सर्वदर्शनसंग्रह (षोडश दर्शन विमर्श - हिन्दी अनुवाद)
Sarva-Darshana-Sangraha with Hindi Commentary
माधवाचार्य (विद्यारण्य स्वामी) / पं. उमाशंकर शर्मा ऋषि द्वारा
पृष्ठ 177, कुल 316 में से
संदर्भ में पढ़ें( १७० ) सर्वदर्शनसंग्रहः । [ प्रत्यभिज्ञा- ज्ञापमी नहीं है । अतएव अक्षपादने कहा है कि 'जिस उद्देश्यसे प्रवृत्त हो वही फल है ॥ ६ ॥ उपशब्द सामीप्यार्थ । तेन जनस्य परमेश्वरसमीपताकरण- मात्रं फलम् । अतएवाह समस्तेति, परमेश्वरतालाभे हि सर्वा सम्पदस्तन्निष्यन्दमय्य सम्पन्ना एव रोहणाचललाभे रत्नसम्पद् इव। एव परमेश्वरतालाभे किमन्यत् प्रार्थनीयम् । तदुक्तमुत्पला चार्यैः-“भक्तिलक्ष्मीसमृद्धाना किमन्यदुपयाचितम् । एनया वा दरिद्राणां किमन्यदपयाचितम् ॥ ” इति ॥ ७ ॥ उपशब्द सामीप्यार्थक है इससे परमेश्वरकी समीपताकरणमात्रही फल सूचित किया । अतएव कहा है कि (समस्तसपत्समवाप्ति इति ) जिस प्रकार रोहण पर्वतपर चढनेसे रत्नसम्पत्ति प्राप्त होती हैं उसी प्रकार महेश्वरप्राप्तिसे समस्त सम्पत्तियें प्राप्त होजाती है । अतएव उत्पलाचार्यने कहा है भक्तिरूपी लक्ष्मीसे सम्पन्नोंको याचनीय अन्य वस्तु क्या है अर्थात् कुछभी नही सब प्राप्त हे भक्तिमे जो दरिद्र ( शून्य ) हे उसको अयाचनीय क्या है अर्थात् सब याचनीय है ॥ ७ ॥ इत्थं षष्ठीसमासपक्षे प्रयोजनं निर्दिष्टम् ॥ बहुव्रीहिपक्षेतूपाय समस्तस्य वाह्याभ्यन्तरस्य नित्यसुखादेर्या सम्पत्तिसिद्धि तथा- त्वप्रकाशः तस्या सम्यगवाप्तिर्यस्याः प्रत्यभिज्ञाया हेतुः । सा तथोक्ता तस्य महेश्वरस्य प्रत्यभिज्ञा प्रतीमाभिमुख्येन ज्ञानम्। लोके हि स एवायं चैत्र इति प्रतिसन्धानेनाभिमुखीभूते वस्तुनि ज्ञानं प्रत्यभिज्ञेति व्यवह्रियते। इहापि प्रसिद्धपुराणसिद्धागमानु- मानाद्विज्ञातपरिपूर्णशक्तिके परमेश्वरे सति स्वात्मन्यभिमुखी- भूते तच्छक्तिप्रतिसन्धानेन ज्ञानमुदेति नूनं स एवेश्वरोऽहमिति । तामेतां प्रत्यभिज्ञामुपपादयामि । उपपत्तिः सम्भव सम्भवती तितत्समर्थाचरणेन प्रयोजनव्यापारेण सम्पादयामीत्यर्थ ॥ ८ ॥ षष्ठीसमास पक्षमे प्रयोजन दिखाकर अब बहुव्रीहि समाससे उपाय दिखाते हैं, वाह्याभ्यन्तर ज्ञान सुखादि समस्त सम्पत्तियोंकी सिद्धि और तत्त्व प्रकाश तथा