सर्वदर्शनसंग्रह (षोडश दर्शन विमर्श - हिन्दी अनुवाद)
Sarva-Darshana-Sangraha with Hindi Commentary
माधवाचार्य (विद्यारण्य स्वामी) / पं. उमाशंकर शर्मा ऋषि द्वारा
पृष्ठ 251, कुल 316 में से
संदर्भ में पढ़ें( २४४ ) सर्वदर्शनसंग्रहः । [ पाणिनि- साधु शब्दके प्रयोगसे पुण्य होता है शास्त्रक्रियाज्ञानपूर्वक प्रयोगसे अभ्युदय होता है वेदमेंभी ऐसा है इत्यादि वचनोंसे वार्त्तिककारनेभी कहा है। एकभी शब्द सम्यक्ज्ञानपूर्वक सुन्दर प्रयुक्त होनेसे स्वर्ग और लोकमे कामधेनु होता है इत्यादि जो पत्कापी (पङ्गादि) भी अभीप्सितमपि हो तो सुप्रयुक्तवाग्रूपसे युक्त होकर इष्टसुख स्वर्गको जाते हैं ॥ १३ ॥ नन्वचेतनस्य शब्दस्य कथमिव सामर्थ्यमुपपद्यत इति चेन्मैवं मन्येथाः महता देवेन साम्यश्रवणात् । तदाह श्रुतिः “चत्वारि शृङ्गास्त्रयो अस्य पादा द्वे शीर्षे सप्तहस्तासो अस्य । त्रिधा बद्धो वृषभो रोरवीति महो देवो मर्त्याँ आविवेश” । व्याचकार च भाष्यकारः 'चत्वारि शृङ्गाणि चत्वारि पदजा- तानि नामाख्यातोपसर्गनिपातास्त्रयो अस्य पादा लडादिवि- षयाः त्रिधा भूतभविष्यद्वर्त्तमानकाला द्वे शीर्षे द्वौ नित्यानि- त्यात्मानौ नित्यः कार्य्यश्च व्यङ्ग्यव्यञ्जकभेदात् सप्तहस्तासो अस्य तिङा सह सप्त सुग्विभक्तय त्रिधा बद्ध त्रिषु स्थानेषु उरसि कण्ठे शिरसि च बद्धः वृषभ इति प्रसिद्धवृषभत्वेन रूपणं क्रियते वर्षणाद्वृषणश्च ज्ञानपूर्व्वकानुष्ठानेन फलप्रदत्वं रोरवीति शब्दं करोति रौति शब्दकर्मा इह शब्दशब्देन प्रपञ्चो विवक्षित महो देवो मर्त्या आविवेश महादेव शब्दः मर्त्याः मरणधर्म्माणो मनुष्यास्तानाविशेशेति महता देवेन परेण ब्रह्मणा साम्यमुक्तं स्यादिति जगन्निदानं स्फोटाख्यो निरवयवो नित्य शब्दो ब्रह्म वा' इति ॥ १४ ॥ अचेतन शब्दको स्वर्गादिफलसाधनत्वरूप सार्थ कैसे होसक्ता है तो महान् देवके साथ (ब्रह्मके साथ) साम्यप्रतिपादित होनेसे तादृश सामर्थ्य हो सकता है तथाच चत्वारिशृङ्गेत्यादि श्रुति. । उसका व्याख्यान-नाम, आख्यात, उपसर्ग, निपातरूप चार पद चार शृंग लडादिविषय, भूत भविष्य और वर्तमान ये तीन काल तीनों पादोंकी समान है नित्य और अनित्य दो शब्द दो शिरके समान है सात विभक्ति सात हाथ है उर, कण्ठ, शिर तीन स्थानमें बद्ध वृषभ प्रसिद्ध वृषभवत वर्षण