भारतकोश
सर्वदर्शनसंग्रह (षोडश दर्शन विमर्श - हिन्दी अनुवाद)

सर्वदर्शनसंग्रह (षोडश दर्शन विमर्श - हिन्दी अनुवाद)

Sarva-Darshana-Sangraha with Hindi Commentary

माधवाचार्य (विद्यारण्य स्वामी) / पं. उमाशंकर शर्मा ऋषि द्वारा

DevanagariHindipublished316 पृष्ठ

पृष्ठ 175, कुल 316 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 175

( १६८ ) सर्वदर्शनसंग्रह । [ पत्यभिज्ञा- धर्माथ काम मोक्ष सिद्धिके उपाय अभिनव प्रत्यभिज्ञामात्र माननेवाले कोई माहेश्वर लोग प्रत्यभिज्ञाशास्त्रका वर्णन करते हैं ॥ १ ॥ तस्येयत्तापि न्यरूपि परीक्षकैः "सूत्रं वृत्तिर्विवृतिर्लघवो बृहती त्युभे विमर्शिन्त्या । प्रकरणविवरणपञ्चकमिति शास्त्रं प्रत्य- भिज्ञाया ॥” ॥ २ ॥ उन्होंने उस प्रत्यभिज्ञाशास्त्रका परिमाणभी दिखाया है । सूत्र वृत्ति विवृति प्रकरण, विवरण पञ्चक इतनाही प्रत्यभिज्ञाशास्त्रहै ॥ २ ॥ तत्रेद् प्रथमं सूत्रम्--"कथञ्चिदासाद्य महेश्वरस्य दास्यं जन- स्याप्युपकारमिच्छन् । समस्तसम्पत्समवाप्तिहेतुं तत्प्रत्यभि ज्ञामुपपादयामि” इति ॥ ३ ॥ उसमें प्रथमसूत्र (कथञ्चिदित्यादि) किसी प्रकार महेश्वरके दासत्वको प्राप्त कर लोककाभी उपकार करनेकी इच्छा करता हुआ (मैं) संपूर्ण संपत्तियोंकी प्राप्तिके हेतु- भूत प्रत्यभिज्ञादर्शनका प्रतिपादन करता हूं। (यह इस श्लोकका शब्दार्थ है) इसका विस्तृत अर्थ मूलहीमें करते हैं ॥ ३ ॥ कथञ्चिदिति परमेश्वराभिन्नगुरुचरणारविन्दयुगलसमाराधनेन परमेश्वरघटितेनैवेत्यर्थः। आसाद्येति आ समन्तात् परिपूर्णतया सादयित्वा स्वात्मोपभोग्यतां निरर्गलां गमयित्वा तदनेन विदितवेद्यत्वेन परार्थशास्त्रकरणेऽधिकारो दर्शित अन्यथा प्रतारणमेव प्रसज्येत ॥ ४ ॥ (कथञ्चित्) परमेश्वरस्वरूप गुरुचरणारविन्द शुश्रूषासे किंवा परमेश्वराराधनसे (आसाद्य) परिपूर्णरूपसे निर्विघ्न आत्मोपभोग्यताको प्राप्त करकेइन दोनों पदोंसे सर्वज्ञको परार्थके लिये शास्त्र निर्माणमें हेतु कहा गया अन्यथा वञ्चना हो जाती ॥ ४ ॥ मायोत्तीर्णा अपि महामायाधिकृता विष्णुविरिञ्चाद्या यदीये- श्वर्य्यलेशेनेश्वरीभूता सभगवाननवच्छिन्नप्रकाशानन्दस्वात- न्त्र्यपरमार्थो महेश्वरः। तस्य दास्यं दीयतेऽस्मै स्वामिना सर्व