भारतकोश
सर्वदर्शनसंग्रह (षोडश दर्शन विमर्श - हिन्दी अनुवाद)

सर्वदर्शनसंग्रह (षोडश दर्शन विमर्श - हिन्दी अनुवाद)

Sarva-Darshana-Sangraha with Hindi Commentary

माधवाचार्य (विद्यारण्य स्वामी) / पं. उमाशंकर शर्मा ऋषि द्वारा

DevanagariHindipublished316 पृष्ठ

पृष्ठ 183, कुल 316 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 183

( १७६ ) सर्वदर्शनसंग्रहः । [ प्रत्यभिज्ञा-

नन्वात्मन परमेश्वरत्व स्वाभाविक चेन्मार्थ प्रत्यभिज्ञाप्रार्थ- नया न हि वीजमप्रत्यभिज्ञातं सति सहकारिसाकल्ये अंकुर नोत्पादयति । तस्मात् कस्माद्वात्मप्रत्यभिज्ञाने निर्बन्ध इति चेत् ॥ १६ ॥ यदि आत्माका परमेश्वरत्व धर्म स्वाभाविक हे तो प्रत्यभिज्ञाकी प्रार्थना निष्फल हे क्योंकि पृथिवी जलादि सहकारीके संयोग होनेपरभी प्रत्यभिज्ञा न होनेके कारण बीज अंकुरको नहीं उत्पादन करेगा ऐसा कोई नियम नहीं दृष्ट होता हे अत- प्रत्यभिज्ञाका निर्बन्धमें क्या हेतु हे ॥ १६ ॥ उच्यते । श्रृणु तावदिदं रहस्यं, द्विविधा ह्यर्थक्रिया वाह्यांकु- रादिका प्रमातृविश्रान्तिचमत्कारसारा प्रीत्यादिरूपा च । तत्राद्या प्रत्यभिज्ञानं नापेक्षते, द्वितीया तु तदपेक्षत एव । इहाप्यहमीश्वर इत्येवम्भूतचमत्कारसारा परापरसिद्धिलक्षण- जीवात्मैकत्वशक्तिविभूतिरूपार्थक्रियेति स्वरूपप्रत्यभिज्ञान- मपेक्षणीयम् ॥ १७ ॥ इसका रहस्य सुनो अर्थ क्रिया वाह्य आन्तरभेदसे दो प्रकार हे अङ्कुरादि काय वाह्य हे उसमे प्रत्यभिज्ञाकी अपेक्षा नहीं । द्वितीय प्रमाताका विश्रामका चमत्कार प्रधान प्रीतिरूप हे इसमें प्रत्यभिज्ञाकी अपेक्षा होती हे यहामी में ईश्वर हू इत्यादि चमत्कारसार परापर सिद्धिलक्षण जीवात्मैकत्व शक्तिविभूतिरूप कार्य हे अतः स्वरूपप्रत्यभिज्ञान अवश्य चाहिये ॥ १७ ॥ ननु प्रमातृविश्रान्तिसारार्थक्रिया प्रत्यभिज्ञानेन विना दृष्टा सती तस्मिन् दृष्टेति क दृष्टम् । अत्रोच्यते, नायकगुणगणसं- श्रवणप्रवृद्धानुरागा काचन कामिनी मदनविह्वला विरहक्लेशम- सहमाना मदनलेखावलम्बनेन स्वावस्थानिवेदनानि विधत्ते तथा वेगात् तन्निकटमटत्यपि तस्मिन्नवलोकितेऽपि तदवलो- कन तदीयगुणपरामर्शाभावे जनसाधारणत्वं प्राप्ते हृदयङ्गम- भाव न लभते । यदा तु मूर्त्तिवचनात् तदीयगुणपरामर्शं