भारतकोश
सर्वदर्शनसंग्रह (षोडश दर्शन विमर्श - हिन्दी अनुवाद)

सर्वदर्शनसंग्रह (षोडश दर्शन विमर्श - हिन्दी अनुवाद)

Sarva-Darshana-Sangraha with Hindi Commentary

माधवाचार्य (विद्यारण्य स्वामी) / पं. उमाशंकर शर्मा ऋषि द्वारा

DevanagariHindipublished316 पृष्ठ

पृष्ठ 166, कुल 316 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 166

दर्शनम् ] भाषाटीकासमेत' । ( १९९ ) ध्यान पूजनादि असम्भव होनेसे केवल भक्तके अनुग्रहार्थ तत्तदवयव युक्त आकार ग्रहण किया है अतएव पौष्करमें 'उपासककी रक्षार्थ ईश्वरका रूप वर्णन हे ऐसा कहा है अन्यत्रापि साकार ( रूपविशिष्ट ) ही सदा उपासना करने योग्य है क्योंकि निराकार वस्तुको बुद्धि अवलम्बन नही कर सकती ॥ ९ ॥ कृत्यपञ्चकं च प्रपञ्चितं भोजराजेन--"पञ्चविधं तत्कृत्यं सृष्टि- स्थितिसंहारतिरोभावाः । तद्वदनुग्रहकरणं प्रोक्तं सततोदित- स्यास्य ॥" इति। एतच्च कृत्यपञ्चकं शुद्धाध्वविषये साक्षाच्छिव- कर्तृकं कृच्छ्राध्वविषये त्वनन्तादिद्वारेणेति विवेकः । तदुक्तं श्रीमत्करणे--"शुद्धेऽध्वनि शिवः कर्त्ता प्रोक्तोऽनन्तोऽहिते प्रभोः" इति ॥ एवञ्च शिवशब्देन शिवत्वयोगिनां मन्त्रेश्व- रमहेश्वरमुक्तात्मशिवानां सवाचकानां शिवत्वप्राप्तिसाधनेन दीक्षादिनोपायकलापेन सह पतिपदार्थसंग्रहः कृत इति बोद्ध- व्यम् । तदित्थं पतिपदार्थो निरूपितः ॥ १० ॥ कृत्यपञ्चकको भी भोजने वर्णन किया है-निरन्तर प्रकाशमान ईश्वरके सृष्टि, स्थिति, संहार, तिरोभाव, और अनुग्रहकरण ये पाच कृत्य हैं शुद्धाध्वविषयमें कृत्यपञ्चक साक्षात् शिवकर्तृक है और कृच्छ्राध्वविषयमें अनन्तादिद्वारा कृत है इस बातको श्रीमत्करणमेंभी कहा है। एवञ्च शिवशब्दसे कल्याणगुण, योगी मन्त्र ईश्वर महेश्वर मुक्तात्मा शिवादि वाचकोंको शिवत्वप्राप्तिसाधक दीक्षादि उपाय कलापसहित पतिप- दार्थका सग्रह किया ॥ १० ॥ सम्प्रति पशुपदार्थों निरूप्यते । अणुक्षेत्रज्ञादिपदवेदनीयो जीवात्मा पशुः न तु चार्वाकादिवद्देहादिरूप 'नान्यदृष्टं स्मर- त्यन्य 'इति न्यायेन प्रतिसन्धानानुपपत्ते । नापि नैयायिकादि- वत् प्रकाश्य अनवस्थाप्रसङ्गात् । तदुक्तम्-"आत्मा यदि भवेन्मेयस्तस्य माता भवेत् परः । पर आत्मा तदानीं स्यात् स परो यदि दृश्यते॥" इति । न च जैनवद्व्यापक नापि बौद्ध- वत् क्षणिकः देशकालाभ्यामनवच्छिन्नत्वात् । तदप्युक्तम्