सर्वदर्शनसंग्रह (षोडश दर्शन विमर्श - हिन्दी अनुवाद)
Sarva-Darshana-Sangraha with Hindi Commentary
माधवाचार्य (विद्यारण्य स्वामी) / पं. उमाशंकर शर्मा ऋषि द्वारा
पृष्ठ 250, कुल 316 में से
संदर्भ में पढ़ेंशब्दानामनुशासनमुपलभ्यते । एवमातोऽनुपसर्गे इति प्रति- पदपाठस्याशक्यत्वप्रतिपादनपरोऽर्थवादः ॥ ११ ॥ यथा 'कर्मण्यण्' इति एक सामान्यलक्षण ( सूत्र ) से कर्मबोधक पद पूर्व रहनेपर धातुमात्रसे अण्प्रत्यय विधान करके कुम्भकार काण्डलाव इत्यादि अनेक शब्दोंका अनुशासन होता है उसका अपवादविशेष 'आतोऽनुपसर्गक' इस सूत्रसे उक्त प्रकार आकारान्तधातुसे कप्रत्यय करनेसे गोदः इत्यादि सिद्ध होते हैं। एवं सामान्यविशेष लक्षणसे समस्त शब्दकी प्रतिपत्ति होती है "बृहस्पतिरिन्द्रायेत्यादि" प्रतिपदपाठका अशक्यत्वकथन अत्यन्तमहत्त्वबोधनार्थ अर्थवाद है ॥ ११ ॥ नन्वन्येष्वप्यङ्गेषु सत्सु किमित्येतदेवाद्रियते । उच्यते प्रधा- नञ्च षट्स्वङ्गेषु व्याकरणम् । प्रधाने च कृतो यत्नः फलवान् भवति ॥ तदुक्तम्- "आसनं ब्रह्मणस्तस्य तपसामुत्तमं तपः । प्रथमं छन्दसामंगमाहुर्व्याकरणं बुधा" ॥ इति । तस्माद् व्या- करणशास्त्रस्य शब्दानुशासनं भवति साक्षात् प्रयोजनं, पारम्पर्येण तु वेदरक्षादीनि । अतएवोक्तं भगवता भाष्यकारेण 'रक्षोहा- गमलध्वसन्देहाः प्रयोजनम्' इति ॥ १२ ॥ यद्यपि वेदके अन्यभी पाँच अंग हैं तथापि प्रधान अंग व्याकरण है प्रधान विषयमें किया हुआ यत्न सफल होता है अतएव विद्वानोंने व्याकरणको ब्रह्माका मुख तपमें उत्तम तप, और वेदका प्रधान अंग कहा है अतः व्याकरणका साक्षात्प्र- योजन शब्दानुशासन और परम्पराप्रयोजन वेदरक्षादिक हैं अतएव भाष्यकार- नेभी वेदकी रक्षा, ऊहा, आगम, लघु और असन्देह प्रयोजन कहा है ॥ १२ ॥ साधुशब्दप्रयोगवशादभ्युदयोऽपि भवति । तथाच कथितं कात्यायनेन-'शास्त्रपूर्वके प्रयोगेऽभ्युदयस्तत्तुल्यं वेदशब्देन ' इति । अन्यैरप्युक्तम् एकः शब्दः सम्यग्ज्ञातः सुष्ठु प्रयुक्तः स्वर्गे लोके कामधुग्भवतीति ॥ यथा- "नाकमिष्टसुखं यान्ति सुयुक्तैर्ब्रह्मसायथै । अथ पत्काषिणो यान्ति येऽचीकमत्- भाषिण ॥" ॥ १३ ॥