भारतकोश
सर्वदर्शनसंग्रह (षोडश दर्शन विमर्श - हिन्दी अनुवाद)

सर्वदर्शनसंग्रह (षोडश दर्शन विमर्श - हिन्दी अनुवाद)

Sarva-Darshana-Sangraha with Hindi Commentary

माधवाचार्य (विद्यारण्य स्वामी) / पं. उमाशंकर शर्मा ऋषि द्वारा

DevanagariHindipublished316 पृष्ठ

पृष्ठ 194, कुल 316 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 194

दर्शनम् ] भाषाटीकासमेतः । ( १८७ ) णम्,द्वितीयाह्निके जातिविशिष्टयोर्निरूपणम्, आह्निकद्वययुक्त द्वितीयेऽध्याये द्रव्यनिरूपणम् । तत्रापि प्रथमाह्निके भूतवि- शेषणलक्षणम्, द्वितीये दिक्कालप्रतिपादनम् । आह्निकद्वययुक्ते तृतीये आत्मान्त•करणलक्षणम् । तत्राप्यात्मलक्षणं प्रथमे, द्वितीये अन्तःकरणलक्षणम् । आह्निकद्वययुक्ते चतुर्थे शरीरत- दुपयोगिविवेचनम् । तत्रापि प्रथमे तदुपयोगिविवेचनं, द्वितीये शरीरविवेचनम् । आह्निकद्वयवति पञ्चमे कर्मप्रतिपादनम् । तत्रापि प्रथमे शरीरसम्बन्धिकर्मचिन्तनम्, द्वितीये मानसकर्म- चिन्तनम् । आह्निकद्वयशालिनि षष्ठे श्रौतधर्मनिरूपणम् । तत्रापि प्रथमे दानप्रतिग्रहधर्मविवेक , द्वितीये चातुराश्रम्यो- चितधर्मनिरूपणम् । तथाविधे सप्तमे गुणसमवायप्रतिपादनम् । तत्रापि प्रथमे बुद्धिनिरपेक्षगुणप्रतिपादनं, द्वितीये तत्सापेक्षगु- णप्रतिपादनं, समवायप्रतिपादनञ्च । अष्टमे निर्विकल्पकस- विकल्पकप्रत्यक्षप्रमाणचिन्तनम् । नवमे बुद्धिविशेषप्रतिपाद- नम् । दशमे अनुमानभेदप्रतिपादनम् ॥ ३ ॥ श्रुतअर्थका स्थिरत्वप्रयोजक मनन अनुमानके आधीन है अनुमान व्याप्ति- ज्ञानके आधीन हे व्याप्ति ज्ञानपदार्थज्ञानके आधीन हे इसलिये ' अथातो धर्म व्याख्यास्याम ' इत्यादि दश अध्यायात्मक ग्रन्थमें भगवान् कणादने छ पदा- र्थोंका व्यवस्थापन किया है प्रथमाध्यायके प्रथमाह्निकमे जातिमात्रका निरूपण, द्वितीयाह्निकमें जातिविशिष्टका, आह्निक द्वयात्मक द्वितीयाध्यायमें द्रव्यका निरूपण, उसमेंभी प्रथम आह्निकमें भूतविशेष पृथिव्यादि पाञ्चका लक्षण, द्वितीयमें दिक् कालका प्रतिपादन, तृतीयाध्यायके प्रथम आह्निकम आत्माका लक्षण, द्वितीयमें अन्त करणका लक्षण, एवम् आह्निकद्वयात्मक चतुर्थाध्यायके प्रथमाह्निकम शरीरो- पयोगीका विचार, द्वितीयमें शरीर निरूपण, एव पञ्चमाध्यायके प्रथम आह्निकमें शरीर सम्बन्धी कर्मके विचार द्वितीयम मानसकर्मका विचार, षष्ठाध्याय प्रथमाह्निकमे दानप्रतिग्रह ओर धर्मका विचार, द्वितीयमें ब्रह्मचर्यादि आश्रम धर्मका विचार सप्तमाध्याय प्रथमाह्निकमें बुद्धि निरपेक्ष गुणोंका प्रतिपादन, द्वितीयम बुद्धिमापेक्ष गुण, तथा समवायका प्रतिपादन, अष्टमाध्यायमें निर्विकल्पक और सविकल्पक