४६ ) सर्वदर्शनसंग्रहः। [ पाणिनि-

वगतेः सर्वजनीनत्वान्न ह्यसति बाधके पदानुभव शक्यो मिथ्येति वक्तुं पदार्थप्रतीत्यन्यथानुपपत्त्यापि स्फोटोऽभ्युपग- न्तव्यः । न च वर्णेभ्य एव तत्प्रत्यय प्रादुर्भवतीति परीक्षा- क्षमं विकल्पासहत्वात् ॥ १८ ॥ आप स्फोटात्मक शब्दको नित्य कहते हैं। परन्तु उसम प्रमाण न होनेसे अमान्य है इसपर कहते हैं । जनेक वर्ण समुदितमें वर्णसे अतिरिक्त एक पदम् इत्यादि व्यवहारही शब्दनित्यत्वमें प्रत्यक्ष प्रमाण है। जबतक बाधक न हो तबतक पद प्रत्यक्षको मिथ्या नहीं कहसकते । अर्थप्रतीतिबलसेभी स्फोट पदार्थ मानना होगा । वर्णहीसे अर्थप्रतीति होती है ऐसा माननाभी विकल्प दोष दूषित है ॥ १८ ॥ किं समस्ता व्यस्ता वा अर्थप्रत्ययं जनयन्ति । नाद्य वर्णाना क्षणिकानां समूहसम्भवात् । नान्त्यः व्यस्तवर्णेभ्योऽर्थप्रत्य- यासम्भवात् । न च व्याससमासाभ्यामन्य प्रकार सम- स्तीति । तस्माद्वर्णानां वाचकत्वानुपपत्तौ यद्वलादर्थप्रतिपत्ति- स स्फोट इति वर्णातिरिक्तो वर्णाभिव्यङ्गोऽर्थप्रत्यायको नित्य शब्द स्फोट इति तद्विदो वदन्ति । अतएव स्फुट्यते व्यज्यते वर्णैरिति स्फोटो वर्णाभिव्यङ्ग्य स्फुटीभवत्यस्मादर्थ इति स्फोटोऽर्थप्रत्यायक इति स्फोटशब्दार्थमुभयथा निराहुः ॥ १९ ॥ तथाहि क्या वर्ण समुदाय अर्थबोधक है, या प्रत्येक अर्थका बोधक है ? वर्ण क्षणिक होनेसे उत्तरोत्तरवर्णोत्पत्तिकालमें पूर्व पूर्व वर्ण नष्ट होनेके कारण समुदा- यका असम्भव है प्रत्येक पक्षमे प्रत्येक वर्णसे अर्थप्रतीति नही होती। एव द्वितीयादि वर्णोच्चारण वैय्यर्थभी होगा प्रत्येक ओर समुदाय छोडकर तीसरा उपायही नहीं है । उभयथापि वर्णोंका वाचकत्व असम्भव है अत जिससे अर्थप्रतीति होती हो वह वर्णसे अतिरिक्त वर्णसे अभिव्यङ्ग्य नित्यशब्द स्फोट है । वर्णोंसे जो स्फुटित (प्रकाशित) हो अथवा अर्थ जिससे स्फुट हो वह स्फोट है ॥ १९ ॥ तथाचोक्तं भगवता पतञ्जलिना महाभाष्ये 'अथ गौरित्यत्र क शब्दो येनोच्चारितेन सास्नालाङ्गूलककुदखुरविषाणिना सम्-

दर्शनम् ] भाषाटीकासमेतः । ( २४७ ) त्स्यो भवति स शब्द इत्युच्यते' इति ॥ विवृतञ्च कैयटेन 'वैयाकरणा वर्णव्यतिरिक्तस्य पदस्य वाचकत्वमिच्छन्ति । वर्णानां वाचकत्वे द्वितीयादिवर्णोच्चारणानर्थक्यप्रसङ्गादित्या- दिना तद्व्यतिरिक्तः स्फोटो नादाभिव्यङ्ग्यो वाचको विस्त- रेण वाक्यपदीये व्यवस्थापितः' इत्यन्तेन प्रबन्धेन ॥ २० ॥ अतएव भगवान् पतञ्जलिने गो पदार्थमें प्रतीयमान मांसपिण्ड, नीलपीत, चलन स्पन्दन सामान्यादिके मध्यमें कौनसा शब्द है ऐसा पूर्वपक्ष करके जिसके उच्चारण करनेसे सास्ना ( गौके गलेमें लटके हुए चर्म ) खुर और शृङ्गादिका बोध हो वह शब्द है ऐसा कहा है । कैयटभी वैयाकरण वर्णसे अतिरिक्त पदको वाचक मानते हैं । वर्णको वाचक माने तो द्वितीयादि वर्णोच्चारण व्यर्थ होगा इत्यादि अतः नादसे अभिव्यङ्ग्य स्फोटको वाचकत्व वाक्यपदीयमें व्यवस्थापित है इत्यन्त प्रब- न्धसे स्फोट परत्वमें उक्त भाष्यका व्याख्यान किया है ॥ २० ॥ ननु स्फोटस्याप्यर्थप्रत्यायकत्वं न घटते विकल्पासहत्वात् । किमभिव्यक्तः स्फोटोऽर्थं प्रत्याययति अनभिव्यक्तो वा । न चरम सर्वदा अर्थप्रत्ययलक्षणकार्योत्पादप्रसङ्गात् स्फो- टस्य नित्यत्वाभ्युपगमेन निरपेक्षस्य हेतोः सदा सत्त्वेन कार्यस्य विलम्बायोगात्॥ अथैतद्दोषपरिजिहीर्षया अभिव्यक्तः स्फोटोऽर्थं प्रत्याययतीति कक्षीक्रियते तथाभिव्यञ्जयन्तो वर्णा किं प्रत्येकमभिव्यञ्जयन्ति संभूय वा । पक्षद्वयेऽपि वर्णा- नां वाचकत्वपक्षे भवता ये दोषा भाषितास्त एव स्फोटाभिव्य- ञ्जकत्वपक्षे व्यावर्तनीयाः । तदुक्तं भट्टाचार्यैर्मीमांसाश्लोक- वार्त्तिके—“यस्यानवयवः स्फोटो व्यज्यते वर्णबुद्धिभिः । सोऽपि पर्यनुयोगेन नैकेनापि विमुच्यते ॥” इति ॥ २१ ॥ विकल्पदूषित होनेसे स्फोट अर्थ बोधक नहीं हो सकता । क्या अभिव्यक्तस्फोट अर्थ बोधक है या अनभिव्यक्त बोध है । द्वितीय मानो तो सर्वदा अर्थप्रतीति होनेलगेगी क्योंकि स्फोटको नित्य माना है । अन्यानपेक्षहेतु सदा रहता है अतः कार्यका विलम्बभी असाध्य होगा । उक्त दोष परिहारार्थ यदि अभि-

व्यक्त स्फोटको अर्थ प्रतिपादक मानो तो क्या अभिव्यञ्जक प्रत्येक वर्ण अभि- व्यक्ति करते हैं या समुदाय ? उभयथा वाचकपक्षमें उक्त दोष स्फोट पक्षमेंभी समान है। अतएव कुमारिलभट्टने कहा है कि जिनके मतम निरवयवस्फोटवर्णमे अभिव्यक्त होता है सो भी उक्तपूर्वपक्षसे मुक्त नहीं ॥ २१ ॥ विभक्त्यन्तेष्वेव वर्णेषु पाणिनिना ते विभक्त्यन्ताः पदमिति गौतमेन च पदसंज्ञाया विहितत्वात् सङ्केतग्रहणेनानुग्रहवशाद्व- र्णेष्वेव पदबुद्धिर्भविष्यति तर्हि सर इत्येतस्मिन् पदे यावन्तो वर्णास्तावन्त एव रस इत्यत्रापि एवं वनं नवं नदी दीना रामो मारो राजा जारेत्यादिष्वर्थभेदप्रतीतिर्न स्यादिति चेन्न क्रम- भेदेन भेदसम्भवात् । तदुक्तं तौतातितैः-“यावन्तो यादृशा ये च यदर्थप्रतिपादने । वर्णाः प्रज्ञातसामर्थ्यास्ते तथैवावबो- धकाः” इति ॥ तस्माद्यस्योभयोः समो दोषो न तेनैकश्चोद्यो भवतीति न्यायात् वर्णानामेव वाचकत्वोपपत्तौ नातिरिक्तस्फो- टकल्पनावकल्पते इति चेत् ॥ २२ ॥ गोतम और पाणिनि दोनो विभक्त्यन्तकोही पदसंज्ञा कहे हैं यदि संकेतवश वर्णहीम पदबुद्धि मानो तो सर इस पदम जितने वर्ण है उतनेही वर्ण रस इस पदमभी हैं एव नदी दीन राम मार राजा जार इत्यादिमें हैं एवञ्च परस्पर अर्थभेद न होगा यहभी नहीं सन्निवेश क्रमभेदसे अर्थभेदभी हो सकता है यादृश आनुपूर्वी युक्त जितने वर्ण यादृश अर्थबोधनम समर्थ हों वह उसी क्रमसे अर्थको बोधक होते हैं इत्यादि तोतातित ( कश्चित् जैन ) नेभी कहा है दोनों पक्षमें समान दोष हो तो एकके ऊपर आक्षेप नहीं किया जाता है इस न्यायसे वर्णको वाचकत्व हो जायगा अतिरिक्त स्फोटकल्पना व्यर्थ है ॥ २२ ॥ तदेतत् काशकुशावलम्बनकल्पनं विकल्पानुपपत्तेः कि वर्ण- मात्रे पदप्रत्ययावलम्बनं वर्णसमूहे वा । नाद्यः परस्परविलक्ष- णवर्णमालायामभिन्न निमित्तं पुष्पेषु विना सूत्रं मालाप्रत्ययव- दित्येकं पदमिति प्रतिपत्तेरनुपपत्ते । नापि द्वितीय उच्चारि- तप्रध्वस्तानां वर्णाना समूहभानासम्भवात् । तत्र हि समूहव्य-

ऽदर्शनम् ] पदेशः । ये पदार्था एकस्मिन् प्रदेशे सहावस्थिततया बहवोऽ- नुभूयन्ते यथा एकस्मिन् प्रदेशे सहावस्थिततयानुभूयमानेषु धवखदिरपलाशादिषु समूहव्यपदेशः यथा वा गजनरतुरगादिषु न च ते वर्णास्तथानुभूयन्ते उत्पन्नप्रध्वस्तत्वात् ॥ २३ ॥ यह जलमें डूबनेवालेको तृणको अवलम्बनके समान है क्योंकि विकल्पसह है क्या वर्णमात्रमें पद प्रत्यय है या वर्णसमूहमें ? प्रथम कह नहीं सकते जिस प्रकार भिन्नभिन्न पुष्पोंके बीचमें सूत्रके विना मालाकी प्रतीति नहीं होती तिसी प्रकार परस्पर विलक्षण वर्णमालामें निमित्तान्तरके विना एक पदप्रतीति असम्भव है । वर्ण क्षणिक होनेसे द्वितीयभी नहीं कह सकते समुदायव्यवहार वहीं होता है जहाँपर पदार्थ एक देशमें स्थित होकर सबके अनुभवविषय हों यथा एकदेशस्थ नाना- वृक्षोंम समुदाय ( वन ) व्यवहार जिस प्रकार मनुष्य गज लोग तुरंगों मे समुदाय ( सेना ) व्यवहार होता है तिसी प्रकार उत्पन्नविनाशी होनेसे वर्णमे समुदायकी उपलब्धि नहीं होती है ॥ २३ ॥ अभिव्यक्तिपक्षेऽपि क्रमेणैवाभिव्यक्तौ समूहासम्भवात् । नापि वर्णेषु काल्पनिक समूहः कल्पनीयः परस्पराश्रयप्रसङ्गात् । एकार्थप्रत्यायकत्वसिद्धौ तदुपाधिना वर्णेषु पदत्वप्रतीति तत्सिद्धावेकार्थप्रत्यायकत्वसिद्धिरिति । तस्माद्वर्णानां वाचक- त्वासम्भवात् स्फोटोऽभ्युपगन्तव्यः ॥ २४ ॥ अभिव्यक्तिपक्षमेंभी क्रमिक होनेसे समूह असम्भव है । कल्पित समूहभी वर्णके विषयमें नहीं मान सकते क्योंकि अन्योन्याश्रयदोष आता है । तथथा एकार्थ बोधकत्व सिद्ध होनेपर तादृश उपाधिसे पदत्वसिद्धि होगी, पदत्व सिद्धि होनेपर एकार्थ बोधकत्व सिद्धि होगी अत वर्णको वाचकत्व असम्भव होनेमे अतिरिक्त स्फोट मानना होगा ॥ २४ ॥ ननु स्फोटवाचकतापक्षेऽपि प्रागुक्तविकल्पप्रसरेण घट्टकुटी- प्रभातायितमिति चेत्तदेतन्मनोराज्यविजृम्भणं वैषम्यसम्भवात्॥ तथाहि अभिव्यञ्जकोऽपि प्रथमो ध्वनि स्फोटमस्फुटमभिव्य- नक्ति उत्तरोत्तराभिव्यञ्जकक्रमेण स्फुटं स्फुटतरं स्फुटतमं यथा

( २५० ) सर्वदर्शनसंग्रहः। [ पाणिनि- स्वाध्यायः सकृत्पठ्यमानो नावधार्यते अभ्यासेन तु स्फुटा- वसाय यथा वा रत्नतत्त्वं प्रथमप्रतीतौ स्फुटं न चकास्ति चरमे चेतसि यथावदभिव्यज्यते ।"नादैराहितबीजायामन्त्येन ध्वनिना सह ॥ आवृत्तिपरिपाकायां बुद्धौ शब्दोऽवधार्यते ॥” इति प्रामाणिकोक्तेः ॥ २५ ॥ यदि कहो उक्त दोष स्फोटपक्षमेंभी तुल्य होनेसे घाटपरकीकुटीम दीप जलाकर प्रभात मानना है । यहभी वैषम्य हास मनोरथ मात्र है अभिव्यञ्जकत्वाविशेष होनेपरभी प्रथम ध्वनि स्फोटको किञ्चित् अभिव्यञ्जन करेगी उत्तरोत्तर स्फुट स्फुटतर यथा एकवार पढनेसे अर्थ ज्ञान नहीं होता परन्तु अभ्याससे स्फुटावबोध होता है जिस प्रकार रत्नपरीक्षामें एकवार देखनेसे सम्यक् परिज्ञान नहीं होता पुनः पुनः देखनेसे यथावत् प्रकाशित होता है । नादसे आहित सस्कार आवृत्तिसे परिपक्व बुद्धिमें अन्त्यध्वनिके साथ शब्द ( स्फोट ) प्रकाशित होता है इत्यादि प्रामाणिक वचनभी है ॥ २५ ॥ तस्मादस्माच्छब्दादर्थं प्रतिपद्यामह इति व्यवहारवशाद्वर्णाना- मर्थवाचकत्वानुपपत्तेः प्रथमे काण्डे तत्रभवद्भिर्भर्तृहरिभिरभि- हितत्वात् निरवयवमर्थप्रत्यायकं शब्दतत्त्वं स्फोटाभावमभ्युप- गन्तव्यमिति ॥ एतत्सर्वं परमार्थसंविल्लक्षणसत्ता जाति- रेव सर्वेषा शब्दानांमर्थ इति प्रतिपादनपरे जातिसमुद्देशे प्रति- पादितम् ॥ २६ ॥ अत इस शब्दसे अर्थप्रत्यय होता है इत्यादि व्यवहारसे वर्णको वाचकत्व असम्भव होनेके कारण तथा भर्तृहरिके वचनोंसे निरवयव स्फोट अवगन्तव्य है । यह सब परमार्थ संवित्स्वरूप सत्ताजातिही सभी शब्दोंका अर्थ है इत्येतत्प्रतिपादक जातिसमु- देशमें स्पष्ट है ॥ २६ ॥ यदि सत्तवै सर्वेषां शब्दानांमर्थस्तर्हि सर्वेषां शब्दाना पर्या- यता स्यात् तथा च क्वचिदपि युगपन्त्रिचतुरपदप्रयोगायोग इति महच्चातुर्यमायुष्मतः । तदुक्तम्-“पर्यायाणां प्रयोगो हि यौग- पद्येन नेष्यते । पर्यायेणैव ते यस्माद्वदन्त्यर्थं न संहता ”इति ॥ तस्मादयं पक्षो न क्षोदक्षम इति चेत् ॥ २७ ॥

दर्शनम् ] भाषाटीकासमेतः । ( २५१ ) यदि समस्तशब्दोंका सत्ताही अर्थ हो तो सब पर्याय होनेसे अनेक शब्दोंका प्रयोगही असंगत होगा । अभियुक्तोंनेभी कहा है पर्याय शब्दोंका युगपत् प्रयोग इष्ट नहीं है । यतः पर्याय ( एक-एक ) अर्थके बोधक होते हैं मिलकरके नहीं होते हैं अतः यह पक्ष विचार योग्यभी नहीं है ॥ २७ ॥ तदेतद्गगनरोमन्थकल्पं नीललोहितपीताद्युपरञ्जकद्रव्यभेदेन स्फटिकमणेरिव सम्बन्धिभेदात् सत्तायास्तदात्मना भेदेन प्रतिपत्तिसिद्धौ गोसत्तादिरूपगोत्वादिभेदनिबन्धनव्यवहारवैल- क्षण्योपपत्तेः । तथाचाप्तवाक्यम्-“स्फटिकं विमलं द्रव्यं यथा- युक्तं पृथक् पृथक् । नीललोहितपीताद्यैस्तद्वर्णमुपल- भ्यते ॥ ” इति ॥ २८ ॥ यहभी आकाशचर्वणके समान है क्योंकि नीलपीतादि वस्तुके सन्निधानमें जिस प्रकार नीलपीतादिरूप भासित होता है तिसी प्रकार व्यञ्जकध्वनिभेद होनेसे सत्ताभी उसके साथ भिन्न होकर गोसत्तारूप गोत्वादि व्यवहार वैलक्षण्य हो जाते हैं । आप्तवाक्यभी है कि जिस प्रकार निर्मल स्फटिक नील, लोहित, और पीतादि उपरञ्जक भेदसे तत्तद्वर्ण प्रतीत होता है तिसी प्रकार व्यञ्जकवर्णभेदसे सत्ताजा- तिभी भिन्न २ रूप प्रतीत होती है ॥ २८ ॥ तथा हरिणाप्युक्तम्-“सम्बन्धिभेदात् सत्तैव भिद्यमाना गवा- दिषु । जातिरित्युच्यते तस्यां सर्वे शब्दा व्यवस्थिताः ॥ तां प्रातिपदिकार्थं च धात्वर्थं च प्रचक्षते । सा सत्ता सा महा- नात्मा तामाहुस्त्वतलादयः ॥” इति । आश्रयभूतैः सम्बन्धि- भिर्भिद्यमाना कल्पितभेदा गवाश्वादिषु सत्तैव महासामान्य- मेव जातिः । गोत्वादिकमपरं सामान्यं परमार्थतस्तत्तो भिन्नं न भवति । गोसत्तैव गोत्वं नापरमन्वायि प्रतिभासते । एवम- श्वसत्ता अश्वत्वमित्यादि वाच्यम् ॥ एवञ्च तस्यामेव गवादि- भिन्नायां सत्तायां जातौ सर्वे गोशब्दादयो वाचकत्वेन व्यव- स्थिताः प्रातिपदिकार्थश्च सत्तेति प्रसिद्धम् । भाववचनो धातु रिति पक्षे भावः सत्तैवेति धात्वर्थः सत्ता भवत्येव क्रियावचनो

( २५२ ) सर्वदर्शनसंग्रह । [ पाणिनि- धातुरिति पक्षेऽपि 'जातिमन्ये क्रियामाहुरनेकव्यक्तिवर्तिनीम्' इति जातिपदार्थनयानुसारेणानेकव्यक्तिक्रियासमुद्देशे क्रि- याया जातिरूपत्वप्रतिपादनात् धात्वर्थः सत्ता भवत्येव तस्य भावस्त्वतलाविति भावार्थे त्वतलादीनां विधानात् सत्तावा- चित्वं युक्तं सा च सत्ता उदयव्ययवैधुर्यान्नित्या सर्वस्य प्रपञ्चस्य तद्विवर्त्ततया देशतः कालतो वस्तुतश्च परिच्छेदराहित्यात् सा सत्ता महानात्मेति व्यपदिश्यत इति कारिकाद्वयार्थः ॥ २९ ॥ हरिनेभी कहा है कि आश्रयभूतसम्बन्धी भेदसे कल्पित भेदवाली सत्ताही गवादिमे जाति है । सत्तासे भिन्न गोत्वादि वास्तवमें अन्य नहीं है गोत्वभी गोसत्ताही है अन्य नहीं एवम् अश्वसत्ताही अश्वत्वादि वाच्य है । गवादिभेदसे भिन्न सत्तारूप जातिमें समस्त गवादिशब्दवाचकत्वेन स्थित है । प्रातिपदिकार्थ सत्ता प्रसिद्ध है । धातुभाववाचक है इस पक्षमें धात्वर्थभी सत्ता है क्रियावाचकपक्षमें अनेकव्य- क्तियोंमें वृत्ति क्रियाको जाति कहते है इस न्यायमे वात्वर्थभी सत्ता होती है । अतएव भावार्थमें त्वतल विधानसगत होते है वही सत्ता उत्पत्तिविनाशशून्य होनेसे नित्य है । समस्त प्रपञ्च उसके विवर्त होनेसे देश, काल, वस्तुसे अप रिच्छेद्य होनेसे महान् आत्मा कहलाती है ॥ २९ ॥ द्रव्यपदार्थसंविल्लक्षणं तत्त्वमेव सर्वशब्दार्थ इति सम्बन्धसमु- देशे समर्थितम्-“सत्यं वस्तु तदाकारैरसत्यैरवधार्यते । अस- त्योपाधिभिः शब्दै सत्यमेवाभिधीयते ॥ अध्रुवेण निमित्तेन देवदत्तगृहं यथा । गृहीतं गृहशब्देन शुद्धमेवाभिधीयते ॥” इति । भाष्यकारेणापि 'सिद्धे शब्दार्थसम्बन्धे' इत्येतद्वार्त्ति- कव्याख्यानावसरे 'द्रव्यं हि नित्यमित्यनेन ग्रन्थेन असत्योपा- ध्यवच्छिन्नं ब्रह्मतत्त्वं द्रव्यशब्दवाच्यं द्रव्यशब्दार्थ' इति निरू- पितम् ॥ ३० ॥ सम्बन्ध समुद्देशमें भी द्रव्यपदार्थ संवित् लक्षणहीको तत्त्वसमर्थन किया तत्तदा- कार असत्यवस्तुमे सत्य वस्तुका निर्णय होता है असत्योपाधिरूपशब्दसे सत्यका अभिधान होता है । जिस प्रकार काकवत् देवदत्तगृह इत्यादि स्थलमें अध्रुव काकादि निमित्तसे देवदत्तगृह उपलभ्य होता है। तद्वत् गृहशब्दसेभी शुद्धतत्त्वका अभिधान होता

-दर्शनम् ] भाषाटीकासमेत । ( २५३ ) है। शब्दार्थ सम्बन्ध नित्य है इस वार्त्तिकव्याख्यानावसरमे द्रव्य नित्य हे इन ग्रन्यसे जगत्योपाधियुक्त ब्रह्मतत्त्वको द्रव्यशब्दार्थ भाष्यकारने कहा है ॥ ३० ॥ जातिशब्दार्थवाचिनो वाजप्यायनस्य मते गवादय शब्दा भिन्नद्रव्यसमवेतजातिमभिदधति। तस्यामवगाह्यमानायां तत्स- म्बन्धात् द्रव्यमवगम्यते शुक्लादयः शब्दा गुणसमवेतां जात- माचक्षते गुणे तत्सम्बन्धात् । प्रत्यय द्रव्यसम्बन्धिसम्बन्धात् सज्ञाशब्दानामुत्पत्तिप्रभृत्याविनाशात् शैशव्यकौमारयौवना- द्यवस्थादिभेदेऽपि स एवायमित्यभिप्रत्ययबलात् सिद्धा देवदत्त- त्वादिजातिरभ्युपगन्तव्या क्रियास्वपि जातिरालक्ष्यते सैव पठ- तीत्यादावनुवृत्तप्रत्ययस्य प्रादुर्भावात् ॥ ३१ ॥ जातिशब्दार्थ वाची वाजप्यायनके मतमें गवादिगब्द अनेकव्यक्तियोंसे समवेत जातिको बोधन करते है उस जातिके ग्रहण होनेपर तत्सम्बद्धद्रव्यका ग्रहण होता है शुक्लादिशब्द गुणसमवेत जातिको बोधन करते हैं तत्सम्बन्धसे गुणग्रहण होता है द्रव्यसम्बन्धी सम्बन्धसे प्रत्ययशब्दी जातिबोधक है सज्ञाशब्दकोभी उत्पत्तिसे लेकर विनाशपर्यन्त बाल्य यौवन वार्धक्यावस्थाभेदमेभी स एव अयम् इस प्रत्य- भिज्ञासे सिद्ध देवदत्तत्वादि जातिबोधकत्व है क्रियामेंभी पठतीत्यादिमे अनुवृत्त प्रत्ययजनक जाति है ॥ ३१ ॥ द्रव्यपदार्थवादिव्याडिनये शब्दस्य व्यक्तिरेवाभिधेयतया प्रतिभासते । जातिस्तूपलक्षणतयेति नानन्त्यादिदोषावकाश- ३२ द्रव्यपदार्थवादी व्याडीके मतमे शब्दका वाच्य द्रव्यही है जाति उपलक्षणतया प्रतीत होता है एवञ्च जाति एक होनेसे तदुपलक्षित व्यक्तिमेंभी आनन्त्यादि दोष नही है ॥ ३२ ॥ पाणिन्याचार्यस्योभय सम्मतं यतो जातिपदार्थमभ्युपगम्य ‘जात्याख्यायामेकस्मिन् बहुवचनमन्यतरस्याम्’ इत्यादिव्यव- हारः द्रव्यपदार्थमङ्गीकृत्य ‘सरूपाणामेकशेष एकविभक्तौ ’ इत्यादि व्याकरणस्य सर्वपार्षदत्वान्मत्तद्वयाभ्युपगमे न कश्चि-

( २५४ ) सर्वदर्शनसंग्रहः । [ पाणिनि-

द्विरोधः ॥ तस्मात् द्वयं सत्यं परं ब्रह्मतत्त्वं सर्वशब्दार्थ इति स्थितम् ॥ ३३ ॥ पाणिनिआचार्यको जाति ओर द्रव्य दोनों अभिमत हैं जाति पदार्थ मानकर जा- त्याख्यायामित सूत्र प्रणयन किये द्रव्य पदार्थ मानकर सरूप सूत्रका आरम्भ किये व्याकरणके सर्वोपयोगित्व होनेसे दोनों पक्षमें कोई विरोध नहीं हे अतः परब्रह्म- त्वही सम्पूर्ण शब्दका अर्थ है ॥ ३३ ॥ तदुक्तम्- "तस्माच्छक्तिविभागेन सत्यं सर्वं सदात्मकम् । एकोऽर्थ शब्दवाच्यत्वे बहुरूपः प्रकाशते ॥ ' इति । सत्यस्वरूपमपि हरिणोक्तं सम्बन्धसमुद्देशे- "यत्र द्रष्टा च दृश्यं च दर्शनं चाविकल्पितम् । तस्यैवार्थस्य सत्यत्वमाहु- स्त्रय्यन्तवेदिन ॥" इति । द्रव्यसमुद्देशेऽपि- "विकारोपगमे सत्यं सुवर्णं कुण्डलं यथा । विकारापगमो यत्र तामाहुः प्रकृतिं पराम् ॥ " इति ॥ अभ्युपगताद्वितीयत्वनिर्वाहाय वाच्यवाचकयोरविभाग प्रदर्शित । "वाच्या सा सर्वशब्दानां शब्दाच्च न पृथक् ततः । अपृथक्त्वेऽपि सम्बन्धस्तयोर्नाना- त्मनोरिव ॥" इति ॥ ३४ ॥ अतः जातिव्यक्तिरूप शक्तिभेदसे शब्दका वाच्य एक, सदात्मक, सत्य, अनेक रूपसे प्रतीत होता है जिसमें द्रष्टा, दृश्य, दर्शन, विकल्प न हों उस अर्थको वेदान्ती लोग सत्य कहते हैं । तथाच श्रुति' 'यत्रत्वस्यसर्वमात्मैवाभूत्तत्केन कं पश्येत् कं बिजानीयादिति ' द्रव्यसमुद्देशमेंभी विकारयुक्त होनेसे सत्य सुवर्णका जिस प्रकार कुण्डल होता है विकारशून्य जिस अवस्थामें हो उसीको प्रकृति कहते हैं अद्वितीय- त्वरक्षाके लिये वाच्यवाचकका अविभागभी दिखाया है शब्दका वाच्य अर्थ शब्दसे यद्यपि पृथक नहीं तथापि अनेक आत्माके समान परस्परसम्बन्ध होता है ॥ ३४ ॥ तत्तदुपाधिपरिकल्पितभेदबहुलतया व्यवहारस्याविद्यामात्र- कल्पितत्वेन प्रतिनियताकारोपधीयमानरूपभेदं ब्रह्मतत्त्वं सर्वशब्दविषयः अभेदे च पारमार्थिके संवृत्तिरशाद्व्यवहारद-

दर्शनम् ] भाषाटीकासमेतः । ( २५५ ) शायां स्वप्नावस्थावदुच्चावच• प्रपञ्चो विवर्तत इति कारिकार्थः। तदाहुर्वेदान्तवादनिपुणा --“यथा स्वप्नप्रपञ्चोऽयं मयि माया विजृम्भितः । एवं जाग्रत्प्रपञ्चोऽपि मयि माया विजृम्भितः॥” इति ॥ ३५ ॥ तत्तदुपाधिकल्पितभेदवश व्यावहारिक अविद्याकल्पित होनेसे प्रतिनियत आका- रसे कल्पितरूप भेद ब्रह्मतत्त्वही समस्त शब्द वाच्य है । पारमार्थिक अद्वितीयमें उच्च नीच प्रपञ्च सब स्वप्न पदार्थवत् हे आविद्यक विवर्तमात्र हे यह कारिका नभिप्राय है ॥ ३५ ॥ तदित्थं कूटस्थे परस्मिन् ब्रह्मणि सच्चिदानन्दरूपे प्रत्यगभिन्नेऽ वगते अनाद्यविद्यानिवृत्तौ तादृग्ब्रह्मात्मनावस्थानलक्षणं निः- श्रेयसं सेत्स्यति ' शब्दब्रह्मणि निष्णातः परं ब्रह्माविगच्छति' इत्यभियुक्तोक्ते । तथाच शब्दानुशासनशास्त्रस्य निःश्रेयस- साधनत्वं सिद्धम् ॥ ३६ ॥ इस प्रकार जीवाभिन्न सच्चिदानन्द परब्रह्मके ज्ञानसे अविद्याकी निवृत्ति होने- पर ब्रह्मस्वरूपावस्थितिरूप मोक्ष प्राप्त होता है । अभियुक्तोंनेभी शब्दब्रह्ममें निपुण होनेसे परब्रह्मकी प्राप्ति कही है । इसलिये शब्दशास्त्रको मोक्षसाधनत्व सिद्ध हुआ ॥ ३७ ॥ तदुक्तम्--“तद् द्वारमपवर्गस्य वाङ्मलानां चिकित्सितम् । पवित्रं सर्वविद्यानामधिविद्यं प्रचक्षते ॥” इति । तथा-“ इद- माद्यं पदस्थानं सिद्धिसोपानपर्वणाम् । इय सा मोक्षमार्गाणा- मजिह्मा राजपद्धतिः ॥ " इति ॥ तस्माद् व्याकरणशास्त्रं पर- मपुरुषार्थसाधनतयाध्येतव्यमिति सिद्धम् ॥ ३७ ॥ इति सर्वदर्शनसंग्रहे पाणिनिदर्शनं समाप्तम् ॥ १३ ॥ वचनके मलको हटानेवाला व्याकरणशास्त्र अपवर्गका द्वार सम्पूर्ण विद्यामें पवित्र ओर श्रेष्ठ कहा जाता है । सिद्धिकी सिद्धीका प्रथम सीढी मोक्षमार्गका ऋजु राजमार्ग व्याकरणशास्त्र है । अतः परमपुरुषार्थ प्राप्तिके लिये व्याकरणशास्त्र अवश्य पढना चाहिये । इति सर्वदर्शनसंग्रहे पाणिनिदर्शन समाप्तम् ।

( २६६ ) सर्वदर्शनसंग्रह । [ सार्थ-

अथ सांख्यदर्शनम् ॥ १४ ॥ अथ सांख्यैराख्याते परिणामवादे परिपन्थिनि जागरूके कथ- ङ्कारं विवर्त्तवाद आदरणीयो भवेदेष हि तेषामाघोष । सङ्क्षे- पेण हि सांख्यशास्त्रस्य चतस्रो विधाः सम्भाव्यन्ते । कश्चिदर्थ प्रकृतिरेव, कश्चिद्विकृतिरेव, कश्चिद्विकृति प्रकृतिश्च, कश्चि- दनुभय इति । तत्र केवला प्रकृति प्रधानपदेन वेदनीया मूलप्रकृतिः नासावन्यस्य कस्याचिद्विकृतिः ॥ १॥ परिणामवादी सांख्य जबतक जीवित है तबतक शाब्दिकोंका विवर्त्तवाद कैसे आदरणीय होगा उनका यह डिंडिमा है कि संक्षेपसे सांख्यशास्त्रमें पदार्थके चार क्रम हैं कोई पदार्थ केवल प्रकृति और कोई पदार्थ केवल विकृति कोई २ प्रकृति विकृतिरूप और कोई उभय भिन्न हैं। प्रधानपदबोध्य मूलप्रकृति केवल प्रकृति है वह अन्यका विकार नहीं ॥ १ ॥ प्रकरोतीति प्रकृतिरिति व्युत्पत्या सत्त्वरजस्तमोगुणानां साम्यावस्थाया अभिधानात् । तदुक्तं 'मूलप्रकृतिरविकृतिः' इति । मूल चासौ प्रकृतिश्च मूलप्रकृतिः । महदादे कार्यकला- पस्यासौ मूलं न त्वस्य प्रधानस्य मूलान्तरमस्ति अनवस्था- पातात् । न च बीजाङ्कुरवदनवस्थादोषो न भवतीति वाच्य प्रमाणाभावादिति भावः ॥ २ ॥ अतिशयरूपसे कार्यको करे इत्यर्थक प्रकृतिपद सत्त्वादि गुणत्रयकी न्यूनाधिक भावनापन्न अवस्था विशेषबोधक है मूलरूप प्रकृति अर्थात् महदादि समस्त कार्यों- का मूल कारण जिसका कारणान्तर नही अन्यथा अनवस्थादोष होगा बीजाङ्कुर- न्यायसे अनवस्थादोष परिहार नहीं कर सकते क्योंकि बीजाङ्कुरन्यायप्रमाणसद्भावमें प्रवृत्त होना है ॥ २ ॥ विकृतयश्च प्रकृतयश्च महदहङ्कारतन्मात्राणि । तदप्युक्तं, महदाद्याः प्रकृतिविकृतयः सप्तेति । अस्यार्थः प्रकृतयश्च ता विकृतयश्चेति प्रकृतिविकृतयः सप्त महदादीनि तत्त्वानि ॥

दर्शनम् ] भाषाटीकासमेत । ( २९७ ) तत्रान्तःकरणादिपदवेदनीयं महत्तत्त्वमहङ्कारस्य प्रकृति- मूलप्रकृतेस्तु विकृति ॥ एवमहङ्कारतत्त्वमभिमानापरनाम- धेयं महतो विकृतिः प्रकृतिश्च तदेवाहंकारतत्त्वं तामसं सत् पञ्चतन्मात्राणां सूक्ष्माभिधानां तदेव सात्त्विकं सत् प्रकृतिरे- कादशेन्द्रियाणां बुद्धीन्द्रियाणां चक्षुःश्रोत्रघ्राणरसनात्वगा- ख्यानां कर्मेन्द्रियाणां वाक्पाणिपादपायूपस्थाख्यानामुभया- त्मकस्य मनसश्च रजसस्तूभयत्र क्रियोत्पादनद्वारेण कारण- त्वमस्तीति न वैयर्थ्यम् ॥ ३ ॥ महत्, अहङ्कार, पञ्चतन्मात्रा, प्रकृतिविकृति अर्थात् कार्यकारण उभयरूप है अन्तःकरणपर्याय महत्तत्त्व अहङ्कारकी प्रकृति ( कारण ) मूलप्रकृतिका कार्य है अभिमानपर्याय अहङ्कारतत्त्व महत्तत्त्वकी विकृति है वही अहङ्कार तामस होकर सूक्ष्मावस्थापन्न पञ्चतन्मात्राकी सात्त्विक होकर श्रोत्रादि पञ्च ज्ञानेन्द्रिय हस्तादि पञ्च कर्मेन्द्रिय दोनोंके नियन्ता मनकी प्रकृति है रजोगुण दोनों अवस्थामें क्रियो- त्पादनद्वारा कारण है अत उसका वैयर्थ्य नहीं अतएव सांख्यकारिकामे कहा है अभिमानरूप अहङ्कारसे दो प्रकार सर्ग होते हैं एकादश इन्द्रिय और पञ्चतन्मात्र सात्त्विक अहङ्कारसे सात्त्विक एकादश इन्द्रिय भूतादि ( तामस ) से तन्मात्रा तैजस ( राजस ) से उभयविध अहङ्कार प्रवर्त्त होता है ॥ ३ ॥ तदुक्तमीश्वरकृष्णेन-“अभिमानोऽहंकारस्तस्माद् द्विविध प्रव- र्त्तते सर्ग । एकादशकश्च गणस्तन्मात्रपञ्चकं चैव ॥ सात्त्विक एकादशक प्रवर्त्तते वैकृतादहंकारात् । भूतादेस्तन्मात्रः स तामसस्तैजसादुभयम् । बुद्धीन्द्रियाणि चक्षु श्रोत्रघ्राणरसन- त्वगाख्यानि । वाक्पादपाणिपायूपस्थानि कर्मेन्द्रियाण्याहु ॥” 'उभयात्मकमत्र मन संकल्पविकल्पकञ्च साधर्म्यात् 'इति ॥ विवृतञ्च तत्त्वकौमुद्यामाचार्यवाचस्पतिभिः केवला विकृतिस्तु वियदादीनि पञ्चभूतानि एकादशेन्द्रियाणि च तदुक्तं, षोडश- कस्तु विकार इति षोडशसंख्यावच्छिन्नो गणः षोडशको विकार एव न प्रकृतिरित्यर्थ । यद्यपि पृथिव्यादयो गोघटा- १७

( २५८ ) सर्वदर्शनसंग्रहः। [ सांख्य-

दीना प्रकृतिस्तथापि न ते पृथिव्यादिभ्यस्तत्त्वान्तरमिति न प्रकृतिः तत्त्वान्तरोपादानत्वं चेह प्रकृतित्वमभिमतं गोघटा- दीनां स्थूलत्वेन्द्रियग्राह्यत्वयोः समानत्वेन तत्त्वान्तरत्वा- भावः। तत्र शब्दस्पर्शरूपरसगन्धतन्मात्रेभ्यः पूर्वपूर्वसूक्ष्म- भूतसहितेभ्यः पञ्चभूतानि वियदादीनि क्रमेणैकद्वित्रिचतुः पञ्चगुणानि जायन्ते। इन्द्रियसृष्टिस्तु प्रागेवोक्ता ॥ ४ ॥ आकाशादि पञ्चभूत ओर एकादश इन्द्रिय मिलाकर षोडशसंख्यक गण केवल विकृति है किसीकीभी प्रकृति नही यद्यपि पृथिव्यादि घटादिककी प्रकृति है तथापि घटादि पृथिव्यादिसे भिन्न तत्त्व नही प्रकृतिपदेन तत्त्वान्तरोत्पादकत्वही अभिमत है गोघटादिक स्थूलत्व इन्द्रियग्राह्यत्वादि समान होनेसे तत्त्वान्तर नही शब्दस्पर्शरूपरस गन्धतन्मात्रसे क्रमश उत्तरोत्तर एक एक गुणाधिक स्थूल भूत उत्पन्न होता है अर्थात् शब्दगुणक आकाश, शब्दस्पर्शयुक्त वायु, शब्दस्पर्शरूपयुक्त तेज, गंध रस- युक्त जल, शब्द, स्पर्श, रूप, रस, गन्धयुक्त पृथिवी ॥ ४ ॥ तदुक्तम्- "प्रकृतेर्महांस्ततोऽहंकारस्तस्माद्गणश्च षोडशकः। तस्मादपि षोडशकात् पञ्चभ्य पञ्चभूतानि ॥" इति ॥ अनु- भयात्मकः पुरुषः। तदुक्तं, न प्रकृतिर्न विकृति पुरुष इति। पुरुषस्तु कूटस्थनित्योऽ परिणामो न कस्याचित् प्रकृतिर्नापि विकृति कस्यचिदित्यर्थ ॥ एतत्पञ्चविंशतितत्त्वसाधकत्वेन प्रमाणत्रयमभिमतम् । तदप्युक्तम्- "दृष्टमनुमानमाप्तवचनञ्च सर्वप्रमाणसिद्धत्वात् । त्रिविधं प्रमाणमिष्टं प्रमेयसिद्धि प्रमा- णाद्धि ॥" इति ॥ ५ ॥ अतएव कारिकामे प्रकृतिसे महान् उससे अहङ्कार उससे षोडशगण, उनसे पञ्चभूतोंकी उत्पत्ति कही है पुरुष न प्रकृति है न विकृति है कूटस्थ ( अचल ) नित्य अपरिणामी है एतादृश २५ तत्त्वके साधक तीन प्रमाणभी कहे हैं। प्रत्यक्ष अनुमान, और आप्तवचन, ये तीन प्रमाण इष्ट हैं इतर उपमानादि इसीमें अन्तर्भूत हैं प्रमाणकी आवश्यकता क्यों है इसका उत्तर देते हैं कि प्रमेयसिद्धि प्रमाणसेही होती है ॥ ५ ॥

दर्शनम् ] भाषाटीकासमेतः । ( २५९ ) इह कार्यकारणभावे चतुर्द्धा विप्रतिपत्तिः प्रसरति । असतः सज्जायत इति सौगताः संगिरन्ते । नैयायिकादयः सतोऽ सज्जायत इति । वेदान्तिनः सतो विवर्त्तं कार्यजातं न वस्तु सदिति । सांख्याःपुनः सतःसज्जायत इति । तत्रासतः सज्जायत इति अप्रामाणिकः पक्षः । असतो निरुपाख्यस्य शशविषाण- वत्कारणत्वानुपपत्तेः तुच्छाऽतुच्छयोस्तादात्म्यानुपपत्तेश्च । नापि सतोऽसज्जायते कारकव्यापारात् प्रागसतः शशविषा- णवत्सत्तासम्बन्धलक्षणोत्पत्त्यनुपपत्ते । न हि नीलं निपुणत- मेनापि पीतं कर्तुं पार्यते । ननु सत्त्वासत्त्वे घटस्य धर्माविति चेत्तदचारु असति धर्मिणि तद्धर्म इति व्यपदेशानुपपत्त्या धर्मिणः सत्त्वापत्ते । तस्मात्कारकव्यापारात् प्रागपि कार्य्यं सदेव सतश्चाभिव्यक्तिरुपपद्यते । यथा पीडनेन तिलेषु तैलस्य दोहेन सौरभेयीषु पयसः । असतः कारणे किमपि निदर्शनं न दृश्यते ॥ ६ ॥ कार्यकारणभावमें चार प्रकारके मतभेद हैं बौद्ध कहते हैं असत् ( अभावसे ) सत्कार्य उत्पन्न होता है । तार्किकलोग सत्‌से असत्‌की उत्पत्ति मानते हैं । वेदान्ती लोग सत् कारणके विवर्त्तको कार्य कहते हैं वास्तवमें कार्य कुछभी नहीं यथा रज्जु सर्प ऐसे मानते हैं सांख्य सत्‌से सत्‌की उत्पत्ति मानते हैं । प्रथम पक्ष अप्रामाणिक है शशशृङ्गके समान तुच्छरूप अभावका कारणत्व अनुपपन्न है तुच्छ और अतुच्छका तादात्म्यभी अनुपपन्न है सत् कारणसे अविद्यमान कार्य होता है यह नैयायिक पक्षभी असंगत है कारकव्यापारसे पूर्व अविद्यमान खरगोशके सींगके समान सत्ता- सम्बन्धरूप उत्पत्ति असम्भव है चतुरसे चतुरभी नीलको पीत नहीं कर सकते सत्त्व और असत्त्व घटका धर्म माननाभी अयुक्त है क्योंकि धर्मीयके बिना उस- का धर्म व्यवहारभी असम्भूत होनेसे धर्मीकाभी सत्त्व हो जायगा अतः कारक व्यापारसे पूर्वभी कार्य सत्‌ही है कारकव्यापारसे केवल अभिव्यक्ति होती है यथा पीडनसे ( पेरनेसे ) तिलसे तेल प्रगट होता है दुहनेसे गौसे दूध प्रगट होता है अविद्यमानके कारणत्वमें कोईभी दृष्टान्त नहीं है ॥ ६ ॥

(२६०) सर्वदर्शनसंग्रह । [ सांख्य- किञ्च कार्येण कारणं सम्बद्धं तज्जनकम् असम्बद्धं वा । प्रथमे कार्यस्य सत्त्वमायातं सतोरेव सम्बन्ध इति नियमात् । चरमे सर्वं कार्यजात सर्वस्माज्जायेत असम्बद्धत्वाविशेषात् ॥ तदा- ख्यायि साङ्ख्याचार्यैः-“असत्त्वान्नास्ति सम्बन्धः कारणे सत्त्वसङ्गिभिः । असम्बद्धस्य चोत्पत्तिमिच्छतो न व्यव- स्थिति ॥” इति ॥ ७ ॥ अथच कारण कार्यसे सम्बद्ध होकर कार्यका उत्पादक होता है या असम्बद्ध होकर ? प्रथमपक्षमे कार्यका सत्व हो जायगा क्योकि विद्यमानहीका सम्बन्ध होता है। द्वितीय पक्षमें सब कार्य सभीसे होने लगेंगे क्योंकि असम्बद्धता समान है साख्या- चार्यनेभी कहा है कि कार्य असत् होनेसे सत्त्वरूप कारणके साथ सम्बन्ध न हो सकता कारणमें असम्बद्ध कार्यकी उत्पत्ति माने तो सबसे सभी उत्पन्न होने लगेंगे तो कहीं व्यवस्थाभी न होगी ॥ ७ ॥ अथैवं मन्येत असम्बद्धमपि तत्त तदेव जनयति यत्र यच्छक्तम् शक्तिश्च कार्यदर्शनोन्नेयेति तन्न संगच्छते तिलेषु तैलजननश- क्तिरित्युत्र तैलस्यासत्त्वे सम्बद्धत्वासम्बद्धत्वविकल्पेन तच्छ- क्तिरिति निरूपणायोगात् । कार्यकारणयोरभेदाच्च कार्यस्य सत्त्वं कारणात् पृथक् न भवति पटस्तन्तुभ्यो न भिद्यते तद्ध- र्मत्वान्न यदेवं न तदेवं यथा गोरश्व तद्धर्मश्च पटस्तस्मान्ना- र्थान्तरम् ॥ ८ ॥ यदि कहा असम्बद्ध होनेपरभी कारण वही कार्यको उत्पन्न करेगा जिस कारणमें जिस कार्यकी शक्ति हो शक्तिभी कार्यको देखकर अनुमान की जाती है यहमं संगत नहीं क्योंकि तिलमें तैलजननशक्तिभी तैलसम्बन्ध सम्बन्धविकल्पसे निरूप णयोग्य होती है कार्यकारणको तादात्म्य होनेसे कारणसे पृथक कार्यकी सत्तामं नहीं हो सकती तन्तुका धर्म होनेसे पट तन्तु ( सूत ) से भिन्न नहीं है जिसर्ग जिसका धर्म नहीं वह उससे अभिन्नभी नहीं है जिस प्रकार अश्व गो नही प तन्तु धर्म होनेसे अर्थान्तर नहीं है ॥ ८ ॥ तर्हि प्रत्येकं त एव प्रावरणकार्यं कुर्युुरिति चेत् संस्थानभेदे- नाविर्भूतपटभावानां प्रावरणार्थक्रियाकारित्वोपपत्तेः । यथा हि

दर्शनम् ] भाषाटीकासमेत । ( २६१ ) कूर्मस्यांगानि कूर्मशरीरे निविशमानानि तिरोभवन्ति निःसर- न्ति चाविर्भवन्ति एवं कारणस्य तन्त्वादेः पटादयो विशेषा निःसरन्त आविर्भवन्त उत्पद्यन्त इत्युच्यन्ते निविशमानास्ति- रोभवन्तो विनश्यन्तीत्युच्यन्ते न पुनरसतामुत्पत्तिः सतां वा विनाशः । यथोक्तं भगवद्गीतायाम्- "नासतो विद्यते भावो नाभावो विद्यते सत " इति ॥ ततश्च कार्यानुमानात् तत्प्र- धानसिद्धिः ॥ ९ ॥ यदि सूतही पट है तो एक एक सूतसे ओढने बिछोनेका कार्य होना चाहिये यहभी नहीं कह सकते आतानवितानरूप सन्निवेशविशेषसे आविर्भूत पटही आच्छा- दन कार्यक्षम होता है जिस प्रकार कछुवका अङ्ग शरीरमें प्रविष्ट होनेसे तिरोहित और बाहर निकलनेसे आविर्भूत होता है तिसी प्रकार पटादि आविर्भूत होनेसे उत्प- द्यमान कहाते हैं तिरोधानदशामें नष्ट कहे जाते हैं न असत्‌की उत्पत्ति है और न सत्‌का विनाशही है । गीतामेंभी कहा है कि असत्‌वस्तुकी उत्पत्ति और सद्‌वस्तुका विनाश नहीं होता है अतः कार्यद्वारा कारणानुमानसे प्रधानकी सिद्धि होती है ॥ ९ ॥ तदुक्तम्- "असदकरणादुपादानग्रहणात् सर्वसम्भवाभावात् । शक्तस्य शक्यकरणात् कारणभावाच्च सत्कार्यम् ॥" इति ॥ नापि सतो ब्रह्मतत्त्वस्य विवर्त्तं प्रपञ्च वाधानुपलम्भात् अधि- ष्ठानारोप्ययोश्चिञ्जडयोः कलधौतरूप्यादिवत् सारूप्याभावे- नारोपासम्भवाच्च ॥ १० ॥ असत्कार्यका करना असम्भव होनेसे उपादानग्रहण अर्थात् घटके प्रति मृत्तिकाही- को उपादान करते हैं पटके लिये सूतहीको उपादान करते हैं अन्यको नहीं करते इससे सबसे सबकी उत्पत्ति न होनेसे कारणमें शक्त कार्यको करते हैं इन हेतुओंसे और कारणरूपसे कार्य सत् है सत् जो ब्रह्मतत्त्व उसका विवर्त्त प्रपञ्च नहीं है, क्योंकि बाधक उपलब्ध नहीं होता अधिष्ठान आरोप्य जो चित् और जड है उनका परस्पर शुक्तिरजतके समान सारूप्य न होनेसे आरोपही असम्भवही है ॥ १० ॥ तस्मात् सुखदुःखमोहात्मकस्य तथाविधकारणमवधारणीयं तथा च प्रयोग विमतं भावजातं सुखदुःखमोहात्मककारणकं

( २६२ ) सर्वदर्शनसंग्रहः । [ सांख्य- तदन्वितत्वात् यद्येनान्वीयते तत्तत्कारणक यथा रुचकादिकं सुवर्णान्वितं सुवर्णकारणकं तथाचेदं तस्मात्तथोति ॥ ११ ॥ अतः सुखदुःखमोहात्मक जगत्का तादृश कारणही होना चाहिये अनुमान- प्रयोगभी है कि विवादास्पद वस्तुजात सुखदुःखमोहात्मक कारणजन्य है धर्मयुक्त होनेसे, जो जिस धर्मयुक्त हो वह तादृशकारणक होता है कटककुण्डलादि सुवर्णधर्मयुक्त होनेसे सुवर्ण कारणक है ॥ ११॥ तत्र जगत्कारणे येयं सुखात्मकता तत् सत्त्व, या दुः- कता तद्रजः, या च मोहात्मकता तत्तम् इति त्रिगुणात्- कारणसिद्धिः । तथाहि प्रत्येकं भावास्त्रैगुण्यवन्तोऽनुभूयन्- यथा मैत्रदारेषु सत्यवत्यां मैत्रस्य सुखमाविरास्ति तं प्रति सत्त्वगुणप्रादुर्भावात् तत्सपत्नीनां दुःखम् । तां प्रति रजोगुण- प्रादुर्भावात् तामलभमानस्य चैत्रस्य मोहो भवति तं प्रति तमोगुणसमुद्भवात् एवमन्यदपि घटादिक लभ्यमानं सुख करोति परैरपि ह्रियमाण दुःखाकरोति उदासीनस्योपेक्षाविष- यत्वेनोपतिष्ठते उपेक्षाविषयत्वं नाम मोहः मुह वैचित्त्येत्य- स्माद्धातोर्मोहशब्दनिष्पत्तेः उपेक्षणीयेषु चित्तवृत्त्यनुदयात्॥१२॥ जगत्के कारणम जो सुखात्मकता है वह सत्त्वगुण है । जो दुःखात्मकता है वह रजोगुण है और जो मोहात्मकता है वह तमोगुण है । एवं त्रिगुणात्मक कारण सिद्ध है । प्रत्येक वस्तु त्रिगुणात्मक उपलब्ध होता है जिस प्रकार मैत्रनामक एक पुरुषके, अनेक भार्याओंमें एकके विषयमें प्रेमाधिक होनेसे मैत्रको सुख प्रकट होता है उसके प्रति सत्त्वगुण प्रकट हुआ है अन्य सपत्नीको दुःख प्रकट होता है क्योंकि उनके प्रति रजोगुण अधिक आविर्भूत हो गया है । सत्यवतीके अलाभसे चैत्रको मोह होता है क्योंकि अलाभसे तमोगुण उत्पन्न हो जाता है । इसी प्रकार अन्य- घटादि जिसको मिल जाता है उसको सुख होता है और उसीके नष्ट होनेसे दुःख होता है । उदासीनके उपेक्षाविषय होता है उसका नाम मोह है मुहधातु वैचित्त्यर्थक है वैचित्त्यका अर्थ चित्तविकार है उपेक्षणीयविषयमें चित्तवृत्ति नहीं होती है ॥ १२ ॥ 1

दर्शनम् ] भाषाटीकासमेतं । ( २६३ ) तस्मात् सर्वं भावजातं सुखदुःखमोहात्मकं त्रिगुणप्रधानका- रणकमवगम्यते । तथाच श्वेताश्वतरोपनिषदि श्रूयते- “अजामेकां लोहितशुक्लकृष्णां वह्वीः प्रजा जनयन्ती सरूपा । अजो ह्येको जुषमाणोऽनुशेते जहात्येनां भुक्तभोगामजोन्यः ” इति ॥ अत्र लोहितशुक्लकृष्णशब्दा रञ्जकत्वप्रकाशकत्वा- वरकत्वसाधर्म्यात् रजःसत्त्वतमोगुणत्वप्रतिपादनपराः ॥ १३ ॥ अतः सुख, दुःख मोहात्मक पदार्थमात्र त्रिगुणात्मक प्रधानकारणक प्रतीत होता है । श्रुतिनेभी कहा है कि ' अज ( नित्य ) लोहित' शुक्ल, कृष्ण, रञ्जक, प्रकाशक, आवरक धर्मवान् रजोगुण, सत्त्वगुण तमोगुणयुक्त सुखदुःखमोहात्मक समानरूप अनेकविध सृष्टि करनेवालीको एक अज ( जीव ) प्रकृतिपुरुष विवेक- ज्ञानशून्य अतएव सेवन करनेवाला बद्ध होता है । अन्य प्रकृतिपुरुष विवेकज्ञानवान् भोग भोगचुकनेसे उस प्रकृतिकों त्याग देते हैं ॥ १३ ॥ नन्वचेतनं प्रधान चेतनानधिष्ठितं महदादिकार्य्यं न व्याप्रि- यते । अतः केनचिच्चेतनेनाधिष्ठात्रा भवितव्यं तथा च सर्वा- र्थदर्शी परमेश्वरः स्वीकर्त्तव्यः स्यादिति चेत् तदसङ्गतम् अचेतनस्यापि प्रधानस्य प्रयोजनवशेन प्रवृत्त्युपपत्ते । दृष्टं च अचेतनं चेतनानधिष्ठितं पुरुषार्थाय यथा वत्सवृद्ध्यर्थमचेतनं क्षीरं प्रवर्त्तते यथा जलमचेतनं लोकोपकाराय प्रवर्त्तते तथा च प्रकृतिरचेतनापि पुरुषविमोक्षाय प्रवर्त्स्यति ॥ तदुक्तम्- “वत्सविदृद्धिनिमित्तं क्षीरस्य यथा प्रवृत्तिरज्ञस्य । पुरुषविमो- क्षनिमित्तं तथा प्रवृत्तिः प्रधानस्य ॥ ” इति ॥ १४ ॥ अचेतनप्रधान अधिष्ठाता कोई चेतनके विना महदादिकार्यको नहीं कर सकता अतः अधिष्ठाता चेतन अवश्य होना चाहिये तथाच सर्वज्ञ परमेश्वर स्वीकार्य होगा यहभी अयुक्त है । अचेतनभी प्रयोजनवश प्रवृत्त होता है देखाभी गया है कि वत्सकी वृद्धिके लिये अचेतन क्षीर चेतनाधिष्ठानके विना प्रवृत्त होता है यथा वा अचेतन जल पुरुषोपकारक लिये प्रवृत्त होता है उसी प्रकार अचेतन प्रकृतिभी पुरुषके मोक्षके लिये प्रवृत्त होगी । इसी बातको वत्सविवृद्धीत्यादिसे कहा है ॥१४॥