भारतकोश
सर्वदर्शनसंग्रह (षोडश दर्शन विमर्श - हिन्दी अनुवाद)

सर्वदर्शनसंग्रह (षोडश दर्शन विमर्श - हिन्दी अनुवाद)

Sarva-Darshana-Sangraha with Hindi Commentary

माधवाचार्य (विद्यारण्य स्वामी) / पं. उमाशंकर शर्मा ऋषि द्वारा

DevanagariHindipublished316 पृष्ठ

पृष्ठ 215, कुल 316 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 215

( २०८ ) सर्वदर्शनसंग्रहः । [ अक्षपाद- किंवा उससे अतिरिक्त ? पहिलेमे कुछ विरोध नही, कौन ऐसा होगा अनुकूल आचरण करनेवालेके विषयमें प्रतिकूल आचरण करेगा अतिरिक्तपक्षमें अतिरिक्त आत्माको यदि नित्य मानो तो नित्यकी निवृत्ति असम्भव होगी प्रत्युत प्रवृत्तिकी अनुपपत्ति दोष अधिक रह जाता है आत्माके लिये सब प्रिय होते हैं, इत्यादि सबसे प्रियतम आत्माको उच्छेदके लिये कोई बुद्धिमान् प्रयत्न न करेगा परन्तु सब कोई मुक्तव्यवहार करते हैं अत मुक्ति आत्मोच्छेदसे अन्य हैं ॥ १५ ॥ ननु धर्मिनिवृत्तौ निर्मलज्ञानोदयो महोदय इति विज्ञानवादि- वादे सामग्र्यभावः सामानाधिकरण्यानुपपत्तिश्च भावनाचतु- ष्टयं हि तस्य कारणमभीष्टम् । यच्च क्षणभङ्गपक्षे स्थिरैकाधा- रासम्भवात् लङ्घनाभ्यासादिवदनासादितप्रकर्षं न स्फुटमाभि- ज्ञानमभिजनयितु प्रभवति सोपप्लवस्य ज्ञानसन्तानस्य बद्धत्वे निरुपप्लवस्य च मुक्तत्वे यो बद्धः स एव मुक्त इति सामा- नाधिकरण्यं न सङ्गच्छते ॥ १६ ॥ धर्मी आत्माकी निवृत्ति होनेपर निर्मल ज्ञानका उदयरूपी मोक्ष हे इस प्रकार कहनेवाले विज्ञानवादीके मतमें सामग्रीका अभाव और सामानाधिकरण्यकी अनुपप- त्तिरूप दोषद्वय हैं। सर्वम् दुःख, स्वलक्षण, क्षणिक, शून्य, यह भावनाचतुष्टय उनके मतमें कारण है क्षणभङ्गपक्षमे आधार स्थिर न होनेसे अतिशयारोप जिसमें न हुआ हो उसमें स्फुटतरविज्ञान हो नहीं सकता यथा उपवासादि अभ्यास विना दीर्घकाल नहीं हो सकता सोपप्लव ( भ्रान्तियुक्त ) बद्ध और निरुपप्लव मुक्त हो तो जो बद्ध है सोई मुक्त हे ऐसा सामानाधिकरण्यभी न हो सकेगा ॥ १६ ॥ आवरणमुक्तिर्मुक्तिरिति जैनजनाभिमतोऽपि मार्गो न निर्गतो निरर्गल । अङ्ग भवान् पृष्टो व्याचष्टां किमावरणं, धर्माधर्म- भ्रान्तय इति चेत् इष्टमेव । अथ देहमेवावरणं तथाच तन्निवृत्तौ पञ्जरान्मुक्तस्य शुकस्येवात्मन सततोर्ध्वगमन मुक्तिरिति चेत्तदा वक्तव्यं किमयमात्मा मूर्त्तोऽमूर्त्तो वा । प्रथमे निरवयव- सावयवो वा । निरवयवत्वे निरवयवो मूर्त्तः परमाणुरिति पर- माणुलक्षणापत्त्या परमाणुधर्मवदात्मधर्माणामतीन्द्रियत्वं प्रस- ज्येत ॥ सावयवत्वे यत्सावयवं तदनित्यमिति प्रतिबन्धबलेना-