सर्वदर्शनसंग्रह (षोडश दर्शन विमर्श - हिन्दी अनुवाद)
Sarva-Darshana-Sangraha with Hindi Commentary
माधवाचार्य (विद्यारण्य स्वामी) / पं. उमाशंकर शर्मा ऋषि द्वारा
पृष्ठ 254, कुल 316 में से
संदर्भ में पढ़ेंदर्शनम् ] भाषाटीकासमेतः । ( २४७ ) त्स्यो भवति स शब्द इत्युच्यते' इति ॥ विवृतञ्च कैयटेन 'वैयाकरणा वर्णव्यतिरिक्तस्य पदस्य वाचकत्वमिच्छन्ति । वर्णानां वाचकत्वे द्वितीयादिवर्णोच्चारणानर्थक्यप्रसङ्गादित्या- दिना तद्व्यतिरिक्तः स्फोटो नादाभिव्यङ्ग्यो वाचको विस्त- रेण वाक्यपदीये व्यवस्थापितः' इत्यन्तेन प्रबन्धेन ॥ २० ॥ अतएव भगवान् पतञ्जलिने गो पदार्थमें प्रतीयमान मांसपिण्ड, नीलपीत, चलन स्पन्दन सामान्यादिके मध्यमें कौनसा शब्द है ऐसा पूर्वपक्ष करके जिसके उच्चारण करनेसे सास्ना ( गौके गलेमें लटके हुए चर्म ) खुर और शृङ्गादिका बोध हो वह शब्द है ऐसा कहा है । कैयटभी वैयाकरण वर्णसे अतिरिक्त पदको वाचक मानते हैं । वर्णको वाचक माने तो द्वितीयादि वर्णोच्चारण व्यर्थ होगा इत्यादि अतः नादसे अभिव्यङ्ग्य स्फोटको वाचकत्व वाक्यपदीयमें व्यवस्थापित है इत्यन्त प्रब- न्धसे स्फोट परत्वमें उक्त भाष्यका व्याख्यान किया है ॥ २० ॥ ननु स्फोटस्याप्यर्थप्रत्यायकत्वं न घटते विकल्पासहत्वात् । किमभिव्यक्तः स्फोटोऽर्थं प्रत्याययति अनभिव्यक्तो वा । न चरम सर्वदा अर्थप्रत्ययलक्षणकार्योत्पादप्रसङ्गात् स्फो- टस्य नित्यत्वाभ्युपगमेन निरपेक्षस्य हेतोः सदा सत्त्वेन कार्यस्य विलम्बायोगात्॥ अथैतद्दोषपरिजिहीर्षया अभिव्यक्तः स्फोटोऽर्थं प्रत्याययतीति कक्षीक्रियते तथाभिव्यञ्जयन्तो वर्णा किं प्रत्येकमभिव्यञ्जयन्ति संभूय वा । पक्षद्वयेऽपि वर्णा- नां वाचकत्वपक्षे भवता ये दोषा भाषितास्त एव स्फोटाभिव्य- ञ्जकत्वपक्षे व्यावर्तनीयाः । तदुक्तं भट्टाचार्यैर्मीमांसाश्लोक- वार्त्तिके—“यस्यानवयवः स्फोटो व्यज्यते वर्णबुद्धिभिः । सोऽपि पर्यनुयोगेन नैकेनापि विमुच्यते ॥” इति ॥ २१ ॥ विकल्पदूषित होनेसे स्फोट अर्थ बोधक नहीं हो सकता । क्या अभिव्यक्तस्फोट अर्थ बोधक है या अनभिव्यक्त बोध है । द्वितीय मानो तो सर्वदा अर्थप्रतीति होनेलगेगी क्योंकि स्फोटको नित्य माना है । अन्यानपेक्षहेतु सदा रहता है अतः कार्यका विलम्बभी असाध्य होगा । उक्त दोष परिहारार्थ यदि अभि-