सर्वदर्शनसंग्रह (षोडश दर्शन विमर्श - हिन्दी अनुवाद)

सर्वदर्शनसंग्रह (षोडश दर्शन विमर्श - हिन्दी अनुवाद)
Sarva-Darshana-Sangraha with Hindi Commentary
माधवाचार्य (विद्यारण्य स्वामी) / पं. उमाशंकर शर्मा ऋषि द्वारा
DevanagariHindipublished316 पृष्ठ
पृष्ठ 198, कुल 316 में से
संदर्भ में पढ़ेंपृष्ठ 198
- दर्शनम् ] भाषाटीकासमेतः । ( १९१ ) तिमत्त्व लक्षण है । मूर्त्तिभिन्न द्रव्यसमवेत जाति आत्मत्व है । मनस्त्व द्रव्यसमवायि- कारणत्वसे भिन्न अणुसमवेतद्रव्यत्व व्याप्य जाति है ॥ ७ ॥ रूपरसगन्धस्पर्शसंख्यापरिमाणपृथक्त्वसंयोगविभागपरत्वापर- त्वबुद्धिसुखदुःखेच्छाद्वेषप्रयत्नाश्च कण्ठोक्ताः सप्तदश चशब्दस- मुच्चिताः गुरुत्वद्रवत्वस्नेहसंस्कारादृष्टशब्दाः सप्तैवेत्येवं चतु- र्विंशतिर्गुणा । तत्र रूपादि शब्दान्तानां रूपत्वादिजातिर्लक्ष- णम् । रूपत्वं नाम नीलसमवेतगुणत्वापरजातिः । अनया दिशा शिष्टानां लक्षणानि द्रष्टव्यानि ॥ कर्म पञ्चविधम्-उत्क्षेपणाकु- ञ्चनप्रसारणगमनभेदात् । भ्रमणरेचनादीनां गमन एवान्त- र्भावः । उत्क्षेपणादीनामुत्क्षेपणत्वादिजातिर्लक्षणम् । तत्र उत्क्षेपणत्वं नाम ऊर्ध्वदेशसंयोगासमवायिकारणप्रमेयसमवेत- कर्मत्वापरजाति । एवमवक्षेपणादीनां लक्षणं कर्त्तव्यम् ॥ ८ ॥ रूपादि १७ गुण सूत्रमें कण्ठतः पठित हैं सूत्रस्य चशब्दसे गुरुत्वादिसात गुणका संग्रह है सब मिलकर २४ गुण हैं । पूर्वोक्त प्रकार रूपत्वादि जातिमत्त्व इनका लक्षण है। नीलवर्णमें समवायसम्बन्धसे विद्यमान गुणत्व साक्षात् व्याप्यजाति है इस प्रकार अन्यका भी लक्षण समझलेना। उत्क्षेपणादि भेदोंसे कर्म पाच प्रकार हैं भ्रमण, रेचन, स्यन्दन, ऊर्ध्वज्वलन और तिर्यग्गमन, यह पाँचों गमनहीमें अन्तर्भूत हैं उत्क्षेपणत्व ऊर्ध्वदेश संयोगका असमवायिकारण वस्तुसमवेत कर्मत्व व्याप्यजाति है इसी प्रकार अपक्षेपणादिका भी लक्षण है ॥ ८ ॥ सामान्यं द्विविधं परमपरञ्च । परं सत्ता द्रव्यगुणसमवेता गुण- कर्मसमवेता वा, अपरं द्रव्यत्वादि तल्लक्षणं प्रागेवोक्तम् । विशे- षाणामनन्तत्वात् समवायस्य चैकत्वाद्विभागो न सम्भवति । तल्लक्षणञ्च प्रागेवावादि ॥ ९ ॥ परत्व अपरत्व भेदसे सामान्य दो प्रकार है । द्रव्य गुण कर्मसमवेत सत्ता जाति पर सामान्य अपर पूर्वोक्त द्रव्यत्वादि है विशेषण अनन्तरूप और समवाय एक होनेसे उसका विभाग असम्भव है ॥ ९ ॥ “द्वित्वे च पाकजोत्पत्तौ विभागे च विभागजे । यस्य न स्ख- लिता बुद्धिस्तं वै वैशेषिकं विदुः ॥” इति आभाणकस्य