भारतकोश
सर्वदर्शनसंग्रह (षोडश दर्शन विमर्श - हिन्दी अनुवाद)

सर्वदर्शनसंग्रह (षोडश दर्शन विमर्श - हिन्दी अनुवाद)

Sarva-Darshana-Sangraha with Hindi Commentary

माधवाचार्य (विद्यारण्य स्वामी) / पं. उमाशंकर शर्मा ऋषि द्वारा

DevanagariHindipublished316 पृष्ठ

पृष्ठ 164, कुल 316 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 164

तथाच तत्तत्कर्माशयवशाद्भोगतत्साधनतदुपादानादिविशेषज्ञ कर्त्ता अनुमानादिसिद्ध इति सिद्धम् । तदिदमुक्तं तत्रभवद्भिर्बृ- हस्पतिभिः--"इह भोग्यभोगसाधनतदुपादानादि यो विजानाति तमृते भूतन्नहदं पुस्कर्माशयविपाकज्ञम्" इति ॥ अन्यत्रापि- "विवादाध्यासितं सर्वं बुद्धिमत्पूर्वकंर्तृकम् । कार्य्यत्वादावयो सिद्धं कार्य्य कुम्भादिकं यथा॥" इति। सर्वात्मकत्वादेवास्य सर्व- ज्ञत्वं सिद्धम् अज्ञस्य करणासम्भवात् । उक्तञ्च श्रीमन्मृगेन्द्रैः -- "सर्वज्ञ सर्वकर्तृत्वात् साधनाङ्गफलै सह । यो यज्जानाति कुरुते स तदेवेति सुस्थितम् ॥" इति ॥ ७ ॥ एवञ्च तत्तत्कर्म्मांशयवश भोग, भोगसाधन, तदुपायको जाननेवाला कर्ता अनु- मान सिद्ध है अतएव बृहस्पतिने कहा है भोग्य भोगोपकरण और भोगोपादानको जो जानता है उसके अतिरिक्त पुरुष कर्माशयका ज्ञाता अन्य नहीं है (अन्यत्रापि) विवादास्पद कार्य उपादान सम्प्रदान प्रयोजन ज्ञातृकर्तृक हे। घटादिवत् सावयव होनेसे दोनोंके मतमें कार्यत्वभी सिद्ध है। अत' सर्वात्मक होनेसे सर्वज्ञत्वभी सिद्ध हुआ अज्ञको कर्तृत्व नही हो सकता हे सर्वका कर्ता होनेसे सर्वज्ञ है जो जिसका साधन फलादि जानता है सोई उसको करता है यह सिद्ध है ॥ ७ ॥ अस्तु तर्हि स्वतन्त्र ईश्वर कर्त्ता स तु तावदशरीर घटादिका- र्य्यस्य शरीरवता कुलालादिना क्रियमाणत्वदर्शनात् । शरी- रवत्त्वे चास्मदादिवदीश्वरः क्लेशयुक्तोऽसर्वज्ञ परिमितशक्ति प्राप्नुयादिति चेन्मैवं मंस्था अशरीरस्याप्यात्मन स्वशरीरस्प- न्दादौ कर्तृत्वदर्शनादभ्युपगम्यापि ब्रूमहे शरीरवत्त्वेऽपि भगवतो न प्रागुक्तदोषानुषङ्ग परमेश्वरस्य हि मलकर्मादिपाशजालास- म्भवेन प्राकृतं शरीरं न भवति किन्तु शाक्तं शक्तिरूपैरीशाना- दिभिः पञ्चभिर्मन्त्रैर्मस्तकादिकल्पनायामीशानमस्तकस्तत्पु- रुषवक्रो ऽघोरहृदयो वामदेवगुह्य सद्योजातपाद ईश्वर इति प्रसिद्ध्या यथाक्रमानुग्रहितिरोभावादानलक्षणस्थितिलक्षणो-