भारतकोश
सर्वदर्शनसंग्रह (षोडश दर्शन विमर्श - हिन्दी अनुवाद)

सर्वदर्शनसंग्रह (षोडश दर्शन विमर्श - हिन्दी अनुवाद)

Sarva-Darshana-Sangraha with Hindi Commentary

माधवाचार्य (विद्यारण्य स्वामी) / पं. उमाशंकर शर्मा ऋषि द्वारा

DevanagariHindipublished316 पृष्ठ

पृष्ठ 181, कुल 316 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 181

( १७८ ) सर्वदर्शनसङ्ग्रहः । [ प्रत्यभिज्ञा- इति न्यायेन यतो जडस्य कारणता न वा अनीश्वरस्य चेतन- स्यापि तस्मात्तेन तेन जगद्भूतजन्मस्थित्यादिभावनिकारतत्त- द्भेदक्रियासहस्ररूपेण स्थातुमिच्छो स्वतन्त्रस्य भगवतो महे- श्वरस्येच्छैवोत्तरोत्तरमुच्चस्वभावा क्रिया विश्वकर्तृत्व वोच्यत इति । इच्छामात्रेण जगन्निर्माणमित्यत्र दृष्टान्तोऽपि स्पष्टं निर्दिष्टः । "योगिनामपि मृद्वीजे विनैवेच्छावशेन यत् । घटादि जायते तत्तत् स्थिरस्थार्थीक्रियाकरम् ॥" इति ॥ १३ ॥ अत' जड अथवा अनीश्वर चेतनमें कारणता नहीं हे अत' ससारके अन्तर्गत तत्तद्वस्तुकी उत्पत्ति स्थिति लय आदि भावविकार तद्देहेतु क्रियाद्वारा स्थिति चाइ- नेवाले स्वतन्त्र भगवान् महेश्वरकी इच्छामात्रसे उत्तरोत्तर उत्कृष्ट स्वभाव अथवा विश्वकर्तृत्व क्रिया है इच्छामात्रसेही जगत्का निर्माण होता है इसमें दृष्टान्तभी कहा है मृत्तिका बीजादि कारणके बिनाही योगियोंकी इच्छामात्रसे घटादि कार्य उत्पन्न हो जाता है अत' स्वार्थक्रियाकृत्व स्थिर है ॥ १३ ॥ यदि घटादिकं प्रति मृदाद्येव परमार्थतः कारणं स्यात् तर्हि कथं योगीच्छामात्रेण घटादिजन्म स्यात् । अथोच्यते अन्य एव मृद्वीजादिजन्मा घटाङ्कुरादयो योगेच्छाजन्यास्त्वन्या एवेति । तत्रापि बोध्यसे सामग्रीभेदात्तावत् कार्यभेद इति सर्वजनप्रसिद्धम् । ये तु वर्णयन्ति नोपादान विना घटायुत्प- त्तिरिति ॥ योगी त्विच्छया परमाणून् व्यापारयन् सङ्घटय- तीति । तेऽपि बोधनीया यदि परिदृष्टकार्यकारणभावविप- र्ययो न लभ्येत तर्हि घटमृद्दण्डचक्रादिदेहे स्त्रीपुरुषसंयोगादि- सर्वमपेक्षेत तथा च योगीच्छासमनन्तरसञ्जातघटदेहादिसम्भवो दु समर्थ एव स्यात् चेतन एव तु तथा भाति भगवान् भूरि- भगो महादेवो नियत्यनुवर्तनोलङ्घनतरस्वान्तन्द्य इति पक्षे न काचिदनुपपत्ति । अत एवोक्तं वसुगुप्ताचार्यैः -"निरुपादानसं-